دایرة المعارف اسلام
معرف

دایرة‌المعارف اسلام، دایرة‌المعارفى در حوزه اسلام و فرهنگ و تمدن مسلمانان، منتشر شده در لیدن هلند.

متن


دایرة‌المعارف اسلام، دایرة‌المعارفى در حوزة اسلام و فرهنگ و تمدن مسلمانان، منتشر شده در لیدن هلند. این دایرة‌المعارف که در این مقاله و در دانشنامة جهان اسلام از آن با نام اختصارى د. اسلام یاد مى‌شود، سه ویرایش دارد. ویرایش اول با بیش از نه هزار مقاله، عنوانى فرعى داشت که انتشارات بریل لیدن و اتو هاراسویتس لایپزیگ آلمان در چهار جلد اصلى (۱۹۱۳ـ۱۹۳۶/ ۱۲۹۲ـ ۱۳۱۵ش) و یک جلد تکمله(۱۹۳۸/ ۱۳۱۷ش) هم‌زمان به زبانهاى آلمانى ، فرانسه و انگلیسى چاپ و منتشر کردند. همة مؤلفان ویرایش اول اروپایى غیرمسلمان بودند و هیئت سرویراستاران آن متشکل بود از: مارتین تئودور هوتسما،تامس واکر آرنلد ، رنه باسه ، هارتمان ، آرنت یان ونسینک ، لوى پروونسال ، هامیلتون راسکین گیب و ویلهلم هفنینگ . خلاصه‌اى از ویرایش اول نیز در ۱۹۵۳/ ۱۳۳۲ش با مقالاتى که بیشتر درونمایة فقهى و تاریخى داشتند، باعنوان >خلاصه دایرة‌المعارف اسلام< به زبان انگلیسى منتشر شد و در ۱۹۷۴ و ۱۹۹۱/ ۱۳۵۳ و ۱۳۷۰ش تجدید چاپ گردید. مقاله‌هاى ویرایش اول هنوز اعتبار کافى دارند و ازاین‌رو، بریل در ۱۹۸۷/ ۱۳۶۶ش آن را در نُه مجلد تجدید چاپ کرد. تألیف ویرایش دوم، باعنوان ویرایش جدید و بدون عنوان فرعى، فقط به زبانهاى انگلیسى و فرانسه، از ۱۹۵۴/ ۱۳۳۳ش شروع شد و ابتدا، هر جلد در قالب جزوه‌هایى و پس از تکمیل، به‌صورت مجلد منتشر گردید.انتشار مجموع مجلدات ویرایش دوم د. اسلام بیش از چهل سال به درازا کشید، چنان که جلد اول، شامل حروف A تا B در ۱۹۶۰/ ۱۳۳۹ش و جلد آخر (یازدهم) شامل حروف W تا Z در ۲۰۰۲/ ۱۳۸۱ش منتشر شد. جلد دوازدهم نیز باعنوان تکمله در ۲۰۰۴/ ۱۳۸۳ش انتشار یافت. در انتشار سه جلد نخست، انتشارات لوزاک لندن با بریل مشارکت کرده‌بود. در طول سالهاى انتشار ویرایش دوم، فهرست‌نامه‌هایى در ۱۹۷۹/ ۱۳۵۸ش ناظر به جلدهاى یکم تا سوم، در ۱۹۸۹/ ۱۳۶۸ش ناظر به جلدهاى یکم تا پنجم و جزوه‌هاى یکم تا ششم تکمله هر دو زیرنظر پیرسن ، در ۱۹۹۱/ ۱۳۷۰ش ناظر به جلدهاى یکم تا ششم و همان جزوه‌هاى تکمله زیر نظر وان دونزل به دو زبان فرانسه و انگلیسى، و در ۱۹۹۹/ ۱۳۷۸ش ناظر به جلدهاى یکم تا نهم همراه با شرح واژگان فقط به انگلیسى منتشر شد. در نهایت، فهرست‌نامه‌اى از کل ویرایش دوم در یک جلد فقط به انگلیسى زیرعنوان جلد سیزدهم در ۲۰۰۹/ ۱۳۸۸ش چاپ شد. در ویرایش دوم، ترکیبى از مؤلفان اروپایى و امریکایى غیرمسلمان، ایرانى و عرب و ترک و هندى و پاکستانى مسلمان حضور داشتند؛ مثلاً در جلد اول ۶۶ نفر از ۳۴۳ مؤلف، در جلد سوم ۷۶ نفر از ۳۱۲ مؤلف و در جلد پنجم، ۵۳ نفر از ۳۵۳ مؤلف مسلمان‌اند یا تبار عربى دارند. سرویراستارى ویرایش دوم برعهده اینان بود: گیب، پروونسال، یوهانس هندریک کرامرس ، یوزف شاخت* ، برنارد لوئیس ، شارل پلّا* ، ویکتور مناژ ، وان دونزل، جرالد هاوتینگ، کلیفورد ادموند باسورث ، و پرى بیرمن (← د.اسلام، صفحات حقوقى ویرایش اول و دوم؛ ویکفیلد ، ص ۲۲۸ـ ۲۲۹؛ اشمیتکه ، ص ۲۴۷؛ براکِت ، ص ۸۴ ـ ۸۶؛ باسورث، ص ۱۰۱ـ ۱۰۳).ویرایش سوم د. اسلام از ۲۰۰۷/ ۱۳۸۶ش آغاز شده و قرار است هر سال چهار جزوة دویست صفحه‌اى با تمرکز بر مطالعة اسلام در قرن چهاردهم/ بیستم، به‌ویژه مناطق کمترشناخته شده مثل آسیاى جنوب‌شرقى و صحراى افریقا و با توجه ویژه به مسائل اقلیتهاى مسلمان در همة کشورهاى غیرمسلمان، منتشر شود. ویرایش سوم زیرنظر چهار سرویراستار است: گودرون کرمر ، اِوِرِت راوسون ، جان ناواس و دِنیس ماترینگ و قرار است ظرف پانزده سال به پایان برسد (د. اسلام، چاپ سوم، ج ۱، مقدمه، ص vi, v؛ نیز ← دایرة‌المعارف اسلام، چاپ سوم ، ۲۰۱۲).تحلیل ساختار، محتوا و روش (با تأکید بر ویرایشهاى اول و دوم).چون ایجاز از اختصاصات هر اثر دایرة‌المعارفى است، تعداد واژگان هر مقاله با اهمیت آن و اطلاعات و پژوهشهاى موجود تناسب دارد. ازاین‌رو ممکن است، مدخلى در د. اسلام به‌سبب دستیابى به داده‌هاى جدیدتر علاوه بر ویرایش اول، در تکمله، ویرایش دوم و احتمالاً ویرایش سوم نیز مقاله داشته‌باشد. عکس این نیز ممکن است پیش آید، یعنى مطلب جدیدى دربارة موضوعى پیدا نشود و آنچه در ویرایش اول آمده همچنان معتبر باشد و ازاین‌رو مقاله جدید نوشته نشود. بعضى مقاله‌ها مثل پاره‌اى از مقالات فقهى یوزف شاخت و مقاله‌هایى که مینورسکى دربارة ایران یا آرنت‌یان‌ونسینک دربارة فرقه‌هاى اسلامى نوشته‌اند، صرفاً به‌لحاظ منبع در ویرایش دوم به‌روز شده‌اند (← باسورث، ص ۱۰۱ـ۱۰۳). براى اجتناب از طولانى‌شدن مقاله‌ها در د. اسلام فهرستى از منابع اولیة پربسامد و نام اختصارى مجلات آمده‌است و آثارى که با دورة زمانى مشخصى چاپ مى‌شوند (مثلاً گاهنامه‌ها)، در دو فهرست جداگانه و مؤلفان و دانشگاههاى محل کار آنان در ابتداى هر جلد در ویرایش دوم معرفى شده‌اند. علاوه ‌بر آن، نام آنان در انتهاى هر مقاله پس از فهرست منابع درج شده‌است. به دلایلى از جمله انتخاب یک روش معیّن و احتمالاً اعتماد به نویسنده، غالب مقاله‌ها داراى ارجاعات درون‌متنى نیستند و به درج فهرست منابع در انتها اکتفا شده‌است. ازجمله ویژگیهاى فهرست منابع در همة ویرایشها، تبعیت از یکى از الگوهاى رایج بین‌المللى است، اما گاهى سرویراستاران با فقدان مشخصات کتاب‌شناختى در آن دسته از کتابهاى چاپ کشورهاى اسلامى که بدون تاریخ، بدون محل نشر و بدون ناشر بودند، مواجه شدند و براى هر یک از این حالتها علائم خاصى استفاده کردند. براى ضبط دقیق کلمات عربى، فارسى، ترکى، اردو و سیریلى نظام آوانگارى طراحى شد. این نظام خاص که در اول هر جلد معرفى شده‌است، در بسیارى مواقع بیش از آنکه به سود خواننده انگلیسى‌زبان باشد، به خوانندة ناآشنا در شناخت ضبط صحیح کلمه و شناخت لحن دیگر ملل مسلمان کمک مى‌کند. در این نظام علاوه‌بر حروف، صداها نیز با حرف ضبط شده‌اند و رعایت لحنهاى مختلف مسلمانان کار آوانگارى را دشوار کرده و ازاین‌رو مبناى اولیة سرویراستاران لهجة عربى و سپس ترکى بوده‌است. هرچند این امر، قرائت بعضى کلمات را براى فارسى‌زبانان نامأنوس ساخته‌است (براى مثال : مذاکَرات، مُشارَکَت، کَیخسرو، قُبرُس، نَورُوز). همچنین چون در دورة چاپ د.اسلام، تا دهة ۱۹۷۰/۱۳۵۰ش کار حروف‌چینى‌کتابها و مجلات با ماشین تحریر و بدون برنامه رایانه‌اى انجام مى‌شد، طبیعى بود که غلطهاى مطبعى در هر اثرى پیدا شود و از این‌رو در صفحات اولیه هر جلد غلطهاى مطبعى و صورت صحیح آنها ذکر شده‌اند.در ساخت محتواى هر دو ویرایش، مدخلها، نقش اصلى را دارند. تعداد مدخلها و به تبع آن، میزان محتوا در ویرایش اول و دوم به‌طور چشمگیر متفاوت است. دربارة چگونگى انتخاب و طراحى اولیة مدخلها در حدود صد سال قبل، گزارشى به‌دست نیامد اما طبق فهرست‌نامه ویرایش دوم د.اسلام که در ۲۰۰۹/ ۱۳۸۸ش منتشر شد، طرح کلى این دایرة‌المعارف شناخت همة جنبه‌هاى اسلام از جمله آورنده، بستر جغرافیایى و تاریخى، تحولات تاریخى و بسط‌دهندگان آموزه‌هاى اسلامى و فرهنگ مسلمانان است و در تهیة مدخلها، جنبه‌هاى فوق درنظر گرفته شده‌است. شخص پیامبر اکرم در ذیل مقاله‌هایى چون محمد، سیرَه، معراج، اُمّى، و عصمت، و در مقاله‌هایى مانند عبداللّه‌بن عبدالمطلب، آمِنَه، خدیجَه، فاطمَه، عایشَه، حَلیمَه، حَفصَه، ماریَه، مَیمونَه، صَفیَه و سوده بنت زَمْعَه، بستگان پیامبر معرفى شده‌اند. همچنین، علاوه‌بر مدخل صحابه، حدود شصت تن از آنان از جمله خلفاى راشدین مقاله‌هاى مستقل دارند (براى اسامى آنها ← ج ۱۳، ص ۱۰۰). چهار مدعى پیامبرى نیز به‌عنوان مخالفان پیامبر مقاله دارند: حامیم، مُسَیلَمَه، سَجاح و طُلَیحَه.معرفى بستر تاریخى و جغرافیایى پیش از پیدایش اسلام با مقاله‌هایى ناظر به این دوره، مانند جزیرة‌العرب، جاهلیة، اله؛ معرفى حدود بیست بت چون ذوالخُلَصاء، هُبَل، نار، اِساف، اللات و مَنات؛ معرفى افرادى سرشناس چون بکربن وائل، حاجب‌بن زُرارَة، قُصَىّ و قُسّبن صاعده؛ معرفى فرقه‌هاى یهودى و مسیحى ساکن مکه و مدینه مانند یعقوبیان صورت گرفته‌است. در معرفى هر یک از تمدنهاى مهم چون مصر، ایران و ترکیه بخشهایى به دورة پیش‌از اسلام این تمدنها اختصاص یافته‌است.معرفى درونمایة آموزه‌هاى اسلامى بخشهاى زیادى از این دایرة‌المعارف را به‌خود اختصاص داده‌است. علاوه‌بر مدخل قرآن، مدخلهاى دیگرى چون سوره، آیه، بسمَله، مُصحَف، مُقطَّعات، اِعجاز، اُمُّالکتاب، مُعَوَّذتین و مُسبّحات به معرفى قرآن اختصاص یافته‌است. حدود شصت اصطلاح قرآنى مانند حنیف، فرقان، حق، رزق، فقیر، حزب و فتنه مقاله مستقل دارند. در معرفى سنّت، علاوه‌بر مدخل سنّت، حدیث، حدیث قدسى، اصول‌الحدیث، خبر و خبرالخاصه (خبر واحد) مدخل‌اند. یکى از بلندترین مقالات خود مقاله «اسلام» است. از دیگر مقالات در این زمینه مى‌توان از مقالات اعتقادى مثل عقیده، توحید، نبوت، شرک، شَفاعه، آخرت، برزخ، قیامه، شهاده، و مقالات فقهى مثل فقه، شریعه، قصاص، عرف، ارث، کافر، مُرتد، روزه، حج، وضو، نماز، زیارت، عبادت، زکات و جهاد، و مقالات اخلاقى مثل ادب، اخلاق، محاسن و مساوى، تحسین و تقبیح نام برد. باورهاى مردم عادى نیز در ذیل مدخلهایى چون ماشاءاللّه، سِحر، نِیرَنج، رُقعه، چشم‌زخم، دیو و غول بررسى شده‌اند.چون در این دایرة‌المعارف جغرافیا و تاریخ همة جهان اسلام مدنظر بوده‌است، تاریخ خلفا از صدر اسلام تا فروپاشى نظام خلافت عثمانى در ۱۳۰۲ش/ ۱۹۲۴ در ذیل مدخلهاى خلیفَه، خَلافت و هریک از خلفا بررسى شده‌است. همة تمدنهاى قدیم مثل ایران، مصر، عثمانى، در ذیل همین نامها و نیز ذیل مدخلهاى سلسله‌هاى مختلف و اشخاص مشهور این تمدنها، کشورهاى جدیدالتأسیس قرنهاى سیزدهم و چهاردهم، فرقه‌هاى مختلف اسلامى، اعلام و اصطلاحات تاریخى و جغرافیایى گزارش شده‌اند و تحولات دورة جدید کم‌وبیش در همة کشورهاى اسلامى ذیل مدخلهاى دُستور (قانون اساسى)، المجلّه (اولین قانون مدنى در برخى کشورهاى اسلامى)، مَجلِس، مَحکَمَه، صِحافَه، جَریدَه، مَطبعَه، امتیازات، تنظیمات، اصلاح، آزادى، بَلَدیَه و حزب و نیز ذیل نامهاى افراد تأثیرگذار در این تحولات بررسى شده‌است.شاید به‌جرأت بتوان گفت دوسوم د. اسلام به معرفى بسط‌دهندگان آموزه‌هاى اسلامى و معرفى افراد تأثیرگذار اختصاص یافته‌است. بسیارى از تابعین، بعضى امامان شیعى زیدى، اسماعیلى و همة امامان اثناعشرى، قُرّاء مشهور قرآن، بسیارى از محدّثان، مشهورترین فقها و متکلمان مسلمان پیش و پس از پیدایش مذاهب رسمى فقهى و کلامى تا دورة معاصر، مشهورترین فیلسوفان، مورخان، فهرست‌نگاران، عالمان علوم طبیعى، عرفا، شاعران، موسیقى‌دانان، و آوازخوانان مناطق اسلامى در سده‌هاى مختلف و گاهى آثار برجستة این عالمان مقاله مستقل دارند. همچنین، غیرمسلمانان و کسانى که تغییر آیین دادند و در بسط آموزه‌هاى اسلامى تأثیرگذار بودند، مانند یهودیان و مسیحیان ساکن مناطق اسلامى مثل کعب‌الاحبار، عبداللّه‌بن سلام، و ابن‌میمون مدخل دارند. مراکز و مکانهاى گسترش این علوم نیز معرفى شده‌اند.معرفى جنبه‌هاى مختلف فرهنگ و تمدن مسلمانان با این مدخلها محقق شده‌است: مدخلهاى مربوط به آداب و رسوم مثل عادت، ادب، عرف، تنظیم‌النسل؛ مشاغل مثل کاتب، عَطار، بقّال، طبّاخ، تمّار، طحّان؛ معرفى انواع غذاها، میوه‌ها و نوشیدنیها؛ سبک و ابزارهاى معماریهاى مساجد، مناره‌ها، قبرها و بناهاى شهرى؛ مدخلهاى مربوط به موسیقى مثل غناء، مقام، ایقاع، دف، نفیر، و ناى؛ گلها و گیاهان و درختهایى که در مناطق اسلامى موردتوجه قرار گرفته‌اند مثل نرجس، سوسن، جُلنار، و اَبنوس و نخل.همة مدخلها در د.اسلام با حروف انگلیسى و به زبان اصلى (یعنى زبانى که در فرهنگ اسلامى به‌کار مى‌رود مثل عربى، فارسى، ترکى و مانند آن) آوانگارى شده‌بودند و ازاین‌رو، براى خوانندة انگلیسى‌زبان غیرمتخصص در مطالعات اسلامى یافتن مقاله موردنظر سخت بود. مثلاً اگر خواننده مى‌خواست بداند در فرهنگ اسلامى در باب زَلزَله چه گفته شده‌است، باید ابتدا به فرهنگ لغت مراجعه مى‌کرد و معادل earthquake در زبان عربى را مى‌یافت و سپس با کمک فهرست‌نامه (نمایه) به د. اسلام مراجعه مى‌کرد یا اگر خواننده مى‌خواست بداند مسلمانان دربارة فیلسوف یونانى Ptolemaeus چه گفته‌اند یا چه برداشتى داشته‌اند باید از بخش نمایه نام رایج او در فرهنگ اسلامى یعنى بطلمیوس را پیدا و به این مدخل مراجعه کند. البته در موارد فراوانى هم با نظام ارجاع این اِشکال برطرف شده مثلاً اگر خوانندة مذکور دربارة مفهوم ازل یا ابد یا قِدَم در فرهنگ اسلامى بخواهد مطلبى از د.اسلام بداند به کلمة eternity مراجعه مى‌کند و در آنجا مى‌بیند که به کلمه «ابد» ارجاع داده شده‌است و در ذیل "eternity of the world" به «اَبَد و قِدَم»، ولى این راه حل عمومیت ندارد. این اِشکال در ویرایش اول و دوم تا قبل از آنکه فهرست‌نامة کامل چاپ شود، حدود صد سال، وجود داشت، اما در جلد سیزدهم، دو نوع فهرست براى خوانندگان طراحى شد. در بخش اول فهرست (ج ۱۳، ص ۱ـ۱۳۵)، عناوینى به زبان و ترتیب الفباى انگلیسى طراحى شدند و آنگاه تقریباً عنوان همة مقاله‌ها ذیل این عناوین جاى گرفتند و طبیعى است که یک مقاله در ذیل چند عنوان قرار گیرد. در بخش دوم (ص ۱۳۶ـ۵۹۲)، اصطلاحات موجود در د.اسلام هریک در یک یا چند سطر تعریف شده‌اند و نشانى مکانهایى که خواننده مى‌تواند مطالب موردنظر خود را در دوازده جلد دیگر بیابد، ذکر شده‌است. در این فهرست نیز، اصطلاحات براساس آوانگارى فارسى، عربى، و ترکى الفبایى شده‌اند و باز براى خوانندة انگلیسى‌زبان یافتن معناى اصطلاح موردنظر آسان نیست. مثلاً تعریف قهر و قدرت خداوند در ذیل قاهریّت آمده و انگلیسى‌زبان باید ابتدا معادل عربى omnipotence را بداند تا بتواند به تعریف دست پیدا کند؛ و اگر به دانستن اطلاعاتى بیشتر مایل بود به مدخلهایى مثل فعل (مباحث کلامى)، اللّه، و قرآن مراجعه کند. اما در ویرایش سوم د. اسلام این اشکال رفع شده و مبناى ضبط مدخلها زبان انگلیسى است، براى مثال مقالة «الف لیله و لَیلَه» در ویرایش اول (ج۱، ص ۲۵۲ـ۲۵۶)، تکمله ویرایش اول (ص۱۷ـ۲۱)، ویرایش دوم (ج ۱، ص ۳۵۸ـ۳۶۴) ذیل همین نام و در ویرایش سوم، ذیل "Arabian Nights"(ج ۱، ص ۱۳۷ـ ۱۴۵) آمده‌است.روشهاى مطالعات اسلامى در غرب و به تبع آن، روش نگارش این مقالات به‌صورت دایرة‌المعارفى از اهمیت خاصى برخوردار است. به‌طور خلاصه، مى‌توان گفت روش به‌کار رفته در د.اسلام در دو سطح قابل بررسى است: یکى در سطح گردآورى اطلاعات و داده‌ها و دیگرى، در مقام تبیین و نتیجه‌گیرى. در سطح اول، ترجیح منابع اولیة کهن بر منابع متأخر یک اصل پایدار است، یعنى هرچه قدیم‌تر، اصیل‌تر. به‌علاوه، نگاه انتقادى به منابع اولیه و تردید در وثاقت آنها، پاى ثابتِ دیگرِ تحقیق است. در انتخاب منابع دست دوم و چندم نیز، اصل پایدار چنین است: هرچه تحقیق جدیدتر بهتر. اولین منابع نوشته‌شده در تاریخ اسلام و اولین روایات مکتوب (با سه مِلاک شهرت، سازگارى با فرضیة ابتدایى محقق و انسجام درون‌متنى) بر منابع بعدى که احتمال بازسازى در آنها قوى است، اولویت دارند. درنتیجه، ملاکهاى پذیرفته‌شده گروههاى مسلمان در صحت و سقم سند و راوى مورد توجه قرار نمى‌گیرند. در سایة همین روش، بیشتر علاقة مستشرقان متقدم تا قبل از سه دهة اخیر به زبان‌شناسى تاریخى یا فیلولوژى، تحقیقات تاریخى، شناخت نسخه‌هاى خطى و تشکیک در وثاقت متون مقدس اسلامى معطوف است تا دانستن درونمایة آموزه‌هاى اسلامى. در سطح دوم، یعنى در مقام تبیین، روش تحقیق و نگارش مقاله‌ها در د.اسلام بیشتر مبتنى بر نگاه اثبات‌گرایانه (پوزیتیویستى) به تاریخ و گاهى ترکیبى از این روش با روش پدیدارشناسى است. ازاین‌رو، در د.اسلام تاریخ، زبان‌شناسى تاریخى و نگاه تاریخى وزنة سنگین و همیشه‌حاضر در همة مقاله‌هاست. باتوجه به این روش، مى‌توان گفت غالب مقالات تاریخى، صرف نظر از برخى نقدها که در شیوة گزینش منابع و شیوة استنتاجها بر آنها وارد است، قوّت خوبى دارند، برخلاف مقالات مفهومى که چنین نیستند، یا به این دلیل که موضوع مورد علاقة مؤلف نبوده، یا آنکه به اندازة اهمیت و تأثیرى که، در نظر مؤلف، آن موضوع در تاریخ اندیشة اسلامى داشته‌است و بدون توجه به خاستگاه نظرى آن، مورد توجه قرارگرفته‌اند (نیز ← مطالعات اسلامى*).زمینه‌ها و انگیزه‌هاى انتشار. سند بااهمیتى دربارة انگیزه‌هاى اولیه طراحان این اثر وجود ندارد. حتى ویرایشهاى اول و دوم د. اسلام داراى مقدمه نیستند تا بتوان به آنان استناد کرد. در چاپ دوم ویرایش اول (۱۹۸۷/ ۱۳۶۶ش، سخن ناشر)، افزایش علاقه به دانستن در باب اسلام و فرهنگ اسلامى در قرن نوزدهم/ سیزدهم و اوایل قرن بیستم/ چهاردهم دلیل نیاز به تألیف اثرى دایرة‌المعارف‌گونه دربارة اسلام، به‌عنوان انگیزة انتشار معرفى شده‌است. پس از انتشار د. اسلام هم مقاله‌هاى بسیار کمى دربارة این اثر و انگیزه‌هاى طراحان آن منتشر شده‌است. اما، د. اسلام را مى‌توان ثمرة اسلام‌شناسى غربیان، یا به‌معناى وسیع‌تر کلمه، ثمره شرق‌شناسى* آنان در قرنهاى هجدهم و نوزدهم/ دوازدهم و سیزدهم دانست که در زمینه‌هاى فرهنگى و اقتصادى مى‌تواند منبع موثقى براى آنان باشد (← دائرة‌المعارف الاسلامیة، چاپ اول، ۱۹۳۳، ج ۱، مقدمه، ص ۴؛ دانشنامة ایران و اسلام، ج ۱، مقدمه یارشاطر، ص ۱۰؛ براکت، ص ۸۴ ـ۸۶). با مراجعه به علایم اختصارى نام مجلاتى که از مقاله‌هاى آنها در تدوین د. اسلام استفاده شده، مى‌توان فهمید که در زمینه‌هاى مختلف مطالعات اسلامى قبلاً مقالاتى در طول این دو قرن چاپ شده بوده‌است و دست‌اندرکاران د. اسلام با همکارى متخصصان هر رشته درصدد برآمدند تا حاصل مطالعات پیشین و به تعبیر براکت (ص ۸۴)، بایگانى مرکزى خود را به شکل نظام‌مند ارائه کنند. تاریخ شروع انتشار پاره‌اى از این مجلات مانند >مجله آسیایى< ، >مجله انجمن خاورشناسى آلمان< و >مجله خاورمیانه< به دهه‌هاى اول قرن نوزدهم/ سیزدهم بازمى‌گردد.در ۱۸۹۲/ ۱۳۱۰ در نهمین همایش بین‌المللى شرق‌شناسان ، پیشنهاد تألیف و انتشار د. اسلام عرضه و تصویب شد و کمیتة دوازده نفره‌اى براى پیگیرى این کار تشکیل یافت. از سوى دیگر، با تدوین و انتشار اولین دایرة‌المعارفها در زمینه‌هاى دینى در غرب مثل >دایرة‌المعارف دین و اخلاق< (چاپ ۱۹۰۸ـ ۱۹۲۶/ ۱۳۲۶ـ۱۳۴۴) ویراستة جیمز هیستینگز ، >دین در گذشته و حال< (چاپ ۱۹۰۹ـ۱۹۱۳/ ۱۳۲۷ـ۱۳۳۲) و >دایرة‌المعارف کاتولیک< (چاپ ۱۹۰۷ـ۱۹۱۸/ ۱۳۲۵ـ ۱۳۳۶)، الگوهاى مناسب و تجربه‌هاى ارزشمندى پیشِ روى مؤلفان و سرویراستاران د. اسلام قرار گرفت (← بریتانیکا، ج ۱۸، ص ۳۷۸؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذیل "Mawsü`a.۴"؛ اسعدى، ص ۱۶۱).مى‌توان گفت انگیزة اصلى طراحان د. اسلام حرکت در همان چهارچوب اهداف اصحاب دایرة‌المعارف یعنى تدوین و ارائة منسجم دانش بشرى بود. نیاز به راهنماى دربردارنده اطلاعات کامل، موثق و قابل‌دسترسى سریع به همة جنبه‌هاى اسلام، وجود د. اسلام را در هر ویرایش از نظر پدیدآورندگان آن توجیه مى‌کرد. مثلاً در ویرایش اول، مقالات بسیارى دربارة هند، شمال افریقا و اندونزى وجود دارد. به‌این‌سبب که بریتانیا، فرانسه و هلند در این مناطق مستعمره، کارشناسانى داشتند که براى آنها مقاله بنویسند و این مقالات در ویرایش دوم به لحاظ منابع و محتوا به‌روز شده‌اند (← باسورث، ص ۱۰۱ـ۱۰۳؛ د.اسلام، چاپ سوم، ج ۱، مقدمه، ص v). درعین‌حال، باید توجه داشت که ویرایشها هر کدام مکمل دیگرى‌اند و با رجوع به یکى نمى‌توان از دیگرى بى‌نیاز شد. تصمیم براى تهیه ویرایش دوم در بیست و یکمین کنگره بین‌المللى شرق‌شناسان در ۱۹۴۸/ ۱۳۲۷ش در پاریس گرفته شد (اسعدى، ص ۱۷۱).برخى مسلمانان که عموماً به مطالعات شرق‌شناسى بدبین بوده‌اند، انگیزه‌هاى دیگرى چون اهداف استعمارى و نقد آموزه‌هاى اسلامى را براى طراحان د. اسلام برشمرده‌اند. ازاین‌رو، آنان ابتدا مواجهه‌اى منفى و سپس مواجهه‌اى انتقادى با این اثر داشته‌اند. در اینجا، به مواجهه‌هاى منفى در تفسیر انگیزه‌هاى شرق‌شناسان اشاره و در بخش پیامدها، مواجهه انتقادى آنان گزارش مى‌شود.یک دلیل مواجهة منفى این بود که با توجه به وضع جوامع مسلمان در ابتداى قرن چهاردهم/ بیستم، دولتهاى استعمارگرى چون فرانسه، هلند و بریتانیا به شناخت نظام‌مند و دایرة‌المعارفى از فرهنگ و تمدن مسلمانان، به‌ویژه مستعمرات خود، نیاز ضرورى داشتند. طبیعى است اثرى که در پاسخ به نیازهاى این دولتها تولید مى‌شد، در نظر مسلمانان موجه نبود. گسترش قلمرو حکومت عثمانى تا قلب اروپا یکى از نگرانیهاى اروپاییان بود و همین که نسبت مدخلهاى مربوط به فرهنگ عثمانى، ترکیه و شمال افریقا در د. اسلام از مدخلهاى عربى و فارسى بیشتر است، خود نشانه‌اى است بر اینکه اهداف صرفاً علمى در طراحى د. اسلام وجود نداشته‌است (← دانشنامة ایران و اسلام، ج ۱، همان مقدمه، ص ۲۱).دلیل دیگر مواجهة منفى مسلمانان با د. اسلام به تفاوت در روش مطالعه اسلام بازمى‌گردد (← بخش پیشین مقاله). به‌نظر مسلمانان، روش غیرمسلمانان در مطالعة اسلام به‌لحاظ اعتقادى با باورهاى رایج مؤمنان از دینشان سازگار نیست. گفتنى است مطالعات اسلامى تا قرن سیزدهم/ نوزدهم کمتر صبغه دانشگاهى داشت و غالباً کشیشان مسیحى، که اسلام را بزرگ‌ترین رقیب خود مى‌دانستند، آن را پیگیرى مى‌کردند. این گروه مى‌خواستند ضمن تعیین موقعیت حوادث تاریخ اسلام در سیر تمدن بشرى، با نقد متون و با تحلیلهاى تاریخى، وامگیریهاى فرهنگ و تمدن مسلمانان از سایر ادیان و تمدنهاى همجوارشان را آشکار و آموزه‌هاى اسلامى را تحقیر کنند. در این مسیر، نظریه‌هاى آنان از نظر مسلمانان گاهى مردود، گاهى مغرضانه و گاهى کار نویسندگان یهودى تلقى مى‌شد (← اسعدى، ص ۱۵۶، ۱۵۹ـ۱۶۰؛ ابراهیم عوض، ص۸ ـ۹؛ جان‌احمدى، ص ۱۷۴، ۱۸۱، ۲۴۴).پیامدها. با انتشار د. اسلام، غالب مجامع علمى مسلمانان این کار بزرگ را ستودند، هرچند گاهى خطاهاى فاحش در مطالب، ضبط اسامى، تاریخهاى تولد و درگذشت اشخاص وجود داشت. این اثر با توجه به وسعت گسترة مطالبش و روش ویژه نگارش آنها، دیدگاهها و مدخلهاى همة گروههاى اسلامى را در برنداشت و از این‌رو هر گروه مسلمان به انتخاب یا فراموش‌شدن بعضى مدخلها معترض بودند. به‌علاوه، انتقادهاى محتوایىِ به‌حقى بر بعضى مقاله‌ها وارد بود (← دائرة‌المعارف الاسلامیة، چاپ اول، ۱۹۳۳، ج۱، مقدمه، ص ۶؛ حمیداللّه ، ص ۲۴۴؛ دانشنامة ایران و اسلام، ج ۱، همان مقدمه، ص ۱۹ـ۲۲؛ قُرشى، ص ۲۵؛ دایرة‌المعارف تشیع، ج ۱، مقدمة صدرحاج سیدجوادى، فانى، و خرمشاهى، ص شانزده ـ هفده؛ دائرة‌المعارف بزرگ اسلامى، ج۱، مقدمة موسوى بجنوردى، ص هشت). شاید مهم‌ترین امتیاز این اثر در این است که بسترى براى آشنایى و گفتگوى غیرخصمانه مذاهب اسلامى در نقاط مختلف جهان براى خود مسلمانان فراهم کرد. با رجوع به این اثر، هریک از فرقه‌هاى اسلامى مى‌توانند از عقاید دیگر گروههاى مسلمان کم‌وبیش اطلاعات بى‌طرفانه‌اى به‌دست آورند. ازاین‌رو، در مواجهة اولیه با این اثر، بعضى کشورهاى اسلامى خواستند آن را ترجمه کنند ولى پس از اطلاع از نواقصش، تصمیم گرفتند به ترجمة بیشتر مقاله‌هاى آن، استفاده از عناوین مدخلها و تألیف مقالاتى با حفظ الگوهاى د.اسلام، دست بزنند. پیشگامان این سیاست ابتدا مصریان، سپس ترکها، پاکستانیها و در آخر ایرانیان بودند. بعدها، فراخوانى براى تهیة نسخة اندونزیایى این اثر داده شد ولى به مرحلة عمل نرسید. تفصیل فرایند ترجمه و تبدیل آن به رویکردى انتقادى به د.اسلام و تهیة دایرة‌المعارفهاى جایگزین به سبک آن در اینجا، متناسب با حجم مقاله بررسى مى‌شود.مصریان از ۱۳۱۲ش/ ۱۹۳۳ با هدف ایجاد وحدت فرهنگى در عالم اسلامى به‌ویژه در جهان عرب، ویرایش اول د.اسلام را با تکیه بر نسخة انگلیسى و فرانسه باعنوان دایرة‌المعارف الاسلامیة ترجمه کردند. کار ترجمه زیر نظر احمد شِنتَناوى، ابراهیم زکى خورشید*، محمد ثابت فَندى و عبدالحمید یونس انجام شد (صفحه عنوان چاپ اول، ۱۹۳۳؛ موجز دائرة‌المعارف الاسلامیة، مقدمة سمیر سرحان، ص ز). هر کدام از مقاله‌ها که حاوى خطا یا به نظر سرویراستاران ناقص بود، در پانویسها یا به‌عنوان تکمله یا مقالة مستقل، یکى از متخصصان مطالبى به آن اضافه مى‌کرد، مثل مقاله‌هاى «تفسیر قرآن»، «سنّت» و «سیره» نوشتة امین‌الخولى؛ مقاله‌هاى «انجیل»، «انصار» و «براق» نوشتة احمد محمد شاکر و مقالة «تصوف» نوشتة مصطفى عبدالرازق و «سهروردى و حکمة‌الاشراق» نوشتة محمدمصطفى حلمى یا مثل پانویسهاى مقاله‌هایى مانند ا(همزه)، آبان، ابراهیم. این مرحله از کار ترجمه تا ابتداى حرف «ع» (عارفى باشا) در پانزده جلد پیش رفت (دائرة‌المعارف الاسلامیة، چاپ دوم، ۱۹۶۹، ج۱، مقدمة چاپ دوم)، اما از ۱۳۴۸ش/ ۱۹۶۹ با نگاهى به ویرایش دوم د.اسلام و ملاحظه مدخلهاى جدید، ترجمة مجددى زیر نظر همان سرویراستاران و همکاران جدید آغاز شد. این بار، ترجمه از حرف الف تا «ح» بیشتر پیش نرفت و کار در شانزده جلد متوقف شد. گفته مى‌شود کار ترجمه مدخلها تا حرف «ى» در دستور کار پاره‌اى از دانشگاههاى مصر قرار دارد. به‌رغم اشتیاقى که در جهان عرب براى ترجمه د.اسلام وجود داشت، با توجه به وسعت کار در ویرایش دوم و نیز درگذشت پیشگامان ترجمه و سرویراستاران عرب، این حرکت ادامه پیدا نکرد تا اینکه در نیمه‌هاى دهة ۱۳۷۰ش/ ۱۹۹۰، به اهتمام شیخ‌سلطان‌بن محمد قاسمى، عضو مجلس اعلاى امارات متحده عربى، و همکارى دو ناشر مصرى حرکت نویى براى ترجمه آغاز شد. این بار دست‌اندرکاران به سرپرستى سَمیر سَرحان، مدخلهاى بااهمیت را از ویرایش اول و دوم انتخاب و ترجمه کردند و بسیارى از مدخلهاى مربوط به نام شعرا، اماکن و اشخاص در جلدهاى اولیه ویرایش دوم را که به نظر آنان مهم نبودند، حذف کردند. مقالات ترجمه شده به ترتیب الفباى عربى چاپ شدند. در پاره‌اى از مقالات، همان توضیحات انتقادى ترجمة اول در پانویسها وجود دارد و اگر در چاپ اول نام مؤلف مقاله (مثل مقالة ابن‌مسکویه) به‌طور سهوى درج نشده‌بود، این اشکال در چاپ جدید هم تکرار شد. این ترجمه در ۳۲ جلد همراه با یک جلد نمایه اعلام، اماکن و حوادث تاریخى، در (۱۴۱۸ـ۱۴۱۹) ۱۳۷۷ش/ ۱۹۹۸ باعنوان موجزُ دائرة‌المعارف الاسلامیة منتشر شد (موجز دائرة‌المعارف الاسلامیة، همان مقدمه، ص زـ ح، مقدمة ناشر، ص ک). در نگاه اول به متن مقدمه سرویراستاران و ناشر نمى‌توان فهمید معیار اهمیت در انتخاب یا حذف مدخلها چه بوده‌است. نیز نمى‌توان فهمید مقالاتى که در ویرایش دوم د. اسلام بعد از ۱۳۷۶ش/ ۱۹۹۷، چاپ شدند (حرف T تا Z)، به‌کلى نادیده گرفته‌شده‌اند و باید این نکته را از سال نشر مقاله‌هاى مذکور دریافت. در سراسر جلدها، بر خواننده معلوم نیست مقاله‌ها از کدام ویرایش د.اسلام انتخاب شده‌اند؛ مثلاً مقاله «یهود» را از ویرایش اول، «آدم» را از ویرایش دوم و «ابرهه» را از هر دو ویرایش گرفته‌اند. در کنار نام مؤلفان اصلى، در بعضى مدخلها مثل یهود، آمِر باحکام‌اللّه، آمنه، و ابن‌حزم، نام مترجم عربى اضافه شده‌است. بى‌نظمیها و اغلاط مطبعى دیگرى نیز در صفحات حقوقى این اثر دیده مى‌شود.در ترکیه، با صلاحدید وزارت معارف و زیرنظر دانشکدة ادبیات دانشگاه استانبول ، ترجمة ویرایش اول د.اسلام به زبان ترکى در ۱۳۱۹ش/ ۱۹۴۰ آغاز شد و در ۱۳۶۷ش/ ۱۹۸۸ در سیزده جلد به پایان رسید. مقاله‌ها به‌ترتیب الفباى ترکى لاتینى منتشر شدند. ابتدا قرار بود همة مدخلها بدون دخل و تصرف ترجمه شوند و مسئولیت مطالب آن برعهدة مؤلفان باشد، اما با پیشرفت کار و معلوم شدن پاره‌اى از اشتباههاى کوچک و بزرگ و فقدان پاره‌اى از مدخلهاى لازم، مقرر گردید مطالب انتقادى و تکمیلى را گروهى از مؤلفان به‌صورت ذیل، تکمله یا مقاله مستقل آماده کنند (د.ا. ترک، ج ۱، صXVIII- XVII). در جلد نخست د. اسلام، دربارة بعضى اشخاص زنده مقاله نوشته شد ولى بعد تصمیم سرویراستاران تغییر کرد و فقط براى درگذشتگان مقاله نوشتند. مترجمان ترک از ابتدا همه مقالات اشخاص زنده را حذف کردند (همان، ج ۱، ص XIX). در عمل، متولیان تدوین د.ا. ترک علاوه‌بر ترجمه، مقالات مستقلى چون «آتاتورک»، «وِرد» و «ذوالنون»، تألیف کردند ولى بر کمتر مقاله‌اى ذیل، تکمله یا انتقاد نوشتند.از ۱۳۶۲ش/ ۱۹۸۳، مؤسسة دایرة‌المعارف اسلام اوقاف دینى ترکیه وابسته به اوقاف دینى ترکیه ، با هدف تألیف دایرة‌المعارفى اسلامى در قلمروهاى مختلف مطالعات اسلامى و فرهنگ و تمدن مسلمانان، باعنوان >دایرة‌المعارف‌اسلام اوقاف دینى ترکیه< تشکیل شد. متولیان این مؤسسه با همکارى محققان مسلمان غیرترک، با الگوگرفتن از د. اسلام لیدن ۰۰۰،۲۲ مدخل انتخاب کردند. جلد اول آن در ۱۳۶۷ش/ ۱۹۸۸ در استانبول منتشر شد و با اینکه از ابتدا پیش‌بینى سى جلد شده بود، تا ۱۳۹۱ش/ ۲۰۱۲ جلد چهل‌ویکم آن تا حرف s منتشر شده‌است. ترجمة عربى و انگلیسى این اثر در دستور کار قرار دارد (← وودهِد ، ص ۳۱۴ـ۳۱۶).ترجمة د. اسلام به اردو را محققان پاکستانى دانشگاه پنجاب و لاهور از ۱۳۲۹ش/ ۱۹۵۰ آغاز کردند و چون با شروع جنگ جهانى دوم، زبان اردو از زبانهاى رسمى پاکستان حذف شده‌بود، تا ۱۳۳۸ش/ ۱۹۵۹ آماده‌سازى مقدمات آن به طول انجامید (د. اردو، تکمله، ج ۱، مقدمه محمود حسن عارف، ص ۲، ۵؛ حمیداللّه، ص ۲۴۴). با انتشار ویرایش دوم د. اسلام، در ۱۳۳۹ش/ ۱۹۶۰ سرویراستاران پاکستانى به سرپرستى محمد شفیع تصمیم گرفتند ترکیبى از ویرایش اول و دوم د. اسلام را انتخاب کنند و در مواردى که به نظر آنان مقاله‌ها نقص دارد یا اصلاً نوشته نشده‌است، یا دست به تألیف مقاله بزنند یا خواننده را به تکمله ارجاع دهند و کار ترجمه را متوقف نکنند. آنها تجربة ترجمة ترکى و عربى را پیش روى خود داشتند و مى‌توانستند نسخه خود را بهتر از آنان تنظیم کنند. در ۱۳۴۳ش/ ۱۹۶۴، جلد اول ترجمه باعنوان اردو دائره‌معارف اسلامیه به‌ترتیب الفباى اردو در لاهور منتشر شد. مقاله‌هاى ترجمه شده علاوه‌بر نام مؤلف و مترجم، علامت * را در ابتداى مقاله دارد و مقاله‌هاى تألیفى نام مؤلف و علامت (. این اثر در ۱۳۷۲ش/ ۱۹۹۳ در ۲۳ جلد و یک جلد فهرست با عنوان جلد ۲۴ به پایان رسید. پس از آن، تدوین تکمله، این بار هم حاوى مقاله‌هاى ترجمه‌اى و تألیفى، آغاز گردید و تاکنون دو جلد از آن چاپ شده‌است. جلد اول شامل «آب» تا «افراغه» در ۱۳۸۱ش/ ۲۰۰۲ و جلد دوم از «افرنج» تا «بیون» در ۱۳۸۷ش/ ۲۰۰۸ است. پاکستانیها برآن‌اند که سرویراستاران د. اسلام مى‌توانند در نسخة جدید خود از اصلاحات و مقالات تألیفى آنان استفاده کنند (← خالدى ، ص ۷۹ـ۸۱؛ حمیداللّه، ص ۲۴۶ـ۲۴۷؛د.اردو، تکمله، ج ۱، همان مقدمه، ص ۱ـ۶).در ایران، ابتدا تصمیم بر ترجمة صرف د. اسلام بود ولى با تشکیل هیئت علمى به سرپرستى احسان یارشاطر، بنابر تدوین دایرة‌المعارفى ایرانى گذاشته شد، با نام دانشنامة ایران و اسلام، حاوى ترجمة منتخبى از مقاله‌هاى ویرایش اول و دوم د. اسلام و مقاله‌هاى تألیفى با تأکید بر معرفى فرهنگ ایران. جزوه اول در ۱۳۵۴ش با مقدمه‌اى در معرفى روش کار و از مدخل ارجاعى «آب» و مقاله «آبادان» منتشر شد و جزوه‌هاى بعدى با شماره‌صفحه‌هاى مسلسل تا ۱۲۴۶، در نُه شماره و با مقاله نیمه‌تمام «احمدبن حنبل» منتشر گردید و با پیروزى انقلاب اسلامى روند کار متوقف شد. در ۱۳۶۰ش، بنگاه ترجمه و نشر کتاب جزوة دهم را از ادامة ابن‌حنبل تا مقالة نیمه‌تمام «اخوان‌المسلمین» تا صفحه ۱۳۶۶ با مقدمه‌اى منتشر کرد و در مقدمه آن اظهار شد که د. اسلام از انحراف و غرض‌ورزى مصون نیست و ازاین‌رو، مطالب این شماره با تغییراتى چاپ شده‌است. البته واضح است که ذکر نکردن موارد و مواضع تغییر یافته، به بى‌اعتمادى مراجعه‌کننده به این جزوه، به‌مثابه یک متن ترجمه‌شده، انجامید. این روند هم ادامه پیدا نکرد و آخرین نسخة دانشنامة ایران و اسلام (شمارة یازدهم) را در ۱۳۷۰ش انتشارات علمى فرهنگى تا صفحة ۱۴۸۶ با مقالة نیمه تمام «اردبیل» منتشر کرد. از ۱۳۶۱ش، توقف انتشار دانشنامه ایران و اسلام و خلأ آشکار دایرة‌المعارفى معتبر و پاسخگوى محققان، به‌ویژه دربارة معارف و فرهنگ و تمدن ایران و جهان اسلام، زمینة شکل‌گیرى و تأسیس چند دایرة‌المعارف را پدید آورد که از این میان، سه دایرة‌المعارف پیشگام بودند: دایرة‌المعارف تشیع، دایرة‌المعارف بزرگ اسلامى و دانشنامة جهان اسلام. این سه با تضادهایى در رویکرد، ساختار و نحوة نگارش و با الگوگیرى از د.اسلام و نگاه انتقادى به آن آغاز شدند و اینک هریک در میانة راه قرار دارند (← دایرة‌المعارف تشیع*؛ دایرة‌المعارف بزرگ اسلامى*؛ دانشنامه جهان اسلام* در ضمیمة دانشنامه). گفتنى است احسان یارشاطر از سرویراستاران دانشنامه ایران و اسلام در پى مهاجرت به امریکا تصمیم گرفت دایرة‌المعارفى به زبان انگلیسى و با الگوى د.اسلام باعنوان ایرانیکا* تدوین کند و این اثر نیز در میانة راه است.تفاوت عمده بین د. اسلام و دایرة‌المعارفهایى که به تبع آن در جهان اسلام شکل گرفتند، علاوه‌بر تفاوت در رویکرد، در روش تدوین است. در د. اسلام، مؤلفان حاصل مطالعات جدیدى را که در قالب کتاب و مقاله قبلاً منتشر شده، مطابق تعریف دایرة‌المعارف، به‌صورت نظام‌مند و موجز در اختیار خواننده مى‌گذاشتند و به‌ندرت مقاله‌ها حاوى نظریه یا پژوهشى جدید بودند، اما بسیارى از مقالات تألیفى دایرة‌المعارفهاى جهان اسلام باتوجه به فقدان پیشینة کافى پژوهشى تدوین مى‌شوند و بنابراین مؤلف غالباً خود باید پژوهشگر نیز باشد. همین عامل و کمبود مؤلفان کافى که با شیوة نگارش مقالات دایرة‌المعارفى آشنا باشند، موجب سختى و کندى کار تولید مى‌شود (براى اطلاع از تفاوتهاى روشى و ساختارى دیگر ← مطالعات اسلامى*).منابع : ابراهیم عوض، دائرة‌المعارف الاسلامیة الاستشراقیة : اضالیل و اباطیل، ]قاهره[ ۱۴۱۹/۱۹۹۸؛ اردو دائره‌معارف اسلامیه، تکمله، لاهور ۱۴۲۳/۲۰۰۲ـ ؛ مرتضى اسعدى، مطالعات اسلامى در غرب انگلیسى‌زبان: از آغاز تا شوراى دوم واتیکان (۱۹۶۵م)، تهران ۱۳۸۱ش؛ فاطمه جان‌احمدى، تصویر پیامبر صلى‌اللّه‌علیه‌وآله و حضرت زهرا علیهاالسلام در دائرة‌المعارف اسلام (ترجمه و نقد)، ]ترجمة مدخلها[: حسین مسعودى، قم ۱۳۸۸ش؛ دانشنامة ایران و اسلام، زیرنظر احسان یارشاطر، تهران ۱۳۵۴ـ۱۳۷۰ش؛ دائرة‌المعارف الاسلامیة، ]بیروت[: دارالفکر، ?] ۱۹۳۳[؛ همان، قاهره: دارالشعب، ?] ۱۹۶۹[؛ دائرة‌المعارف بزرگ اسلامى، زیرنظر کاظم موسوى بجنوردى، تهران ۱۳۶۷ش ـ ؛ دایرة‌المعارف تشیع، زیرنظر احمد صدر حاج سیدجوادى، کامران فانى، و بهاءالدین خرمشاهى، تهران ۱۳۸۰ش؛ محمدحسین قُرشى، «تاریخچة دایرة‌المعارف‌نگارى در جهان»، کیهان فرهنگى، ش ۱۲۷ (خرداد و تیر ۱۳۷۵)؛ موجز دائرة‌المعارف الاسلامیة، ترجمة نخبة من أساتذه الجامعات المصریة و العربیة، شارجه : مرکزالشارقة للابداع الفکرى، ۱۴۱۸ـ ۱۴۱۹؛Clifford Edmund Bosworth, "Report on the Encyclopaedia of Islam", Bulletin (British Society for Middle Eastern studies), vol. ۵, no. ۲ (۱۹۷۸); Adrian Brockett, "[Review of] Encyclopaedia of Islam, new edition, vol. v: Khe- Mahi", in ibid, vol. ۱۶, no. ۱ (۱۹۸۹); EI۱; EI۲, s.v."Mawsū`a .۴: The Encyclopaedia of Islam, first edition" (by E. van Donzel); EI۳; Encyclopaedia of Islam three, ۲۰۱۲. Retrieved Mar. ۱۳, ۲۰۱۲, from www. brill. n۱/EI۳; Muhammed Hamidullah, "The Urdu edition of the Encyclopaedia of Islam", Die Welt des Islams, vol. ۶, no.۱-۴ (۱۹۵۹-۱۹۶۱); İA; A.N. Khalidi, "[Review of] Urdu Encyclopaedia of Islam", Islamic culture, XXXVI, no. ۱(Jan.۱۹۶۲); The New Encyclopaedia Britannica, Chicago ۱۹۸۵, Macropaedia, s.v. "Encyclopaedias and dictionaries. encyclopaedias" (by Robert L. Collison and Warren E. Preece); Sabine Schmidtke, "[Review of] The Encyclopaedia of Islam. CD. Rom edition [version ۱.۰]. Leiden: Brill, ۱۹۹۹", Die Welt des Islams, vol. ۴۱, no. ۲ (Jul. ۲۰۰۱); TDVİA; Colin Wakefield, "[Review of] The Encyclopaedia of Islam, new edition/ Encyclope(die de l&#۳۹;islam, nouvelle edition: index to volumes/ des tomes I-VI , and to the Supplement, fascicules/et du Supplément, livraisons ۱-۶ by E. van Donzel", British journal of Middle Eastern studies, vol. ۱۹, no. ۲ (۱۹۹۲); Christine Woodhead, "[Review of] Turkiye Diyanet Vakfi Islam ansiklopedisi (Turkish Religious Foundation encyclopaedia of Islam)", in ibid, vol. ۲۴, no. ۲ (Nov. ۱۹۹۷).


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سعید عدالت نژاد

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده