دانیه (دنیا)
معرف
شهرى ساحلى در جنوب‌شرقى اسپانیا، امروزه واقع در استان آلیکانته (← >اطلس جامع جهان تایمز<، نقشة 74)
متن
دانیه (دِنیا) ، شهرى ساحلى در جنوب‌شرقى اسپانیا، امروزه واقع در استان آلیکانته (← >اطلس جامع جهان تایمز<، نقشة 74). نام نخست این شهر که در قرن ششم پیش از میلاد بنا شد، همروسکوپیوم به معناى نگهبان روز بود. در زمان رومیان که اهالى الهه رومى دیانا، معادل آرتمیس، را پرستش مى‌کردند، نام آن را به دیانیوم، شهر دیانا، تغییر دادند (استرابون، ج 2، ص 88 ـ89؛ بستانى، ذیل مادّه؛ ابن‌کردبوس،ص 96، پانویس2؛ تورس بالباس ، ص 44).دانیه براساس نوشته‌هاى یاقوت حموى (ذیل «اَلْتایَه»، «اَورَبَه»، «بُطروش»، «بَیران»، «فُرقُصه») از توابع بلنسیه* بود و در عین حال روستاها، شهرها، آبادیها و حصنهاى چندى نیز تابع آن بودند (نیز ← ابن‌سعید مغربى، ج 2، ص 417، 419). با این همه، نوشتة برخى منابع ابهاماتى را در باب تقسیمات ادارى و جغرافیایى دانیه پیش آوردهاست، چنان‌که در سدة چهارم اسحاق‌بن حسین نویسنده آکام‌المرجان (ص 109) دانیه را مرکز شهر ابراره خوانده یا ادریسى (ج 2، ص 538)، برخلاف قاطبة جغرافى‌نویسان، دانیه را جزو اقلیم ناشناخته ارغیره شمرده و بلنسیه را در شمار شهرهاى اقلیم مرباطر آوردهاست.دانسته‌هاى ما دربارة دانیه در عصر اسلامى صرف‌نظر از تاریخ فتح (ﺣ92 تا 94)، عمدتاً به دورة فرمانروایان ملوک‌الطوایفى برمى‌گردد که پس از سقوط امویان اندلس در اوایل سدة پنجم در این سرزمین سربرآوردند. حکومت دانیه نیز در این دوره در دست مجاهد عامرى* و سپس پسرش اقبال‌الدوله على بود. اقبال‌الدوله در 468 به دست حاکم بنى‌هودىِ سَرَقُسْطه ساقط شد (← حُمَیْدى، ج 2، ص 566؛ ضبّى، ص 459؛ ابن‌ابّار، ج 2، ص 149، 247ـ248). در این سالها که اندلس صحنة منازعات قدرتهاى رقیب بود، دانیه به‌سبب باروى مستحکم و نیز شوره‌زارى زمینهاى اطراف که مانع طبیعى در برابر تهاجمات بود (← ابن‌دلائى، ص 19) و نیز به سبب کفایت خاندان عامرى، امنیت در خور توجهى داشت. مجاهد عامرى، با فراخوان قاریان قرآن از سرتاسر اندلس و سرزمینهاى دیگر، و تلاش براى رفاه حال آنان، این شهر را به مهم‌ترین مرکز علم قرائت و تجوید تبدیل کرد. از مشهورترین این قاریان شیخ‌القرّاء ابوعَمرو عثمان‌بن سعید دانى* صاحب چندین اثر در تجوید و قرائت، بود (← یاقوت حموى، ذیل مادّه؛ ابن‌خطیب، ج 4، ص 109؛ مَقَّرى، ج 2، ص 135). دانیه همچنین به علت موقعیت ساحلى خود از بندرگاههاى مهم بود و بندر آن، موسوم به سُمّان، به تعبیر یاقوت حموى (همانجا) بندرى شگفت‌انگیز بود. دانیه کارخانة کشتى‌سازىِ مهمى داشت. کشتیهاى جنگى و مسافرى از این بندرگاه به جزایر اطراف چون یابه و نیز تا دورترین نواحى شرق سفر مى‌کردند (ادریسى، ج 2، ص 557). ادریسى در سدة ششم از استحکامات این شهر و باروى شرقى آن که در داخل دریا در نهایت دقت و استوارى ساخته شده بود، سخن گفته است (← همانجا).در اوایل قرن هفتم/ سیزدهم، پاپ سوم از حاکم آراگون ، خایمة اول، خواست تا مسلمانان را از آن کشور اخراج کند. با سقوط دانیه به دست مسیحیان در 641/1244، بسیارى از مسلمانانِ دانیه به سوى غرناطه و افریقا رفتند (ابن‌کردبوس،همانجا؛ امین، ج 4، ص 119؛ سعدون نصراللّه، ص350). مسلمانان در 652/1254 توانستند چندین قلعه را میان شاطِبه (خاتیوا) و دانیه و لَقَنت (آلیکانته) تصرف کنند و بر کوههاى جنوب رود شُقر تسلط یابند. خایمة اول به مقابله برخاست و سرانجام در 655/ 1257، مسلمانان مجبور به تسلیم شدند. مسلمانان در 674/ 1276، دوباره چهل قلعه را فتح کردند و از ابوعبداللّه، سلطان غرناطه، نیز کمک گرفتند (کتانى، ص 103ـ104).در 932/1526، سلیم منصور، فرمانده مسلمانان، در جنگ با مسیحیان کشته شد. در پى قتل مسلمانان در منطقة دانیه، حدود دو هزار تن از مسلمانان با کشتى به الجزایر و مغرب فرار کردند. در 935/ 1529، خیرالدین، حاکم عثمانى الجزایر، با ارسال چندین کشتى به بندر شمالى دانیه، توانست حدود ششصد مسلمان اندلسى را نجات دهد (همان، ص 109ـ110) و بالاخره در 1019/ 1610 فیلیپ سوم، دانیه را کاملاً به اسپانیا بازگردانید (خوند، ج 1، ص 305).از این شهر علما و مشاهیرى برخاسته‌اند، از جمله : ابوالصلت امیة‌بن عبدالعزیزبن ابى‌الصلت دانى اندلسى (460ـ528 یا 529)، طبیب، منجم، ریاضى‌دان و شاعر، صاحب آثارى چون العمل بالاصطرلاب، الوجیز فى علم‌الهیئة، الادویة‌المفردة و تقویم‌الذهن (← ابن‌خلّکان، ج 1، ص 243ـ 247؛ ابن‌عماد، ج 4، ص 83ـ85؛ نیز ← حسن حسنى عبدالوهاب، قسم 2، ص 227ـ230) ابوالصلت امیة‌بن عبدالعزیز*؛ و ابوبکر محمدبن عیسى لخمى دانى اندلسى (متوفى 507)، مشهور به ابن‌لبانه*، از شعراى برجسته دوران ملوک‌الطوایفى و از شعراى دولت معتمدبن عباد (ابن‌بَسّام، ج 2، قسم 3، ص 666ـ667؛ ابن‌عماد، ج 4، ص 20؛ نیز ← امین، ج 5، ص 190).منابع : ابن‌ابّار، کتاب الحُلة السیراء، چاپ حسین مؤنس، قاهره 1963ـ1964؛ ابن‌بَسّام، الذخیرة فى محاسن اهل الجزیرة، چاپ احسان عباس، بیروت 1398ـ1399/ 1978ـ1979؛ ابن‌خطیب، الاحاطة فى اخبار غرناطة، چاپ محمد عبداللّه عنان، قاهره 1393ـ 1397/ 1973ـ1977؛ ابن‌خلّکان؛ ابن‌دلائى، نصوص عن الاندلس من کتاب ترصیع الاخبار، و تنویع الآثار و البستان فى غرائب البلدان و المسالک الى جمیع الممالک، چاپ عبدالعزیز اهوانى، مادرید 1965؛ ابن‌سعید مغربى، المُغرِب فى حُلَى المَغرب، چاپ شوقى‌ضیف، قاهره 1964؛ ابن‌عماد؛ ابن‌کردبوس، تاریخ‌الاندلس لابن الکردبوس و وصفه لابن الشباط، چاپ احمد مختار عبّادى، مادرید 1971؛ محمدبن محمد ادریسى، کتاب نزهة‌المشتاق فى اختراق الآفاق، بیروت 1409/ 1989؛ اسحاق‌بن حسین، آکام‌المرجان فى ذکرالمدائن المشهورة فى کل مکان، چاپ فهمى سعد، بیروت 1408/1988؛ حسن امین، الموسوعة‌الاسلامیة، بیروت، ج 4، 1399/ 1979، ج 5، 1400/1980؛ بطرس بستانى، کتاب دائرة‌المعارف: قاموس عام لکل فن و مطلب، بیروت 1876ـ1900، چاپ افست ]بى‌تا.[؛ لئوپولدو تورس بالباس، المدن الاسبانیة الاسلامیة، ترجمه من الاسبانیة الیو دورو دى لابنیا، ریاض 1423/2003؛ حسن حسنى عبدالوهاب، ورقات عن الحضارة العربیة بافریقیة التونسیة، قسم 2، تونس 1981؛ محمدبن فتوح حُمَیْدى، جذوة‌المقتبس فى تاریخ علماء الاندلس، چاپ ابراهیم ابیارى، قاهره 1410/ 1989؛ مسعود خوند، الموسوعة التاریخیة الجغرافیة، بیروت 1994ـ2004؛ سعدون نصراللّه، تاریخ العرب السیاسى فى الاندلس، بیروت 1998؛ احمدبن یحیى ضبّى، کتاب بغیة الملتمس فى تاریخ رجال اهل الاندلس، مادرید 1884؛ على کتانى، انبعاث‌الاسلام فى‌الاندلس، اسلام‌آباد 1413/ 1992؛ احمدبن محمد مَقَّرى، نفح‌الطیب، چاپ احسان عباس، بیروت 1388/ 1968؛ یاقوت حموى؛Strabo, The geography of Strabo, with an English translation by Horace Leonard Jones, vol.2, London 1960; The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, 2005.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سعید طاوسی مسرور و قنبرعلی رودگر

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده