دبیرالملک فراهانی
معرف
لقب میرزامحمدحسین فراهانى، از وزرا و مستوفیان دورة ناصرالدین‌شاه قاجار
متن
دبیرالملک فراهانى، لقب میرزامحمدحسین فراهانى، از وزرا و مستوفیان دورة ناصرالدین‌شاه قاجار. تاریخ تولد وى در منابع اصلى ذکر نشده و فقط بامداد (ج 3، ص 384) به سال 1225 اشاره کردهاست. او برادرزادة میرزاعیسى معروف به میرزابزرگ قائم‌مقام (متوفى 1237؛ ← قائم‌مقام فراهانى*، میرزاعیسى) بود و تعلیماتش را در خانة وى در تبریز آغاز کرد (← اعتمادالسلطنه، 1357ش، ص 117؛ نیز ← آدمیت، ص 185؛ د. ایرانیکا، ذیل مادّه). نسب میرزامحمدحسین به امامحسین علیه‌السلام مى‌رسید و سجع مُهرش حسینى بود. اعضاى خانواده‌اش در دو دورة زند (ﺣ 1163 ـ ﺣ 1208) و قاجار (1210ـ1344/1354ش) خدمت مى‌کردند (اعتمادالسلطنه؛ د. ایرانیکا، همانجاها). در 1260، هنگام مأموریت میرزاتقى‌خان امیرنظام (بعداً امیرکبیر*؛ متوفى 1268) به سفارت ارزروم، میرزامحمدحسین نیز به‌عنوان منشى مخصوص، وى را همراهى مى‌کرد (← اعتمادالسلطنه، 1357ش، ص 202؛ نیز ← آدمیت، ص 209). او یکى از دو منشىِ میرزاتقى‌خان در امور سیاست خارجى بود. بیشتر نامه‌هاى سیاسى و دستورات محرمانة میرزاتقى‌خان را این دو منشى مى‌نوشتند (آدمیت، ص 209ـ210). میرزاتقى‌خان در مدت اقامتش در ارزروم برخى آثار اروپایى را گردآورد و ژان‌داوود، مترجم وى، آنها را به فارسى ترجمه کرد. سپس، میرزامحمدحسین (با نظارت میرزاتقى‌خان) از مجموع آنها کتاب ارزشمندى در دو جلد باعنوان جهان‌نماى جدید دربارة مسائل جغرافیایى، تاریخى، سیاسى و اقتصادى جهان تألیف کرد (همان، ص 158، 185). این کتاب نخستین اثر فارسى است که اطلاعات عمومى بسیار دقیقى از همة کشورهاى جهان و حتى جزایر دورافتاده اقیانوسها با آمارهاى منظم دربردارد. مطالب کتاب یکدست است و اطلاعاتى دربارة وضع طبیعى، تاریخى، اقتصادى و سیاسى هر کشور ذکر شده و جدول مالیات کشورها با تطبیق به پول ایران ثبت شده‌است. در بخش ایران و تهران، گردآورى‌کنندگان اطلاعات خودشان را نیز افزوده‌اند و بدین‌لحاظ، کتاب دربارة وضع تهران در آن دوره از منابع مفید محسوب مى‌شود (همان، ص 184ـ185).در1264، هنگامى ‌که میرزاتقى‌خان صدراعظم ناصرالدین‌شاه شد، میرزامحمدحسین، همان سمت منشى وى به‌ویژه در امور سیاست خارجى را داشت (همان، ص214ـ 215)و در دورة صدارت میرزاآقاخان نورى* (متوفى 1281) نیز در همان شغل بود (← امین‌الدوله غفارى، قسمت 2، ص 209ـ210). در 1270، میرزامحمدحسین منشىِ دیوان خاصه شد و لقب دبیرالملک گرفت (هدایت، ج10، ص574؛ خورموجى، ص141). در 1276، ناصرالدین‌شاه مجلس شوراى دولتى را، مرکّب از یازده تن از وزرا و رجال مشهور، تشکیل داد و دبیرالملک نیز عضو آن شد (اعتمادالسلطنه، 1363ـ 1367ش، ج3، ص1823؛ همو، 1357ش، ص250). در 1283، ناصرالدین‌شاه تشکیلاتى براى ادارة امور کشور به وجود آورد و دبیرالملک را وزیر رسائل خاصه (رئیس دفتر مخصوص شاه) کرد. همچنین حکومت تهران و خالصه‌جات، کرمان، عراق عجم (ولایتى تقریباً منطبق بر اراک و تفرش که حاکم‌نشین آن اراک بود) و در جزین، در نزدیکى همدان، و ادارة چاپارخانه‌هاى راه آذربایجان را به دبیرالملک سپرد (همو، 1363ـ1367ش، ج 3، ص 1885). در 1284، علاوه بر اینها، ادارة امور بلوک خوار* را نیز به دبیرالملک دادند. در دوره‌اى که او مسئول خالصه‌جات و ادارة امور بلوک خوار بود، در امور صیفى‌جات اصلاحاتى انجام داد (همان، ج 3، ص 1897؛ بامداد، همانجا). در 1285، دبیرالملک به‌جاى میرزامحمدخان سینَکى (مجدالملک سینکى*) تولیت آستان قدس رضوى را به‌عهده گرفت و تا 1287 در این سمت باقى بود. در این مدت، دبیرالملک رساله‌اى در انتقاد بر نظام حکومتى و وضع عمومى کشور، خطاب به ناصرالدین‌شاه نوشت (اعتمادالسلطنه، 1363ـ1367ش، ج 3، ص 1904؛ بامداد، ج 3، ص 383؛ آدمیت و ناطق، ص 88). در 1288، براى بار دوم وزیر رسائل خاصه شد (اعتمادالسلطنه، 1363ـ1367ش، ج 3، ص 1923). در 1290، علاوه بر آن به وزارت داخله نیز منصوب شد. هنگامى که ناصرالدین‌شاه در این سال از سفر اروپا به ایران بازگشت، دبیرالملک را از وزارت رسائل عزل و به حکومت عراق عجم منصوب کرد (همان، ج 3، ص 1938، 1948). او در 1293 عضو مجلس تحقیق شد (همان، ج 3، ص 1964). سرانجام، دبیرالملک در 1297 در تهران درگذشت (همان، ج 3، ص 2004).دبیرالملک پروردة دستگاه مستوفیگرى (آدمیت و ناطق، همانجا) و شیوة نگارشش تحت تأثیر پسرعمویش، میرزاابوالقاسم قائم‌مقام ثانى (متوفى 1251؛ ← قائم‌مقام فراهانى*، میرزاابوالقاسم) بود (د. ایرانیکا، همانجا). او از ترقى‌خواهان ایران و دوستداران میرزاتقى‌خان امیرکبیر بود و ترقى و تنزل ایران را با مقایسه‌هاى تاریخى و براساس ارقام و آمار رسمى نشان داد. در رسالة انتقادیش، به اولیاى دولت حمله کرده و خدمات امیرکبیر را خطاب به ناصرالدین‌شاه بازگو کرده‌است. به نظر آدمیت و ناطق (ص 89 ـ90)، این عمل دبیرالملک هم نشان‌دهندة شهامت وى و هم حاکى از آزادى نسبى براى انتقاد از اصول حکمرانى دولت است. از او به‌سبب داشتن عقاید ترقى‌خواهانه نزد ناصرالدین‌شاه بدگوییهاى بسیارى شد و شاه به او بى‌مهرى نیز کرد؛ با وجود این، چنان‌که ذکر شد، چند ماه بعد از نگارش آن رساله، در 1288 به وزارت رسائل خاصه منسوب شد. نام وى در رساله به‌صراحت ذکر نشده، اما اشاراتى در متن رساله وجود دارد که هویت نویسنده را مشخص مى‌کند. براى مثال، نویسنده به مسئولیت خود در آستان قدس رضوى و مأموریت چهارساله‌اش در قلمرو حکومت عثمانى اشاره کردهاست (← همان، ص 88 ـ 89). دبیرالملک در این رساله (ص 422ـ448)، ارکان سیاست را در چهار چیز دانسته‌است: تطبیق مداخل و مخارج، سامان‌بخشیدن به نیروى نظامى، ایجاد رفاه و شغل و صنعت و تجارت، و تنظیم سیاست دولت. او در پایان رساله‌اش (ص 446ـ447) خطاب به شاه نوشتهاست که رفع معایب کشور دشوار نیست و به علت یاوه‌گویى عده‌اى نباید از ترقى دولت و آسایش ملت چشم پوشید.منابع : فریدون آدمیت، امیرکبیر و ایران، تهران 1354ش؛ فریدون آدمیت و هما ناطق، افکار اجتماعى و سیاسى و اقتصادى در آثار منتشرنشده دوران قاجار، تهران 1356ش؛ محمدحسن‌بن على اعتمادالسلطنه، تاریخ منتظم ناصرى، چاپ محمداسماعیل رضوانى، تهران 1363ـ1367ش؛ همو، صدرالتواریخ، چاپ محمد مشیرى، تهران 1357ش؛ فرخ‌بن مهدى امین‌الدوله غفارى، مجموعه اسناد و مدارک فرخ‌خان امین‌الدوله، قسمت 2، چاپ کریم اصفهانیان، تهران 1347ش؛ مهدى بامداد، شرح‌حال رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجرى، تهران 1357ش؛ محمدجعفربن محمدعلى خورموجى، حقایق‌الاخبار ناصرى، چاپ حسین خدیوجم، تهران 1363ش؛ محمدحسین دبیرالملک فراهانى، «رساله سیاسى به‌قلم میرزامحمدحسین‌خان دبیرالملک فراهانى»، در فریدون آدمیت و هما ناطق، همان منبع؛ رضاقلى‌بن محمدهادى هدایت، ملحقات تاریخ روضة‌الصفاى ناصرى، در میرخواند، ج 8 ـ10؛EIr., s.v. "Dabīr-al-molk Farāhānī" (by Guity Nashat).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فهیمه علی بیگی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده