دائرة المعارف العثمانیة
معرف
مؤسسة بزرگ علمى ـ تحقیقى در حیدرآباد دکن
متن
دائرة‌المعارف العثمانیة، مؤسسة بزرگ علمى ـ تحقیقى در حیدرآباد دکن. این مؤسسه در 1306 به همت سیدحسین بلگرامى (متوفى 1305ش/ 1344)، ملاعبدالقیوم (متوفى 1335ش/1376) و انواراللّه‌خان (متوفى 1295ش/ 1334، مشهور به فضیلتْ جَنگ) و زیرنظر حکومت نِظام حیدرآباد دکن (← آصَف‌جاهیان*) رسماً شروع به کار کرد (← صدیقى ، ص 201ـ203؛ هاشم ندوى، ص 1ـ2، 11؛ عبدالحلیم ندوى، ص 106؛ ابوالحسن على ندوى، ص 142). منشأ نام‌گذارى این مؤسسه به دایرة‌المعارف، فعال بودن آن در زمینة علوم گوناگون است و از زمان میرعثمان على‌خان، آصف‌جاه هفتم (ﺣک : 1329ـ1367)، به سبب توجه فراوان او به این مؤسسه و تأسیس مرکز تصحیح نسخ خطى به دستور وى، عثمانیه نام گرفته و در شناسنامة کتابهایى که پیش از این دوره، تا اواخر دهة 1330ش، در این مرکز منتشر شده، عنوان دائرة‌المعارف نظامیه براى آن ذکر شده‌است.نخستین رئیس آن نواب سِر وقارالامرا/ وقارالملک، وزیر معارف حکومت آصف‌جاهیان، بود. وى در دورة حکومت محبوب على‌خان آصف‌جاه ششم (ﺣک : 1285ـ 1329) به این سِمَت منصوب شد (هاشم ندوى، ص 2). او در 1306 ضمن اعلام اهداف این مؤسسه، خواستار حمایت آصف‌جاه ششم از این اهداف شد، که عبارت بودند از :1) یافتن و حفاظت از نسخ خطى نادر و منتشرنشده عربى.2) انتشار تصحیح انتقادى برخى متون مهم و جامع در زمینه‌هاى علوم دینى، علوم تجربى و علوم انسانى.3) عرضة کتابهاى منتشرشده در مؤسسه با قیمت مناسب براى کمک به ترویج دانش.4) اهداى کتابهاى منتشر شده با قیمت نازل یا به‌صورت رایگان به محققان، مؤلفان، استادان و کتابخانه‌ها (← صدیقى، ص 203ـ204).از دیگر رؤساى این مؤسسه، سیدحسین بلگرامى بود که حدود چهل سال، از نخستین سالهاى تأسیس ریاست دائرة‌المعارف العثمانیه را برعهده داشت و با درگذشت وى، نواب سِرحیدر نواز جَنگ بهادر، وزیر مالیة آصف‌جاه هفتم، جانشین وى شد (همان، ص 207؛ هاشم ندوى، ص 6ـ7، 11ـ12). از زمان تأسیس این مؤسسه تاکنون علماى نامدارى چون عبدالحق خیرآبادى (متوفى 1318)، شبلى نعمانى* (متوفى 1332) و سیداحمدخان* (متوفى 1316) با آن همکارى کرده‌اند (← همان، ص 3ـ4، نیز ← 12ـ16).اساسنامة دائرة‌المعارف العثمانیه در 1325ش/ 1946 تدوین شد و به‌موجب آن این مؤسسه از 1332ش/1953 رسماً تحت ادارة دانشگاه عثمانیه درآمد و از آن زمان ادارة آن را دو هیئت برعهده دارد: جمعیت تنظیمیه (هیئت اجرایى) به ریاست نخست‌وزیر ایالت آندراپرادش و نیابت رئیس دانشگاه عثمانیه، و جمعیت علمیه (هیئت علمى) که آن نیز تحت مدیریت رئیس دانشگاه عثمانیه است. علماى مشهورى چون محمدحسن‌خان مؤلف معجم‌المصنفین، سیدمَناظر احسن جیلانى، عبدالقدیر صدیقى، سیدعباس حسین کاظمى، سیدزین‌العابدین موسوى و سیدهاشم نَدَوى از اعضاى هیئت علمى این مؤسسه بوده‌اند (← صدیقى، همانجا؛ هاشم ندوى، ص 12ـ14؛ دائرة‌المعارف العثمانیة ، 1951، ص 1؛ عبدالحلیم ندوى، ص 107ـ108؛ در مورد دانشگاه عثمانیه ← ابوالحسن على ندوى، ص 137، 143ـ144؛ نیز ← عثمانیه*، دانشگاه). منابع مالى مؤسسه از موقوفات، کمکهاى مالى حکومت ایالت آندراپرادش، دانشگاه عثمانیه و وزارت معارف دولت مرکزى هند تأمین مى‌شود (صدیقى، همانجا؛ عبدالحلیم ندوى، ص 112).از همان بدو تأسیس، هدف اصلى از بنیان‌گذارى دائرة‌المعارف العثمانیة، تحقیق و نشر نسخ خطى عربى بود (هاشم ندوى، ص 2ـ3)، اما مرکز تصحیح نسخ خطى آن در اول جمادى‌الآخره 1338 به امر میرعثمان على‌خان رسماً آغاز به کار کرد (همان، ص 6ـ7؛ براى آشنایى با کتب منتشرشده پیش از فرمان آصف‌جاه هفتم ← همان، ص 4ـ6؛ براى آشنایى با برخى از کتابهاى انتشاریافته بعد از این تاریخ ← همان، ص 7ـ11، 15ـ16). شهرت این مؤسسه نیز بیشتر به‌سبب مرکز تحقیق و نشر نسخ خطى آن است. دائرة‌المعارف العثمانیة از مفاخر مسلمانان هند به شمار مى‌رود و شمار کتب منتشرشدة آن تا 1342ش/ 1963، بالغ بر 150 عنوان و 460 مجلد بوده (عبدالحلیم ندوى، ص 113) که این تعداد در 1381ش/ 2002 به بیش از سیصد عنوان و هشتصد جلد رسیده‌است (صدیقى، ص 208)؛ از مهم‌ترین آثار منتشرشدة آن مى‌توان به تنقیح‌المناظر از ابوالحسن فارسى، کتاب المعتبر از ابوالبرکات بغدادى، الحاوى از زکریاى رازى، صورالکواکب از عبدالرحمان صوفى، رسائل ابن‌هیثم، مسند ابى‌داود الطیالسى، تذکرة الحفاظ از ذهبى، تهذیب‌التهذیب و لسان‌المیزان از ابن‌حجر عسقلانى اشاره کرد (براى آشنایى با دیگر آثار منتشرشده با موضوعات مختلف مانند تفسیر، حدیث، رجال، تصوف، تاریخ، ادبیات، فلسفه ← دائرة‌المعارف العثمانیة، 1951، ص 3ـ15؛ رفاعى، ص237ـ243؛ صدیقى، ص 209ـ215؛ دائرة‌المعارف العثمانیة، 1354، ص 1ـ5).عبدالرحمان‌بن یحیى مُعَلِّمى عُتْمى (متوفى 1345ش/ 1386، در مکه) از علماى نامدار یمنى، از حدود 1345 (1305ش) تا 1371 (1331ش) در این مرکز به تصحیح کتب علوم حدیث و تاریخ مانند الاکمال ابن‌ماکولا و الانساب سمعانى اشتغال داشت (زرکلى، ج 3، ص 342). فریتس کرنکو ، خاورشناس آلمانى، نیز سالها در تحقیق نسخ خطى با این مرکز همکارى کرد (← صدیقى، ص 204ـ 206؛ هاشم ندوى، ص 14ـ15؛ دائرة‌المعارف العثمانیة، 1951، ص 16).انتشارات مؤسسه نیز از دو بخش تشکیل شده‌بود: بخش عربى و بخش انگلیسى. بخش عربى متولى نشر نسخ خطى تحقیق شده و بخش انگلیسى عهده‌دار انتشار فصلنامة >فرهنگ اسلامى< بود. این مجله که از 1927 تا 2004 منتشر مى‌شد، ابتدا ماهنامه بود ولى بعدها به‌صورت فصلنامه چاپ مى‌گردید. مقالات مجله دربارة جهان اسلام و مسلمانان بود با مطالب متنوع تاریخى، فرهنگى، هنرى و جامعه‌شناختى و نیز ارائة متن تصحیح و تحقیق شدة نسخ خطى. از دیگر آثار این بخش، انتشار قرآن‌کریم با ترجمة انگلیسى محمد مارمادوک پیکتال* (متوفى 1315ش) است (عبدالحلیم ندوى، ص 110ـ111).این مرکز ابتدا در ساختمان شاه‌گنج و سپس در بشیرباغ حیدرآباد واقع بود، اما در 1341ش/1962 در محوطة دانشگاه عثمانیه حیدرآباد ساختمانى براى این مؤسسه در نظر گرفته شد که از آن زمان تاکنون فعالیتهاى آن در این ساختمان صورت مى‌گیرد (← صدیقى، ص 208).منابع : دائرة‌المعارف العثمانیة، فهرس المطبوعات العربیة، حیدرآباد، دکن 1354؛ عبدالجبار رفاعى، «احیاءالتراث: لمحة تاریخیة سریعة حول تحقیق‌التراث و نشره و اسهام ایران فى ذلک»، تراثنا، سال 9، ش 2 و 3 (ربیع‌الآخر ـ رمضان 1414)؛ خیرالدین زرکلى، الاعلام، بیروت 1980؛ ابوالحسن على ندوى، المسلمون فى‌الهند، دمشق 1420/1999؛ عبدالحلیم ندوى، مراکز المسلمین ‌التعلیمیة و الثقافیة و الدینیة فى‌الهند، مدرس ?]1386/ 1967[؛ هاشم ندوى، مقالة تاریخیة : تحتوى على اخبار جمعیة دائرة‌المعارف العثمانیة، حیدرآباد، دکن 1354؛Dá’iratu'l-ma’árifi'l- ´Osmánia, Literary services of the Dá’iratu'l- ma´árifi'l-´Osmánia, Hyderabad, Deccan 1951; Mohammad Suleman Siddiqi, "The Dâ’irat al-ma´ârif", Islamic culture, LXXVI , no.2 (Apr. 2002).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

شریف حسین قاسمی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده