دانشمند حاجب
معرف
از گماشتگان معتمد و مسلمان چنگیزخان و جانشین او، در نیمة نخست قرن هفتم
متن
دانشمند حاجب، از گماشتگان معتمد و مسلمان چنگیزخان و جانشین او، در نیمة نخست قرن هفتم. از تاریخ تولد و آغاز زندگانى او اطلاعى در دست نیست. چنگیزخان در ذیحجه 616 از رود سیحون گذشت و به نزدیکى قصبة زَرْنوق، واقع در کرانة جنوبى آن، رسید. ساکنان آنجا به قلعه پناه بردند و درصدد مقاومت برآمدند. دانشمند حاجب از جانب چنگیز، به عنوان ایلچى، نزد ساکنان زرنوق رفت و به آنان گفت اگر تسلیم شوند جان و مالشان در امان خواهد بود. آنان نیز تسلیم شدند و چنگیزخان به ایشان امان داد (جوینى، ج 1، ص 76ـ 77؛ رشیدالدین فضل‌اللّه، ج 1، ص 496ـ497؛ وصّاف‌الحضره، ص 565).در اواخر 616 که چنگیزخان درصدد فتح خوارزم برآمد، براى جلوگیرى از همکارى ترکان‌خاتون با پسرش، سلطان محمد خوارزمشاه*، دانشمند حاجب را به عنوان سفیر حسن نیت نزد ترکان‌خاتون فرستاد اما، چون ورود دانشمند حاجب با خبر عزیمت سلطان از کنار جیحون مقارن بود، ترکان‌خاتون بدون پاسخ به وى، خوارزم را رها کرد (← نسوى، ص 56ـ57؛ نیز ← ترکان‌خاتون*).در 617، پسران چنگیز، چغتاى و اوگتاى و جوجى، خوارزم را تصرف کردند (جوینى، ج 1، ص 97؛ منهاج سراج، ج 1، ص 313) و دختران سلطانمحمد خوارزمشاه به اسارت مغولان در آمدند. ترکان‌سلطان نیز به همسرى دانشمند حاجب درآمد (نسوى، ص 60).با درگذشت چنگیزخان در رمضان 624، منصب خانى به اوگتاى قاآن* رسید و دانشمند حاجب به خدمت وى در آمد و در جرگة معتمدانش قرار گرفت (← جوینى، ج 1، ص 162؛ رشیدالدین فضل‌اللّه، ج 1، ص 694). همچنین رفع نیاز حاجتمندان، به ویژه مسلمانان (← جوینى، ج 1، ص 162، 186؛ رشیدالدین فضل‌اللّه، ج 1، ص 702؛ خواندمیر، ج 3، ص 51)، و تربیت ملک، پسر هفتم اوگتاى قاآن، به دانشمند حاجب سپرده شد (رشیدالدین فضل‌اللّه، ج 1، ص 632). دانشمند حاجب، با توجه به نفوذش در دربار اوگتاى قاآن، ظاهراً در عزل و نصب امرا و حکام مناطقِ تصرف شده نیز دخالت مى‌کرد، چنان‌که اقدامات وى و جمعى از کارگزاران خراسان برضد گُرگوز، حاکم مغولى خراسان، به محاکمه‌اى چندین ماهه انجامید و فقط در نتیجة گذشت و مصلحت‌بینى اوگتاى قاآن، مسئله بدون خون‌ریزى و موقتاً به نفع گرگوز خاتمه یافت (جوینى، ج 2، ص 229، 234ـ235) و جینقاى، از امراى پرنفوذ دولت اوگتاى قاآن که حامى گرگوز بود، در رمضان 650 در دورة حکومت منگوقاآن به دست دانشمند حاجب به قتل رسید (همان، ج 3، ص 58).زمان درگذشت دانشمند حاجب مشخص نیست. وى به زبان مغولى آشنایى داشت و در صورت لزوم نامه‌هاى چنگیزخان را، که منشیان به امرا مى‌نوشتند، براى خان مغول ترجمه مى‌کرد (تتوى و همکاران، ج 6، ص 3743).منابع : احمدبن نصراللّه تتوى و همکاران، تاریخ الفى: تاریخ هزار ساله اسلام، چاپ غلامرضا طباطبایى‌مجد، تهران 1382ش؛ جوینى؛ خواندمیر؛ رشیدالدین فضل‌اللّه؛ عثمان‌بن محمد منهاج سراج، طبقات ناصرى، یا، تاریخ ایران و اسلام، چاپ عبدالحى حبیبى، تهران 1363ش؛ محمدبن احمد نسوى، سیرت جلال‌الدین مینکبرنى، چاپ مجتبى مینوى، تهران 1365ش؛ عبداللّه‌بن فضل‌اللّه وصّاف‌الحضره، تاریخ وصّاف، چاپ سنگى بمبئى 1269.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمد زمان

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده