دانشنامه علائی
معرف
مجموعة مختصر دایرة‌المعارفى در علوم عقلى، یگانه نوشتة ابن‌سینا* به فارسى که در انتسابش به او تردیدى نیست
متن
دانشنامه علائى، مجموعة مختصر دایرة‌المعارفى در علوم عقلى، یگانه نوشتة ابن‌سینا* به فارسى که در انتسابش به او تردیدى نیست. او این کتاب را به درخواست علاءالدوله ابوجعفر محمدبن دشمنزیار کاکویه دیلمى (متوفى 433) در ایام اقامتش در اصفهان بین سالهاى 412ـ428، نوشته‌است (ابن‌سینا، 1383شب، ص 1ـ2؛ همو، 1383شالف، مقدمة معین، ص د؛ د. ایرانیکا، ج 3، ص 99). ابن‌سینا دربارة سبب تألیف کتاب، فقط به فرمان علاءالدوله اشاره کرده‌است. بنابر گزارش شهمردان‌بن ابى‌الخیر (ص 22)، علاءالدوله به ابن‌سینا گفت اگر علوم اوایل به فارسى بود، مى‌توانستم بفهمم. ازاین‌رو، شیخ‌الرئیس دانشنامه را به فارسى نوشت و به وى هدیه کرد. اما علاءالدوله چیزى از آن درنیافت.ابن‌سینا خود نامى بر این کتاب ننهاد. شاگرد و ندیم او، ابوعبید عبدالواحد جوزجانى*، که پس از مرگ ابن‌سینا آن را گردآورى کرد، در مقدمة بخش ریاضى دانشنامه (ابن‌سینا، 1374ش، ص 12) و در پایان شرح فارسى رساله حَىّ بن یَقظان* (ابن‌سینا، ص 87) این کتاب را دانشنامة علائى نامید (قس قفطى، ص 418، به نقل از جوزجانى که این تصنیف ابن‌سینا را کتاب العلائى نامیده‌است). شهمردان‌بن ابى‌الخیر در نزهت‌نامه علائى (همانجا) و قطب‌الدین شیرازى* در درّة‌التاج* (بخش 1، ص 294) از این کتاب با نام دانشنامة علائى یاد کرده‌اند، اما ابن‌ابى‌اُصَیْبعه (ص 457) نام آن را دانش مایة علائى نوشته‌است. عباس اقبال آشتیانى نیز (ص 201ـ202) این نام را صحیح و مناسب‌تر دانسته‌است. در آغاز چاپ سال 1309 در حیدرآباد دَکن نیز مایة دانش علائى مشهور به حکمة‌العلائى آمده‌است (دانش‌پژوه، ص 84). بهمنیاربن مرزبان*، شاگرد شیخ نیز در التحصیل (ص 1) آن را الحکمة‌العلائیة نامیده که به گونه‌اى ترجمة دانشنامة علائى است (براى نامهاى دیگر ← ابن‌سینا، 1383شالف، همان مقدمه، ص ب ـ ج).دورة زندگانى ابن‌سینا مقارن با اولین دورة نثر فارسى است، یعنى نیمة دوم قرن چهارم و نیمة اول قرن پنجم، دوره‌اى که زبان فارسى از حیث مفردات لغات و ترکیبات و اصطلاحات، قدرت قبول و بیان مفاهیم و معانى دشوار علمى را نداشت. در چنین زمانى ابن‌سینا در فلسفه، علوم عقلى، طب و احتمالاً بعضى از علوم و فنون دیگر کتابها و رسالاتى در نهایت فصاحت به نثر فارسى نوشت. ازاین‌رو، مى‌توان وى را یکى از بنیان‌گذاران نثر فارسى و دانشنامة علائى را نخستین کتاب جامعى دانست که به فارسى در تمام علوم نظرى متداول آن زمان نوشته شده و تا امروز باقى است. نثر فارسى ابن‌سینا از نظر لفظ، معنى، کیفیت تلفیق عبارات، طرز انشاى جملات و سادگى و روانى در ردیف کتابهایى نظیر ترجمه‌هاى تاریخ و تفسیر طبرى، مقدمة شاهنامة ابومنصورى و التفهیم ابوریحان بیرونى* که هم دوره آثار فارسى ابن‌سیناست، قرار مى‌گیرد (خطیبى، ص 316ـ318؛ مهدوى، ص 101). ابن‌سینا در این کتاب و دیگر آثار فارسى‌اش با دقت و مهارت سعى کرده‌است براى اصطلاحات فلسفى و علمىِ موضوع آثارش معادلهاى فارسى به کار بَرَد به طورى که هیچ‌یک از آنها بى‌تناسب و دور از ذهن و ناهموار نباشد و از حیث فصاحت، بیان مفهوم و ایجاز از معادل عربى خود دور نیفتد (خطیبى، ص 321ـ322؛ مهدوى، همانجا؛ براى برخى دیگر از ویژگیهاى نثر فارسى ابن‌سینا ← خطیبى، ص 322ـ328).دانشنامة علائى از حیث محتواى کلى با کتاب نجات قابل مقایسه است. بیشتر فصول و بخشهاى آن گویى تلخیصى از فصول نجات است. در عین حال، از نظر مباحث خاص و ترتیب فصول با آن تفاوت است (د. ایرانیکا، ج 3، ص100).درون‌مایه و ساختار دانشنامه، چنان‌که ابن‌سینا (1383شب، ص 2ـ3) بیان کرده، در نهایت اختصار، مشتمل است بر اصول و نکات پنج علم از علوم حکمت پیشینیان که عبارت‌اند از: منطق، طبیعیات، هیئت، موسیقى و الهیات. ترتیب بخشهاى دانشنامة علائى، به گفته ابن‌سینا در مقدمة بخش منطق (همان، ص 4) و الهیات (1383شالف، ص 8)، خلاف رسم و عادت است. وى متفاوت با نجات، شفاء، عیون‌الحکمة و الحکمة العروضیة، بخش الهیات را بر طبیعیات مقدّم داشته‌است. به نظر مشکوة (ابن‌سینا، 1383شج، مقدمه، ص 4ـ5)، این نحوة ترتیب بخشها، شرقى (اشراقى) است و ظاهراً دانشنامة علائى از این نظر نخستین کتاب در میان آثار فلسفى دورة اسلامى است و اکنون نیز جز درّة‌التاج، کتابى چنین جامع به روش اشراقى به فارسى در دست نیست.منطق دانشنامه، مانند منطق اشارات، به شیوة ابتکارى ابن‌سینا در منطق‌نگارى دوبخشى (تعریف و حجت) و متفاوت با منطق‌نگارىِ متداول ارسطویى است. به گفتة محمد آشنا، ابن‌سینا نظریة جهاتِ حُکم (ممکن، ضرورى و ممتنع) را که یکى از مبانى منطق حکم نزد اوست، در دانشنامه بسیار مختصر بیان کرده و مبحث نقیض و عکس در موجّهات را حذف کرده‌است. او همچنین به شکل درخور توجهى به قیاس تمثیلى، که در منطق اشارات بدان اعتنایى نکرده، در منطق دانشنامه پرداخته و آن را که شیوة مقبول متکلمان مَدْرسى یا به تعبیر وى روش اهل جدل است، مردود شمرده‌است (← د. ایرانیکا، ج 3، ص 100ـ101).او بخش الهیات دانشنامه را با مطالعه دربارة جوهر و عرض، به‌مثابة نخستین زوج از عوارض ذاتى موجود بماهو موجود آغاز مى‌کند و در مقایسه با شفاء، با صراحت بیشترى، باتوجه به نظریه جوهر و مقولات عَرَضى و جایگاه این اجناس عالى ده‌گانه، سنّت ارسطویى را درهم مى‌شکند. او در دانشنامه، بنابر نظام مستقل اندیشه فلسفى‌اش، بحث دربارة مقولات را در مابعدالطبیعه (بخش الهى) و نه در بخش منطق (که شیوة ارسطویى است) مطرح مى‌کند. زیرا این مبحث با آموزه بنیادى مابعدالطبیعة ابن‌سینا، یعنى نظریه عارض و زائد بودن وجود بر ماهیت اشیاى ممکن (یا نظریه تمایز وجود و ماهیت در ممکنات)، مرتبط است و همین نظریه نیز با تقسیم موجود بماهو موجود به ممکن و واجب پیوند نزدیک دارد که طرح آن در فلسفة یونانى سابقه نداشته و از نوآوریهاى فارابى و ابن‌سینا به‌شمار مى‌رود. تحقیق دربارة وجود و صفات واجب‌الوجود بیش از دو سوم بخش الهى دانشنامه و طولانى‌ترین گفتار در کل کتاب است. این امر حاکى از اهمیتى است که ابن‌سینا براى این مبحث قائل بوده‌است (همان، ج 3، ص 101).در میان آثار ابن‌سینا سه متن اساسى در مباحث مابعدالطبیعه، یا الهیات (امور عامه و الهى به معنى اخص) به تعبیر متداول در سنّت فلسفى مسلمانان، مى‌توان برشمرد که در آنها ابن‌سینا مى‌کوشد به شیوه‌اى نظام‌مند مباحث مذکور را بیان کند. این سه اثر عبارت‌اند از: الهیات شفاء، الهیات اشارات (نمط چهارم به بعد) و الهیات دانشنامة علائى. او قطعاً شفاء را پیش از این دو کتابش، و اشارات و دانشنامه را در زمانى نزدیک به هم در اواخر عمرش نوشته‌است. با ملاحظه تطبیقى این سه، تفاوتهاى دقیق و حائز اهمیتى میان آنها یافت مى‌شود و در نهایت مى‌توان گفت که به‌رغم شهرت شفاء و اشارات در میان محققان و مدرّسان فلسفة ابن‌سینا، متن دانشنامة علائى براى مطالعه و معرفى نمونه‌اى از ساختار صرفاً مابعدالطبیعى فلسفة سینوى مناسب‌تر است. زیرا برخى مباحث الهى ـ دینى نظیر معاد جسمانى انسان، وحى و نبوت و مانند اینها، آن‌گونه که در شفاء و نجات مفصّل دیده مى‌شود، یا مطالب و آموزه‌هاى عرفانى، آن‌چنان‌که در اشارات به تفصیل یافت مى‌شود، در بخش الهى دانشنامه ملاحظه نمى‌گردد. نکته دیگر اینکه در شفاء آموزه‌هایى هست که ابن‌سینا در مواضع دیگر از آثارش از آنها عدول کرده‌است اما درخصوص اشارات و دانشنامة علائى چنین نیست. ازاین‌رو، دانشنامة علائى بعد از اشارات از اصیل‌ترین آثار اندیشة مستقل ابن‌سینا به شمار مى‌رود (همانجا؛ مروج ، ص 5ـ6).در الهیات دانشنامه (ص 41) انتقاد او متوجه افلاطون* و مُثُل* افلاطونى است، اما به انکار مثل نپرداخته بلکه این نظریه را به سخره گرفته‌است. او در نجات (ص 539)، سربسته و مختصر به این امر پرداخته و در شفاء (ج 2، ص 317ـ324)، مفصّل‌تر و با استدلال، مثل را رد کرده‌است. همچنین از شیوة متکلمان (به تعبیر او جدلیان) در استدلال از شاهد بر غایب، با ریشخند انتقاد کرده‌است.طبیعیات دانشنامه گرچه مختصر است، گاه اقوال و آراى دیگران در آن نقل و بررسى شده (براى نمونه ← ابن‌سینا، 1383شج، ص 12، 14ـ16، 58) و ابن‌سینا در مواضعى به آراى ابتکارى خود اشاره کرده‌است (براى نمونه ← همان، ص 8، 51).ریاضیات دانشنامه (مشتمل بر هیئت، موسیقى، حساب و هندسه) بنابر گزارش جوزجانى (← ابن‌سینا، 1374ش، ص 12)، پیش از آنکه او بدان دست یابد، از بین رفته بوده‌است. ازاین‌رو، او پس از مرگ ابن‌سینا از رساله‌هاى مختصر دیگر ابن‌سینا در هندسه، هیئت و موسیقى نزد خویش و نیز از ترجمة فارسى بخش حساب کتاب شفاء* به دانشنامه افزود تا آن را کامل کند. چون در عبارات ابن‌سینا (1383ش ج، ص 3) به اینکه دانشنامه مشتمل بر حساب و هندسه (دو شاخه دیگر ریاضیات) نیز بوده اشاره‌اى نشده، مى‌توان گفت جوزجانى بخش هندسه و حساب را به نحوى که گفته بر آنچه ابن‌سینا در اصل براى علاءالدوله نوشته بوده، افزوده‌است، چنان‌که بخش ریاضى نجات را نیز به همین نحو از سایر آثار ابن‌سینا برگرفته و بدان افزوده‌است.به نظر دانش‌پژوه (ص 84)، التحصیل بهمنیار بسطى از دانشنامة علائى به عربى است و روش او نیز در ترتیب مباحث نزدیک به روش ابن‌سینا در دانشنامه است. بیشترِ مقاصدالفلاسفه* غزالى نیز ترجمة عربى دانشنامه و بخشى هم از رساله نفس ابن‌سینا است (دانش‌پژوه، همانجا). رساله‌اى در منطق به نام دانشنامة علائى یا الرسالة‌العلائیة موجود است که غیر از منطق دانشنامه ابن‌سیناست و باتوجه به بررسیهاى انجام شده، این رساله همان تبصره ابن‌سهلان ساوى* است. به نظر معین (ابن‌سینا، 1383شالف، مقدمه، ص ز ـ یه) بعید نیست که وى رساله فارسى منطق خود را به تقلید از ابن‌سینا چنین نامیده باشد که بعدها موجب خلط آن با کتاب ابن‌سینا شده و آن را دانشنامة علائى یا الرسالة‌العلائیة نامیده‌اند. اما به نظر مى‌رسد که این نام‌گذارىِ اشتباه، از کاتبان نسخه‌هاست (← ابن‌سهلان ساوى*).به گفتة خراسانى (ابن‌سینا، 1360ش، مقدمه، ص مب - مج)، چون نسخه‌هاى دستنویس دانشنامه نسبتاً زیاد است گمان مى‌رود که این کتاب مدتى درسنامه بوده و فارسى‌زبانان دانش‌دوستى که به زبان عربى آشنایى نداشتند، از روى آن فلسفه مى‌آموختند.سه بخش منطق و الهى و طبیعى دانشنامه، نخستین بار با نام مایة دانش علائى مشهور به الحکمة‌العلائیة در 1309 در حیدرآباد دکن منتشر شد. سپس دو بخش منطق و الهى با نام دانشنامة علائى یا حکمت بوعلى به‌کوشش احمد خراسانى در 1315ش در تهران تصحیح انتقادى و منتشر شد. آنگاه همة سه بخش آن به کوشش سیدمحمد مشکوة و محمد معین در 1330ش و 1331ش در تهران به چاپ رسید. بار دیگر این سه بخش از روى چاپ معین و مشکوة در 1383ش در همدان افست و منتشر شد. بخش ریاضى آن را نیز مسعود مختارى زیر نظر محمد باقرى، در 1374ش به عنوان پایان‌نامة کارشناسى‌ارشد در دانشگاه صنعتى شریف تصحیح کرده‌است.دانشنامة علائى را محمد آشنا و هانرى ماسه به فرانسه ترجمه کرده‌اند و با عنوان >کتاب دانش< و در دو جلد در1955ـ1958 در پاریس چاپ و منتشر شده‌است. همچنین پرویز مروج این کتاب را با عنوان >مابعدالطبیعة ابن‌سینا : ترجمه ـ شرح انتقادى و تحلیل مباحث اساسى در مابعدالطبیعة ابن‌سینا در دانشنامة علائى< به انگلیسى ترجمه کرد و بر آن شرح نوشت و در 1973/1352ش در لندن منتشر کرد. دانشنامة علائى را همچنین بوگودینوف به روسى ترجمه و در 1973 در استالین‌آباد (دوشنبه) چاپ و منتشر کرد (د. ایرانیکا، ج 3، ص 102؛ مروج، ص 6).منابع: ابن‌ابى‌اصیبعه، عیون‌الانباء فى طبقات الاطباء، چاپ نزار رضا، بیروت ] 1965[؛ ابن‌سینا، الهیات دانشنامة علائى، چاپ محمد معین، همدان 1383شالف؛ همو، حىّ بن یقظان، ترجمه و شرح فارسى منسوب به جوزجانى، چاپ هانرى کوربن، تهران 1366ش؛ همو، دانشنامة علائى، چاپ احمد خراسانى، تهران 1360ش؛ همو، دانشنامة علائى، بخش منطق، چاپ محمد مشکوة و محمد معین، همدان 1383شب؛ همو، رساله‌هاى حساب و هندسه دانشنامة علائى شیخ‌الرئیس ابن‌سینا، افزودة عبدالواحد ابوعبید جوزجانى سدة چهارم و پنجم هجرى، پژوهش و نگارش مسعود مختارى، پایان‌نامة کارشناسى‌ارشد دانشکدة علوم ریاضى دانشگاه صنعتى شریف، 1374ش؛ همو، الشفاء، الالهیات، ج 2، چاپ ابراهیم مدکور و دیگران، قاهره 1380/1960، چاپ افست قم 1404؛ همو، طبیعیات دانشنامه علائى، چاپ محمد مشکوة، همدان 1383شج؛ همو، النجاة من‌الغرق فى بحرالضلالات، چاپ محمدتقى دانش‌پژوه، تهران 1364ش؛ عباس اقبال آشتیانى، «چند نکته راجع بزندگانى و آثار ابن‌سینا»، در جشن‌نامة ابن‌سینا، ج 2، تهران: انجمن آثار ملى، 1334ش؛ بهمنیاربن مرزبان، التحصیل، چاپ مرتضى مطهرى، تهران 1375ش؛ حسین خطیبى، «نثر فارسى در نیمة دوم قرن چهارم و نیمة اول قرن پنجم و سبک نثر فارسى ابن‌سینا»، در جشن‌نامة ابن‌سینا، همان؛ محمدتقى دانش‌پژوه، «دانشنامة علائى (نقد ترجمة فرانسوى)»، فرهنگ ایران زمین، ج 6 (1337ش)؛ شهمردان بن ابى‌الخیر، نزهت‌نامة علائى، چاپ فرهنگ جهانپور، تهران 1362ش؛ محمودبن مسعود قطب‌الدین شیرازى، درّة‌التاج، بخش 1، چاپ محمد مشکوة، تهران 1365ش؛ على‌بن یوسف قفطى، تاریخ‌الحکماء، و هومختصر الزوزنى المسمى بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء، چاپ یولیوس لیپرت، لایپزیگ 1903؛ یحیى مهدوى، فهرست نسخه‌هاى مصنّفات ابن‌سینا، تهران 1333ش؛EIr., s.v. "Avicenna. XI: Persian works" (by M. Achena);Parviz Morewedge, The Metaphysica of Avicenna (Ibn Sīnā): a critical translation - commentary and analysis of the fundamental arguments in Avicenna's Metaphysica in the Danishnāma-i`Alā'ī, London [1973].
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فاطمه فنا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده