دانشنامة قدرخان
معرف
لغتنامه‌اى فارسى تألیف اَشراف‌بن شرف مذکِّر فاروقى در مالوة هند که در 21 ذیحجه 807 تکمیل شد
متن
دانشنامة قَدَرخان، لغتنامه‌اى فارسى تألیف اَشراف‌بن شرف مذکِّر فاروقى در مالوة هند که در 21 ذیحجه 807 تکمیل شد. این اثر به قَدَرخان، فرزند دلاورخان غورى تقدیم شده‌است. اشراف، اهل بخش چندیرى، واقع در مالوه بود، ولى دربارة زندگى یا دیگر آثار وى اطلاعاتى در دست نیست.از این لغتنامه تنها یک نسخه در مؤسسة نسخه‌هاى خطى فرهنگستان علوم جمهورى آذربایجان وجود دارد که نسخه‌اى کامل است و به‌خوبى حفظ شده‌است. این نسخه شامل 227 برگ در اندازه 7ر13×23 سانتیمتر، هر صفحه شامل نه یا ده سطر است و به شکل نسخة خطى صحافى شده‌است. متن نسخه به خط ثلث درشت و سیاه و سرمدخلها و نامهاى شاعران به شنگرف نوشته شده‌است. در انجامة نسخه (گ 227ر) تاریخ کتابت آن 29 ذیحجه 811 و نام کاتب اسحاق‌بن ابراهیم بخارایى آمده‌است. این نسخه در قرن چهاردهم/ بیستم شناخته شده، ولى تاکنون به چاپ نرسیده‌است. نسخه شامل یک دیباچه (گ 1 پ تا 10 پ) و بیست‌ودو باب است. نویسنده در دیباچة اثر، اظهار داشته که واژگانى را از شاهنامة فردوسى، اسکندرنامة نظامى گنجوى و آثار شاعران دیگر تعریف کرده، ولى خود او این لغتنامه را براى استفاده از آثار علمى نیز مفید دانسته و آن را کلیدى خوانده که قفل گنجینه‌هاى علما و شاعران را مى‌گشاید (گ 4پ). لغات پزشکى و نام داروها نیز در این اثر تعریف شده‌است. در اواخر این دیباچه، فهرستى از اسامى ماهها و روزها در زبان فارسى قدیم و مناسبتهاى مندرج در تقویم فارسى آمده‌است (گ 8پ ـ 10پ).این لغتنامه با 419،2 مدخل، دامنه‌اى وسیع از لغات عمومى و همچنین اسامى گیاهان و جانوران را دربردارد. بابها براساس حروف پایانى لغات تنظیم و به‌ترتیب حروف الفباى فارسى دسته‌بندى شده‌است و تقسیم‌بندى دیگرى در ساختار آن وجود ندارد. در داخل بابها، مدخلها ظاهراً ترتیب خاصى ندارند. تعاریف کوتاه‌اند و در مواردى صرفاً مترادف مدخل ذکر شده‌است. شیوه تلفظ مدخلها نیز، جز در موارد التباس، ارائه نشده‌است. عناصر عربى و نیز لغاتى با ریشه یونانى و سریانى نیز در این اثر وجود دارد که به اصل آنها اشاره نشده‌است. نویسنده گاهى به‌جاى تعاریف فارسى، تنها معادلهایى به زبان هندى داده‌است. دانشنامة قدرخان مانند بسیارى از لغتنامه‌هاى فارسى سده‌هاى نهم و دهم همة معانى و تعاریف واژه را دربر ندارد، بلکه فقط به یک تعریف اکتفا کرده‌است.بااین‌حال، ویژگى چنین آثارى ذکر شواهد متعدد است. دانشنامة قدرخان براى بسیارى از لغات دو یا سه شاهد شعرى ذکر کرده و به بیش از 75 تن از شعراى ماوراءالنهر، خراسان و آذربایجان، از قرنهاى چهارم تا هشتم استناد کرده‌است که از آن جمله‌اند: ابوعبداللّه جعفربن محمد رودکى، ابوشَکور بلخى، شهید بلخى، ابومؤید بلخى، ابومنصور محمد دقیقى، ابوالقاسم فردوسى، اسدى طوسى، ابوالقاسم حسن‌بن احمد عنصرى، مسعودسعدسلمان، ناصرخسرو قبادیانى، اوحدالدین على‌بن محمد انورى، ظهیر فاریابى، کمال‌الدین اسماعیل، محمدبن على سوزنى سمرقندى، نظامى، فرخى سیستانى، ابوالعلاء شوشترى، ابوالمَثَل بخارى، امیرخسرو دهلوى، ازرقى هروى و شاعره‌اى به نام دخترِ کاغذمال. به‌علاوه، موارد بسیارى هم بدون نام نویسنده و با عباراتى همچون «بزرگى گفت» یا «قائل گوید» در این نسخه وجود دارد. بررسى این اثر نشان مى‌دهد که صاحبان این اقوال شعرایى چون رودکى، سوزنى، لَبیبى، افضل‌الدین خاقانى شروانى، ابوالعباس طَیان، اورمزدى، ابوالحسن على مُنجیک ترمذى، ابوشعیب هروى، ابوشکور بلخى، شهید بلخى و چند شاعر دیگر بوده‌اند.نویسنده در دیباچة اثر ذکر کرده‌است که از لغتنامه‌هاى فارسى پیشین بهره جسته، ولى نامى از آنها نیاورده و در تعاریف لغات نیز اشاره‌اى به آنها نکرده‌است. باوجود این تأثیر لغت فُرس اثر اسدى طوسى* (متعلق به قرن پنجم) در این کتاب مشهود است. فرهنگ‌نویسان بعدى نامى از دانشنامة قدرخان نبرده‌اند. سنّت فرهنگ‌نویسى فارسى، که به قرن پنجم بازمى‌گردد، در اواخر قرن هفتم در هند بسیار رونق یافت. دانشنامة قدرخان در کنار آثار معتبرى همچون فرهنگ قوّاس، اثر فخر قوّاس (تألیف پیش از 716)، دستورالافاضل* فى اللغات الفضائل اثر حاجب خیرات معروف به رفیع دهلوى (تألیف 743)، ادات الفضلا اثر قاضى‌خان بدر محمد دهلوى ]ملقب به[دهاروال* (تألیف 822)، فرهنگ زفان‌گویا و جهان‌پویا، اثر بدرالدین ابراهیم/ ابراهیمى (تألیف پیش از 837) و بحرالفضائل اثر محمدبن قوام بلخى کَرئى (837) متعلق به این مکتب است.منابع :S.I. Baevskiĭ, "Sposoby podtver ditel'nogo tsitirovaniya v rannikh persidskikh slovaryakh"(شیوه‌هاى ذکر شاهد مثال در فرهنگهاى کهن فارسى)،in Pis'mennye pamyatniki i problemy istorii kul'tury narodov Vostoka (in Cyrillic)(نوشته‌هایى دربارة آثار و مسائل تاریخى و فرهنگى اقوام شرقى)،Moscow 1972, 3-8; Sh. Khuseınzoda and R. Khoshim, "Donishnomai Kadarkhon' va akhamiyati on dar omukhtani merosi adabii mo va osori Rūdakı"(دانشنامة قدرخان و اهمیت آن در آموختن میراث ادبى ما و آثار رودکى)،in Sukhansaroi Pandzhrūd [ba yodi ustod Ru(dak] (in Cyrillic)(سخن‌سراى پنج رود: به یاد استاد رودکى)،Stalinabad [Dushanbe] 1958, 64-83; M. Mamedova, "O rukopisyakh, otnosyashchikhsya k grammatike i leksike Farsidskogo yazyka"(دربارة نسخه‌هاى خطى مربوط به دستور و لغت زبان فارسى)،in Trudy respublikanskogo rukopisnogo fonda (in Cyrillic)(خلاصة گفتارها دربارة مجموعه نسخه‌هاى خطى جمهورى ]آذربایجان[)،I, Baku 1961, 108-114.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سالمون بایفسکی (د. ایرانیکا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده