دبوسی ابوزید عبدالله (عبیدالله)بن عمربن عیسی بخاری
معرف
فقیه، اصولى و قاضى حنفى قرن چهارم و پنجم
متن
دَبوسى، ابوزید عبداللّه (عبیداللّه)بن عمربن عیسى بخارى، فقیه، اصولى و قاضى حنفى قرن چهارم و پنجم. از تاریخ ولادت و زادگاه او اطلاع دقیقى در دست نیست، ولى باتوجه به آنکه سال وفاتش را430 (ابن‌خلّکان، ج 3، ص 48؛ ذهبى، ج 17، ص 521) و سن او را هنگام وفات 63 سال دانسته‌اند (← ابن ابى‌الوفا، ج 2، ص 500؛ ابن‌قطلوبغا، ص 131)، سال ولادت او باید در حدود 367 باشد (← آل‌قیس، ج 5، ص 97). نام دبوسى منسوب به دبوسیه*، شهرى میان بخارا و سمرقند است.در منابع نام استادان و محل تحصیل او ذکر نشده، جز آنکه فقه را نزد ابوجعفر محمدبن عَمرو اُسروشَنى، قاضى حنفى و صاحب المجالس فى فروع‌الحنفیة، آموخته‌است (لکهنوى، ص 109). احتمالاً على‌بن محمد بَزْدوى*، فقیه حنفى، از شاگردان دبوسى بوده‌است (← بخارى، ج 4، ص 406).دبوسى از فقهاى بزرگ حنفى و پیشواى حنفیان ماوراءالنهر به‌شمار مى‌رفت (← نسفى، ص 467؛ ذهبى، همانجا؛ تمیمى، ج 4، ص 177). او را در استنباط و اجتهاد و استدلال توانا شمرده‌اند (← سمعانى، ج 2، ص 454؛ ابن‌کثیر، ج 12، ص 47). او منصب قضا هم داشته‌است (ابن‌ابى‌الوفا، همانجا). همچنین دبوسى را از بانیان و تبیین‌کنندگان علم خلاف (← علم‌الخلاف*) دانسته‌اند؛ این علم در جوامع علمى آن دوره رشد درخور توجهى یافته‌بود (← ابن‌خلّکان؛ ذهبى، همانجاها؛ ابن‌ابى‌الوفا، ج 2، ص 499ـ500). در برخى منابع، بدون ذکر نام و نیز موضوع مناظره، از مناظراتى میان دبوسى و برخى عالمان معاصرش در بخارا و سمرقند یاد شده‌است (← سمعانى؛ لکهنوى، همانجاها). وى علاوه‌بر فقه، در برخى علوم دیگر نیز تبحر داشت (← ابن‌تغرى بردى، ج 5، ص 76).دبوسى در 430، در بخارا درگذشت (ابن‌خلّکان، همانجا؛ ابن‌کثیر، ج 12، ص 46؛ قس ابن‌ابى‌الوفا، ج 2، ص 500؛ ابن‌قطلوبغا، ص 131 که سال وفات وى را 432 ذکر کرده‌اند) و در آنجا، در جوار مدفن ابوبکربن طرخان، به خاک سپرده شد(نسفى؛ سمعانى، همانجاها). در سوگ وى مرثیه‌هایى نیز سروده شده‌است (← تمیمى، ج 4، ص 454).مهم‌ترین آثار فقهى دبوسى عبارت‌اند از: شرح کتاب الجامع‌الکبیر* محمدبن حسن شیبانى* (متوفى 189)؛ النظم فى الفتوى؛ تأسیس النظر فى اختلاف الائمة (بیروت، بى‌تا.) در علم خلاف که در آن به اختلاف آراى فقهاى بزرگ مانند ابوحنیفه، مالک و شافعى (در قالب 86 قاعده فقهى) پرداخته‌است. این کتاب در 1320 در قاهره چاپ شد؛ التعلیقة در علم خلاف (صدیق حسن‌خان، ص 582؛ لکهنوى، همانجا؛ بغدادى، ج 1، ستون 648؛ آل‌قیس، ج 5، ص 99ـ100).آثار اصولى دبوسى عبارت‌اند از: التقویم للادلة (در برخى منابع: تقویم‌الادلّة) در اصول فقه (لکهنوى، همانجا؛ حاجى‌خلیفه، ج 1، ستون 467)، على‌بن محمد بَزدوى بر این کتاب شرحى نوشته که مورد توجه عالمان حنفى بوده و ابوجعفر محمدبن حسین حنفى آن را تلخیص کرده‌است؛ الأنوار فى الأصول؛ الأسرار فى الأصول و الفروع، که ابومظفر منصوربن محمد سمعانى (متوفى 487) ردّى به نام الاصطلام بر این کتاب نگاشته است (← سمعانى، ج 2، ص 454، ج 3، ص 299؛ ابن‌خلّکان، ج 3، ص 211؛ حاجى‌خلیفه، ج 1، ستون 84، 196، 467؛ بغدادى، همانجا).الأمدالأقصى فى خزانة‌الهدى، در حکمت و نصایح، و التجنیس از دیگر آثار دبوسى است (حاجى‌خلیفه، ج 1، ستون 168، 352، 721؛ صدیق حسن‌خان، همانجا).منابع : قیس آل‌قیس، الایرانیون و الادب‌العربى، ج 5، تهران 1370ش؛ ابن ابى‌الوفا، الجواهر المضیة فى طبقات الحنفیة، چاپ عبدالفتاح محمد حلو، ریاض 1413/1993؛ ابن‌تغرى بردى، النجوم ‌الزاهرة فى ملوک مصر و القاهرة، قاهره?]1383[ـ1392/?]1963[ـ1972؛ ابن‌خلّکان؛ ابن‌قطلوبغا، تاج‌التراجم فى من صنّف من الحنفیة، چاپ ابراهیم صالح، بیروت 1412/1992؛ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة فى‌التاریخ، ]قاهره[ 1351ـ1358؛ عبدالعزیزبن احمد بخارى، کشف الاسرار عن اصول فخرالاسلام البزدوى، چاپ محمد معتصم‌باللّه بغدادى، بیروت 1411/1991؛ اسماعیل بغدادى، هدیة‌العارفین، ج 1، در حاجى‌خلیفه، ج 5؛ تقى‌الدین‌بن عبدالقادر تمیمى، الطبقات‌السنیة فى تراجم الحنفیة، ج 4، چاپ عبدالفتاح محمد حلو، ریاض 1410/1989؛ حاجى‌خلیفه؛ ذهبى؛ سمعانى؛ صدیق حسن‌خان، موسوعة مصطلحات ابجدالعلوم، چاپ عبداللّه خالدى، بیروت 2001؛ عبدالحى لکهنوى، الفوائد البهیة فى تراجم‌الحنفیة، کراچى 1393؛ عمربن محمد نسفى، القند فى ذکر علماء سمرقند، چاپ یوسف الهادى، تهران 1378ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدحسین شمسایی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده