دایرة المعارف فارسی
معرف
نخستین دایرة‌المعارف عمومى فارسى مبتنى‌بر روش و موازین علمى، به سرپرستى غلامحسین مصاحب (1289ـ 1358ش)
متن
دایرة‌المعارف فارسى، نخستین دایرة‌المعارف عمومى فارسى مبتنى‌بر روش و موازین علمى، به سرپرستى غلامحسین مصاحب (1289ـ 1358ش).تاریخچه. در پى ضرورت‌یافتن تدوین و تألیف دایرة‌المعارفى عمومى به‌مفهوم امروزى آن در ایران، مؤسسة انتشارات فرانکلین تهران (دربارة معرفى اجمالى آن ← ترجمه*، بخش 4، قسمت ب)، طرح ترجمه >دایرة‌المعارف کوچک کلمبیا ـ وایکینگ< را در برنامة فعالیتهاى خود قرار داد (دولت‌آبادى، ص 101؛ دریابندرى، ص 72)، و در 1335ش مدیران ایرانى مؤسسه، غلامحسین مصاحب را که ریاضى‌دان و در علوم معقول و منقول متبحر بود، به سرپرستى این طرح برگزیدند (دایرة‌المعارف فارسى، ج 1، دیباچة غلامحسین مصاحب، ص 2؛ نیز ← مصاحب*، غلامحسین).باتوجه به آنکه ترجمة صِرف >دایرة‌المعارف کوچک کلمبیاـ وایکینگ< پاسخگوى نیازهاى خوانندگان ایرانى نبود، قرار شد پس از ترجمه آن، به‌جاى بعضى از مقالات غیرضرور، مقالاتى در زمینه‌هاى مورد نیاز خوانندگان فارسى‌زبان درج شود. پس از بررسیهاى مقدماتى روشن شد که این تصمیم نیز چاره مناسب کار نخواهد بود و حتى با تخصیص قریب ده هزار مقاله باز هم نیاز آنان به داشتن مرجعى جامع برطرف نخواهد شد. ازاین‌رو، امر تدوین دایرة‌المعارف از ترجمة صرف خارج شد و در بسیارى موارد جنبة تألیف و تحقیق یافت (← دایرة‌المعارف فارسى، ج 1، همان دیباچه، ص 3ـ4).مصاحب براى آشنایى با روش کار ناشران کتابهاى مرجع غربى و ایجاد زیرساختهاى لازم و وضع ضوابط دقیق، براى تدوین دایرة‌المعارف از مؤسسات اروپایى و امریکایى دیدار کرد (← همان دیباچه، ص 2ـ4). او سپس گروهى از محققان و نویسندگان را به همکارى فراخواند، که در ضمن مقدمة جلد اول (ص6ـ7) افزون بر نام شش تن از اعضاى هیئت تحریریه، اسامى 43 تن از نویسندگان و مؤلفان و مترجمان (شامل نامهاى آشنایى چون ایرج افشار، مهدى بیانى، مهدى حائرى، خسرو خسروى، عباس زریاب، عبدالحسین زرین‌کوب، غلامحسین صدیقى، مهدى محقق، محمد معین و احسان یارشاطر) همراه با حوزه‌هاى موضوعى هر یک آمده‌است. همچنین در مقدمة بخش اول مجلد دوم (ص ] 3[) نام پنج تن از نویسندگان جدید از جمله محمدرضا شفیعى‌کدکنى در شمار اصحاب دایرة‌المعارف ذکر شده‌است.مشکلات مختلف، سبب کندى کار شده‌بود و قرار شد نیمى از اثر که آماده بود، انتشار یابد، و متعاقباً مؤسسة انتشارات فرانکلین جلد اول کتاب را مشتمل بر مقالات حروف ا ـ س در 1345ش منتشر کرد (← همان، ج 1، دیباچة مصاحب، ص 5). چاپ این مجلد در قطع رحلى با کاغذ چهل گرمى مخصوص در 81 صفحه مقدمه و 1425 صفحه متن، هر صفحه داراى سه ستون، با حروف‌چینى و صفحه‌آرایى چشم‌نواز و صحافى مناسب در شرکت سهامى افست صورت گرفت.در 1350ش، به‌دنبال تغییرات مدیریتى در مؤسسة فرانکلین، مصاحب ناگزیر از سرپرستى کار کنار رفت و سرپرستى امور چاپ جلد دوم ــ که مقالات آن تا اواخر حرف «غ» مهر تأیید مصاحب را داشت (← همان، ج 2، بخش 1، دیباچة رضا اقصى، ص ] 1[؛ مرادى، ص 191) ــ به رضا اقصى که از آغاز کار از همکاران مصاحب بود، سپرده شد (← دایرة‌المعارف فارسى، ج 1، مقدمه، ص 6، ج 2، بخش 1، همان دیباچه، ص ] 1[؛ مرادى، ص 193).در 1356ش، مؤسسة انتشارات امیرکبیر امتیاز دایرة‌المعارف فارسى را از مؤسسة فرانکلین خرید (جعفرى، ج 2، ص 872) و در همان سال، شرکت سهامى کتابهاى جیبى وابسته به مؤسسة انتشارات امیرکبیر، با همکارى مؤسسة انتشارات فرانکلین، بخش اول جلد دوم (از صفحه 1426 تا 2558 شامل حروف ش ـ ل) را با همان حروف و کاغذ و در همان قطع جلد پیشین زیرنظر رضا اقصى منتشر کرد.پس از انقلاب اسلامى در بهمن 1357، با مصادرة مؤسسة انتشارات امیرکبیر و تعلق‌یافتن آن به سازمان تبلیغات اسلامى در 1362ش، در انتشار بخشهاى دیگر این دایرة‌المعارف وقفه افتاد (← مرادى، همانجا). مؤسسه امیرکبیر با حذف و اصلاحاتى، سرانجام بخش دوم جلد دوم (از صفحة 2559 تا 3571 شامل حروف م تا ى، و نیز فرهنگ لغات و اصطلاحات فارسى به انگلیسى و انگلیسى به فارسى) را، با همان ویژگیهاى ظاهرى مجلدات پیشین، در 1374ش منتشر کرد. همین ناشر چاپِ دومِ جلدِ اول و بخشِ اولِ جلدِ دوم را نیز با اصلاحاتى در 1380ش منتشر کرد.ساختار مقالات. مقاله‌ها عموماً سه جزء دارد: مدخل که در مقدمه کتاب از آن به مَطْلع یاد شده‌است؛ معرف؛ و شرح و توضیحات مربوط به مطلع. گاه در موارد نادر، مطلع و تعریف در هم تلفیق و هر دو با یک جمله واحد بیان شده‌است، و گاهى نیز برخى مقالات، به اقتضاى طبیعت آنها یا به‌دلیل تنگى جا، فقط به معرف منحصر شده‌است (براى برخى نمونه‌ها ← دایرة‌المعارف فارسى، ج 1، مقدمه، ص 50).مطلع همان عنوان دایرة‌المعارفى موضوعهاست که براساس حروف الفبا تنظیم شده و متجاوز از چهل‌هزار عنوان است (← همان، ج 1، دیباچة مصاحب، ص 4). در انتخاب و تنظیم الفبایى مطلعها، و در صورت لزوم در ارائه تلفظ، مترادفها و ضبطهاى مطلع، درج معادل اصطلاحات بیگانه به فارسى و نیز معادل لاتینى مطلع یا نام علمى آن، از ضوابط ارزشمندى پیروى شده‌است (← همان، ج 1، مقدمه، ص 30ـ41).در گزینش عناوین، تأکید بر مسائل بومى است، یعنى تاریخ و فرهنگ ایران و نیز سرزمینهاى همجوار با آن یا تأثیرگذار بر آن (← همان مقدمه، ص 10، 51ـ54). بااین‌همه، جنبه‌هاى عمومى اثر مغفول نمانده و در زمینة تاریخ و فرهنگ و تمدن کشورهاى مختلف و اقوام گوناگون بیش از بیست هزار مقاله درج شده‌است (همان، ص 10).جزء دوم مقاله، یعنى معرف، در حکمِ تعریف موضوع مقاله است. این جزء که عبارتى حتى‌الامکان کوتاه و دقیق و معمولاً بدون فعل و درعین‌حال شامل اطلاعات لازم است، عنوان را سریعاً به جوینده آن مى‌شناساند. کوشش بر آن بوده که معرفهاى مقالات در هر زمینة موضوعى تا آنجا که امکان‌پذیر است، یکدست شود (← همان، ص 49ـ50). مثلاً در زندگینامه‌ها، معرف متضمن هویت شخص و عموماً مشتمل است بر سالهاى تولد و وفات، ملیت، و در برخى موارد شغل یا مقام شخص موردنظر؛ یا در مورد شهرها، آمار جمعیت و موقعیت شهر دو اطلاع اصلى است که در معرف ذکر مى‌شود.جزء سوم مقاله، شرح و تفصیل و توضیحات دربارة مطلع آن مقاله است. در تدوین مقالات با پرهیز از عبارت‌پردازى و پیروى از اصل ایجاز، زبده مباحث مرتبط با هر مطلع در کوتاه‌ترین عبارت آمده‌است. با تمهید مقدماتى از قبیل وضع اصطلاحات علمى و فنى، کاربرد علامتهاى اختصارى و تنظیم ارجاعات، اطلاعات درخور توجهى حتى در مقالات کوتاه فراهم شده‌است (← همان، ص 45). برخى عناوین مستلزم شرح و تفصیل بیشترى بوده و لاجرم مقالات بلندى به آنها اختصاص یافته‌است. از جمله مقالات بلند و پرمحتوایى چون «خلیج فارس»، «ساسانى، تمدن»، «شیعه»، «صوت»، «فلسطین»، «فلسفه»، «قرآن»، «قرون وسطى»، «کانت» و حضرت «محمد» صلى‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم.نثرِ متن روان و شیوه نگارش عموماً یکدست است. براى تسهیل در فهم برخى مطالب، از تصاویر و جدولهایى استفاده شده‌است (براى نمونه ← تصاویر مربوط به مقالات «چادر» و «زورخانه»؛ براى فهرست برخى از جدولهاى مهم ← ج 1، مقدمه، ص 58ـ59).در فراهم‌آوردن مقالات با استفاده از مآخذ دست اول و نیز تحقیقات جدیدِ محققان شرق و غرب، کوشش شده‌است که هر نقلى با محک مطمئنى سنجیده شود. بیش از دو سوم مقالات از مآخذ غربى ترجمه یا براساس آنها تألیف شده (← همان مقدمه، ص 11) و در بعضى زمینه‌ها، به‌ویژه در مسائل مربوط به ایران، مطالب مقالات جنبة تحقیق داشته‌است (همان، ص 46). در تدوین مقالات از بیش از هزار کتاب، رساله، دایرة‌المعارف و مراجع غربى و شرقى استفاده شده‌است. به‌رغم این اهتمام در بهره‌گیرى از منابع معتبر، به‌سبب ضیق جا، از درج آنها در پایان هر مقاله پرهیز شده‌است (← همان، ص 50).ویژگیها. ویژگیها و نوآوریهاى بسیارى در دایرة‌المعارف فارسى مشاهده مى‌شود که بارزترین آنها عبارت است از : مقدمه‌اى ابتکارى با عنوان مدخل که نظام‌نامه‌اى روشمند،متضمن ترتیبات و موازین لازم در تدوین یک دایرة‌المعارف است (براى متن مقدمه ← ج 1، ص ] 9[ـ 81).امکان روان‌خواندن کلمه‌ها و سطرها به‌ویژه در متون پرمطلب و متراکم، که با کاربرد تمهیداتى از جمله رسم‌الخط یکسان، طراحى حروف خاص، رعایت دقیق فاصله‌بندى کلمه‌ها، کوتاه‌کردن سرکشهاى حروف ک و گ و خم دادن به ستون آنها، همچنین با پیروى از ضوابطى خاص در کاربرد نشانهاى سجاوندى، فراهم شده‌است (← همان، ص 12، 63ـ72؛ نیز ← آشورى، ص 63).نوآورى مهم دیگر در این اثر، ارائة قواعدى دقیق براى روشمندساختن ضبط اسامى خاص و اصطلاحات و عناوین نامأنوس است. مصاحب براى پرهیز از تشتت در ضبطهاى گوناگون، با وضع الفباى صوتى (فونتیک)، امکان ضبط صحیح اسامى را فراهم ساخت. از جمله در این اثر ضبطِ قریب پانزده‌هزار اسم اشخاص در زبانهاى غربى به فارسى نقل شدهاست (← دایرة‌المعارف فارسى، ج1، مقدمه، ص 25ـ26، 30).همچنین براى صرفه‌جویى در حجم مجلدات دایرة‌المعارف، با استفاده از حرف یا حروف نیمه‌تمام متصل به هم نشانه‌هاى اختصارى منضبطى وضع شده‌است (← همان مقدمه، ص 14ـ17).شبکة ارجاعى ابتکارى اثر که به شیوه‌اى دقیق و سنجیده شکل گرفته، پیوند میان موضوعات مرتبط را که در اثر نظم الفبایى مطلعها در سرتاسر کتاب پراکنده شده، برقرار کرده‌است. با کمک ارجاعات گوناگون از جمله ارجاع به مطلعهاى ضمنى، ارجاعات در ضمن مقالات، ارجاع به مقالات داراى مطلع واحد، و ارجاعات پایان مقالات، خواننده به موضوع یا موضوعات مرتبط هدایت مى‌شود (← براى نمونه انواع ارجاعات ← همان، ص 41ـ45).نوآورى دیگر مصاحب تمایز قائل‌شدن بین رقم صفر و نقطه است. صفر به‌صورت علامت دایره‌اى بسیار کوچک نمایش داده شده‌است تا به‌این‌ترتیب از علامت نقطه متمایز شود. به گفتة ایرج افشار (ص 696) وى در کاربرد این شکل از صفر، از آنچه مرسوم قدما در متون نسخ خطى بوده تأثیر پذیرفته‌است. این ابداع موجب شد مجتبى مینوى (ص 7) وى را به کاربرد صفر فرنگى به‌جاى صفر فارسى متهم کند؛ اتهامى که با پاسخ تند مصاحب مواجه شد (← ص 9).یکى دیگر از ابتکارات مصاحب، ابداع حروف کج براى خط فارسى به‌عنوان معادلى براى حروف ایتالیک در خط لاتین بود (← افشار، همانجا).کاستیها. پى‌بردن به نارساییهاى موجود در این دایرة‌المعارف در پرتو استفادة گسترده از آن چندان دشوار نبوده‌است. خرده‌گیریهاى ناقدان طیف وسیعى دارد از انتقاد به کهنگى مطالب (← مینوى، ص 6؛ مرادى، ص 195)، تا نامتوازن‌بودن مقالات از نظر تفصیل و کیفیت و اعتناى بیشتر به مقالات علمى (دریابندرى، ص 73)؛ ناهماهنگى مقالات علمى و توجه بیشتر به مقالات حوزه‌هاى فیزیک، ریاضى و نجوم در برابر مقالات شیمى، جانورشناسى و گیاه‌شناسى و به‌ویژه پزشکى (رضا صادقى، ص 13)؛ انتقاد به وضع مصدرهاى جعلى چون «اکسیدن» و «یونیدن» (← على‌اشرف صادقى، ص 28ـ29)؛ فراوانى مدخلهاى خارجى و به‌ویژه سرگذشتنامه‌هاى نه‌چندان ضرور خارجیان (د. ایرانیکا، ذیل مادّه)؛ جاى خالى شمارى از مدخلهاى رجال ایرانى (از جمله به دلایل سیاسى ← مرادى، ص 195)؛ نبودِ کمال نسبى جلدهاى پیشین در بخش دوم جلد دوم («مرحوم دکتر غلامحسین مصاحب»، ص 7، به نقل از احمد آرام)؛ برخى ناهماهنگیها در ضبط اسامى جغرافیایى در همان بخش با توجه به ضبط آنها در مجلدات پیشین (← «دانشنامه‌نویسى در ایران»، ص 68، به نقل از حسن انوشه)؛ مشکلات موجود در تنظیم الفبایى برخى مطلعها و اشتباهات ویرایشى و تایپى (← محرابى، ص 73)؛ و عدم درج پیوستهایى که وعدة درج آنها در دیباچة جلد اول (ص 5) داده شده‌بود.اکنون مى‌توان گفت که بسیارى از انتقادهاى یاد شده، وارد است. مصاحب خود به علت بروز شمارى از این نارساییها در مقدمة جلد اول (ص 47ـ48، 76ـ77) اشاره کرده‌است. اما کمبودى که عامدانه و به‌سبب ضیق جا در اثر عارض شده (← همان مقدمه، ص 50)، فقدان مآخذ و مستندات آن است.قابلیتها و تأثیرات. به‌رغم کاستیهاى یادشده، چیزى از ارزش اثر مرجعى با این حجم از اطلاعات متراکم که راه تازه‌اى را پیموده‌است، کم نمى‌شود. اظهارنظرهاى صاحب‌نظران به‌ویژه در زمان انتشار نخستین بخش این اثر مؤید این معناست : محمدعلى جمال‌زاده در پى انتشار جلد اول، آن را بى‌نظیر و تأثیر این کار بزرگ را در ادب و فرهنگ ایران دوران‌ساز خواند که تحولات شگرفى در تاریخ و ادب و هنر وعلوم و فنون به‌دنبال خواهد داشت (← ص 146ـ147). مجلة سخن (دورة 16، ش 11، ص 1193)، در یادداشتى باعنوان «دایرة‌المعارف فارسى به سرپرستى غلامحسین مصاحب»، از همین جلد با عبارت «مهم‌ترین کتابى که در این دوران منتشر شده» و در حکم یک «واقعة مهم علمى و ادبى» و «مقدمة یک جنبش علمى و فکرى در زبان فارسى»، یاد کرد (براى نظرهاى تحسین‌آمیز دیگر دراین‌باره ← راسخ، ص 29ـ30؛ محقق، ص 34ـ35؛ فانى، ص 66ـ67؛ آذرنگ، ص 68ـ71؛ آشورى، ص 62ـ65). پربسامدبودن استنادها به این دایرة‌المعارف نیز دلیل اطمینان خاطر استنادکنندگان از صحت علمى مطالب آن قلمداد شده‌است؛ مثلاً بنا بر پژوهشى دربارة استنادهاى مقالات دایرة‌المعارف کتابدارى و اطلاع‌رسانى ایران، در این دانشنامة تخصصى هم که قاعدتاً منابع حوزه مرتبط باید بیش از هر اثر دیگرى طرف رجوع باشد، دایرة‌المعارف فارسى با 55 استناد پربسامدترین منبع مورد استفاده بوده‌است (← رضایى شریف‌آبادى و همکاران، ص 90).منابع : عبدالحسین آذرنگ، «مصاحبِ دانشنامه‌نگار»، نگاه نو، ش 82 (تابستان 1388)؛ داریوش آشورى، «غلامحسین مصاحب: آموزگار روشمندى»، در همان؛ ایرج افشار، «وفات غلامحسین مصاحب»، آینده، سال 5، ش 7ـ9 (مهر ـ آذر 1358)؛ عبدالرحیم جعفرى، در جستجوى صبح: خاطرات عبدالرحیم جعفرى، بنیادگذار مؤسسه انتشارات امیرکبیر، تهران 1383ش؛ محمدعلى جمال‌زاده، «]دربارة [ دایرة‌المعارف فارسى»، راهنماى کتاب، سال 10، ش 2 (تیر 1346)؛ «دانشنامهنویسى در ایران: لزوم بحثهاى نظرى»، کتاب ماه کلیات، سال 7، ش 1 و 2 (دى و بهمن 1382)؛ دایرة‌المعارف فارسى، به سرپرستى غلامحسین مصاحب، تهران : فرانکلین، 1345ـ1374ش؛ «دایرة‌المعارف فارسى به سرپرستى غلامحسین مصاحب»، سخن، دورة 16، ش 11 (دى 1345)؛ نجف دریابندرى، «یادى از دکتر غلامحسین مصاحب»، کتاب جمعه، ش 13 (آبان 1358)؛ هوشنگ دولت‌آبادى، «دکتر غلامحسین مصاحب»، در زندگى‌نامه و خدمات علمى و فرهنگى شادروان غلامحسین مصاحب، تهران : انجمن آثار و مفاخر فرهنگى، 1388ش؛ شاپور راسخ، «دو کتاب : دایرة‌المعارف فارسى، و فرهنگ فارسى»، راهنماى کتاب، سال 10، ش 1 (اردیبهشت 1346)؛ سعید رضایىشریف‌آبادى، حسن کیانىخوزستانى و اعظم موسىچمنى، «مطالعه استنادى مقالات دایرة‌المعارف کتابدارى و اطلاع‌رسانى ایران»، اطلاع‌شناسى، ش 25 (پاییز 1388)؛ رضا صادقى، «گفتارى دیگر دربارة دایرة‌المعارف فارسى»، نشر دانش، سال 5، ش 2 (بهمن و اسفند 1363)؛ على‌اشرف صادقى، «زبان فارسى و فرهنگستان»، ضمیمة راهنماى کتاب، سال 16، ش 10ـ12 (دى ـ اسفند 1352)؛ کامران فانى، «مصاحب: بنیان‌گذار دایرة‌المعارف‌نویسى در ایران»، نگاه نو، ش 82 (تابستان 1388)؛ معین‌الدین محرابى، «نگاهى به دایرة‌المعارف فارسى مصاحب»، کتاب ماه کلیات، سال 10، ش 4 و 5 (فروردین و اردیبهشت 1386)؛ مهدى محقق، طرح تدوین دایرة‌المعارف تشیع، تهران 1362ش؛ نوراللّه مرادى، «دکتر غلامحسین مصاحب و دایرة‌المعارف فارسى»، در زندگى‌نامه و خدمات علمى و فرهنگى شادروان دکتر غلامحسین مصاحب، همان؛ «مرحوم دکتر غلامحسین مصاحب: تداوم تلاش براى انتقال علم» (گفتگو)، کیهان فرهنگى، سال 6، ش 7 (مهر 1368)؛ غلامحسین مصاحب، «مجتبى مینوى و جلد اول دایرة‌المعارف فارسى»، نگین، ش 106 (اسفند 1352)؛ مجتبى مینوى، «مجتبى مینوى: پژوهشگر ستیهنده» (گفتگو)، کتاب امروز (پاییز 1352)؛EIr. s.v. "Dāyerat al- ma`ā ref- e Fārsī" (by Dāryūš Āšūrī).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمود حقیقی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده