دایه نجم الدین ← نجم رازی
معرف
دایه، نجم‌الدین ← نجم رازى#
متن
دایه، نجم‌الدین ← نجم رازىNNNNدبّاج، خاندان ← اسحاقوندانNNNNدبّ اصغر/ دبّ اکبر ← بنات‌النعشNNNNدبّاغ، ابوزید عبدالرحمان‌بن محمد انصارى قَیْروانى، فقیه، محدّث و مورخ مالکى قرن هفتم. او به دبّاغ مشهور است (عبدرى، ص 163؛ وزیر، ج 1، ص 249؛ بغدادى، ج 1، ستون 526)، اما وادى‌آشى (ص 65) و مخلوف (ص 193) وى را ابن‌دباغ نامیده‌اند (دربارة این نام‌گذارى ← دبّاغ، ج 4، ص 90). لقب اُسَیْدى هم براى او به‌سبب انتساب به اُسیدبن حُضیر*، صحابى پیامبر اکرم صلى‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم، به‌کار رفته است (← ابن‌اثیر، ج 1، ص 92ـ93؛ عبدرى، همانجا؛ ابن‌حجر عسقلانى، ج 1، ص 234ـ235؛ تنبکتى، ص 240؛ قس صَفَدى، ج 3، ص 39؛ بغدادى، همانجا که آن را اسدى نقل کرده‌اند).دبّاغ در 605 در قَیْروان، شهرى در تونس، به دنیا آمد (عبدرى، ص 164؛ وادى‌آشى، همانجا؛ ابن‌تغرى بِردى، ج 7، ص 223). به‌گفتة خود وى (ج 3، ص 210ـ212) پدرش، ابوعبداللّه محمدبن على، اهل زهد و عبادت، صاحب کرامت و شاگرد کسانى چون ابومَدْیَن اندلسى و ابوعبداللّه هَوّارى (هر دو از مشایخ صوفیه) بوده‌است. از کودکى و جوانىِ عبدالرحمان اطلاع چندانى در دست نیست، فقط مى‌دانیم که در سیزده سالگى پدرش را از دست داد (← همان، ج 3، ص 212). از شمار زیاد استادان و مشایخ حدیثى او، که بیش از هشتاد تن بوده‌اند (← همان، ج 4، ص 88؛ عبدرى؛ مخلوف، همانجاها)، و نیز از آثار او چنین برمى‌آید که از دورة جوانى در فراگیرى علوم دینى، به‌ویژه فقه و حدیث، کوشا بوده‌است. برخى از استادان و مشایخ دبّاغ، علاوه‌بر پدرش، عبارت‌اند از: صالح‌بن شجاع مُدْلِجى، عبدالرحمان‌بن طلحه، عبدالسلام‌بن عبدالغالب صوفى، ابوالقاسم‌بن حاسب، عثمان‌بن سفیان معروف به ابن‌شُقَر، ابن‌عبدالجلیل اَزْدى، محمدبن ابراهیم حنفى، و امین‌الدین‌بن ابوطلحه (وادى‌آشى، ص 65ـ66؛ صفدى؛ مخلوف، همانجاها).دبّاغ پس از سالها دانش‌اندوزى به جایگاه رفیعى در دانش رسید. شرححال‌نگاران وى را فقیه، محدّث، مورخ، آگاه به علوم عقلى و نقلى و بزرگ‌ترین عالم قیروان در زمان خود خوانده‌اند (براى نمونه ← عبدرى، ص 163ـ164؛ وادى‌آشى، ص 65؛ ابن‌تغرى‌بردى، همانجا). محمدبن محمد عَبدَرى فاسى و محمدبن جابر وادى‌آشى* اندلسى از شاگردان دبّاغ بودند (← عبدرى، ص 164؛ وادى‌آشى، ص 66).عَبْدَرى که دبّاغ را ملاقات کرده‌است، وى را دانشمندى پرتلاش، نیک‌محضر و داراى اخلاقى پسندیده دانسته‌است (← ص 164ـ165). دبّاغ به گردآورى آثار گذشتگان و استنساخ آنها علاقه‌مند بود (← دبّاغ، همانجا). از محتواى برخى از آثار دبّاغ برمى‌آید که او به تصوف تمایل داشته‌است (← ادامة مقاله). او در 699 در قیروان درگذشت و در گورستان باب تونس، به خاک سپرده شد (دبّاغ، ج 4، ص 91؛ وادى‌آشى؛ صفدى، همانجاها).بیشتر آثار دبّاغ در موضوع حدیث، تاریخ، فقه و شرح احوال عالمان و صوفیان قیروان است که عبارت‌اند از: 1) الاربعون حدیثاً التُّساعیة؛ 2) کتابُ الاحادیث‌الاربعین فى عموم رحمة‌اللّه لسائرالمؤمنین؛ 3) سراج‌المتقین المنتخب من کلام سیّدالمرسلین؛ 4) جَلاءالافکار فى مناقب‌الانصار؛ 5) شرحى بر تهذیب‌المدوّنة از ابوسعید بَراذِعى؛ 6) کرامات ابى‌یوسف الدَّهْمانى؛ 7) مشارق انوارالقلوب و مفاتح اسرارالغیوب، دربارة تصوف، چاپ بیروت در 1338ش/ 1959؛ 8) واسطة‌النظام فى تواریخ ملوک الاسلام/ تاریخ ملوک‌الاسلام؛ 9) مناهج اهل‌الدین و طرائق امة (ائمّة) المتقین فى ذکر من کان بالقیروان من‌الصحابة والتابعین و مشاهیرالعلماء الراسخین و افاضل الاولیاء و الصالحین. عبدرى (ص 165) کتاب اخیر را معالم‌الایمان و رَوْضاتُ الرضوان فى مناقب‌المشهورین من صُلَحاءالقَیْروان نامیده‌است. اصل کتاب، خلاصة الطبقات اثر عتیق‌بن خلف تُجیبى با افزوده‌هایى از آثار دیگر و نیز نقل حوادث دورة مؤلف است که به تاریخ شهر قیروان و طبقات عالمان آن در ادوار مختلف پرداخته‌است. کسانى چون ابوالقاسم ابن‌ناجى تنوخى (متوفى 839) و محمدبن صالح قیروانى بر آن تکمله نگاشته‌اند. این اثر نخست در 1330/ 1912 در تونس با تکمله و تعلیقات ابن‌ناجى و سپس در مصر و تونس به چاپ رسید (← وادى‌آشى، ص 66؛ صفدى، همانجا؛ بغدادى، ج 1، ستون 526؛ کنانى قیروانى، ص ن ـ ص؛ محمد محفوظ، ج 2، ص 290ـ291؛ براى پاره‌اى از اشعار دبّاغ ← دبّاغ، ج 4، ص 89 ـ90).منابع: ابن‌اثیر، اسدالغابة فى معرفة‌الصحابة، تهران: انتشارات اسماعیلیان، ]بى‌تا.[؛ ابن‌تغرى‌بردى، المنهل‌الصافى، ج 7، چاپ محمد محمد امین، ]قاهره[1994؛ ابن‌حجر عسقلانى، الاصابة فى تمییزالصحابة، چاپ عادل احمد عبدالموجود و على محمد معوض، بیروت 1415/1995؛ اسماعیل بغدادى، هدیة‌العارفین، ج 1، در حاجى‌خلیفه، ج 5؛ احمدبابابن احمد تنبکتى، نیل‌الابتهاج بتطریزالدیباج، چاپ عبدالحمید عبداللّه هرامه، طرابلس 1398/1989؛ عبدالرحمان‌بن محمد دبّاغ، معالم‌الایمان فى معرفة اهل‌القیروان، اکمله و علق علیه ابوالفضل‌بن عیسى تنوخى، ج 3، چاپ محمد ماضور، تونس ] 1978[، ج 4، چاپ محمد مجدوب و عبدالعزیز مجدوب، تونس ]بى‌تا.[؛ خلیل‌بن ایبک صَفَدى، اعیان‌العصر و اعوان‌النصر، چاپ على ابوزید و دیگران، دمشق 1418/1998؛ محمدبن محمد عبدرى، رحلة‌العبدرى، چاپ على ابراهیم کردى، دمشق 1419/1999؛ محمدبن صالح کنانى قیروانى، تکمیل‌الصلحاء والاعیان لمعالم‌الایمان فى اولیاءالقیروان، چاپ محمد عنّابى، تونس 1970؛ محمد محفوظ، تراجم‌المؤلفین‌التونسیین، بیروت 1982ـ1986؛ محمدبن محمد مخلوف، شجرة‌النور الزکیة فى طبقات‌المالکیة، قاهره 1349ـ1350، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ محمدبن جابر وادى‌آشى، برنامج ابن‌جابر الوادى آشى، چاپ محمدحبیب هیله، تونس 1401/1981؛ محمدبن محمد وزیر، الحلل السندسیة فى الاخبارالتونسیة، چاپ محمد حبیب هیله، بیروت 1985.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مسعود نیکخواهدلشاد

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده