دانشگاه لیدن کتابخانه
معرف
بزرگ‌ترین کتابخانة دانشگاهى هلند با منابع مهم در مطالعات شرق‌شناسى
متن
دانشگاه لَیدن، کتابخانه، بزرگ‌ترین کتابخانة دانشگاهى هلند با منابع مهم در مطالعات شرق‌شناسى. در قرن شانزدهم/ دهم در چند ایالت شمالى هلند شورشهایى برضد حاکمیت اسمى پادشاه کاتولیک اسپانیا برپا شد. شورشیان که بیشتر آنها پروتستان بودند، در برابر نیروهاى اسپانیایى که لیدن (لایدن) را محاصره کرده‌بودند، ایستادگى کردند و قربانیان بسیار دادند. ویلیام، شاهزاده اورانژ ، رهبر شورشیان پروتستان، با تأسیس دانشگاه لیدن در 8 فوریه 1575/ 982، پاداش مقاومتِ ساکنان شهر را داد. این دانشگاه نخستین نهاد آموزش عالى پروتستانها در جمهورى هلند بود (← پول ، ص 395ـ396؛ اوترسپر ، ص 324ـ325).مدیران دانشگاه لیدن در 1587/ 995 به‌ضرورت تأسیس کتابخانه براى نگهدارى حرفه‌اى کتابهاى موجود و کتابهایى که انتظار مى‌رفت در آینده براى دانشگاه تهیه شود، پى بردند. کتابهاى بازمانده از یوهانس هولمن (متوفى 1586/994)، عالم الهیات، و اهداى مجموعه‌اى از کتابها و نسخه‌هاى خطى بوناونتورا ولکانیوس (متوفى 1614/1023)، استاد زبان یونانى، در 1587/ 995 امکان ایجاد یک کتابخانة واقعى در داخل ساختمان اصلى دانشگاه را فراهم کرد (پول، ص 399) و کتابخانة دانشگاه لیدن در 31 اکتبر 1587/ 28 ذیقعده 995 رسماً تأسیس شد. پتروس برتیوس در 1595/ 1003 فهرستى از همة موجودى کتابخانه منتشر کرد (چاپ افست آن در 1995/ 1374ش منتشر شد). این فهرست، نخستین فهرست چاپى از یک مجموعة عمومى بود که به هدف دسترسى همگان به کتابهاى نفیس کتابخانه و جذب دانشجویان و محققان به این دانشگاه جدیدالتأسیس انتشار یافت. این فهرست، نخستین شماره از مجموعه‌اى دنباله‌دار بود که آخرین آن شامل وصف همة مجموعه ــ در 1716/1128 منتشر شد (← پول، ص 405ـ406). فهرستهایى که بعد از آن تاریخ به‌چاپ رسید، ناقص بود. از 2009/ 1388ش به‌بعد کتابهاى چاپى کتابخانه از طریق فهرست عمومىِ برخط (آنلاین) در دسترس است و مجموعة بزرگ نسخه‌هاى خطى آن نیز به شکل الکترونیکى وجود دارد. علاوه‌بر اسناد و مدارک چاپى، کتابخانه دانشگاه لیدن اکنون مجموعه‌هایى در موضوع تاریخِ هنر، جغرافیا و مجموعه‌هاى الکترونیکى از انواع مختلف را در خود جاى داده‌است (← بِرکونس ـ استولینک ، 2001؛ نیز ← نسخه‌هاى خطى اسلامى ).یکى از ویژگیهایى که موجب شهرت کتابخانة دانشگاه لیدن شده، مجموعه‌هاى شرقى آن است. از همان ابتدا کتابهایى به زبانهاى غیراروپایى گردآورى شد. نسخه‌اى از >کتاب مقدس چندزبانه< (به زبانهاى عبرى، آرامى، یونانى و لاتینى) و تلمود (به زبان عبرى) نخستین کتابهاى کتابخانه بودند (← پول، ص 395، 398؛ نیز ← ادامة مقاله).در اروپاى دورة رنسانس (نوزایى) یافتن منابع معتبر براى محققان انسان‌گرا اهمیت یافته‌بود بنابراین، مطالعة زبانهاى شرقى انگیزه و حیات تازه‌اى گرفت. زبانهاى مورد توجه پژوهشگران اروپایى عمدتاً عبرى و همچنین دیگر زبانهاى سامى مانند آرامى، سریانى، سامرى، عربى، حبشى و تا حد کمى دیگر زبانهاى جهان اسلام همچون ترکى و فارسى بودند. آثار محققانة برجسته‌ترین پژوهشگر اروپایى آن زمان، یعنى یوزفوس یوستوس اسکالیژر (1540ـ1609/ 946ـ1018) استاد زبان‌شناسى دانشگاه لیدن، نشان‌دهندة این علاقه و اهمیت است. حدود شصت نسخة خطى از منابع شرقى متعلق به مجموعة شخصى اسکالیژر که با وصیت او به دانشگاه لیدن اهدا شد، نخستین نسخه‌هاى خطى شرقى در مجموعة کتابخانة لیدن‌اند (← بروکمان و اشرودر، ص 13). توماس ارپنیوس (1584ـ1624/ 992ـ1033)، جانشین اسکالیژر علاوه‌بر برجسته کردن نقش زبان و منابع عربى در فعالیتهاى تبشیرى، چاپخانه آثارى به زبانهاى شرقى تأسیس کرد که به زبان عربى نیز چند کتاب چاپ کرد، از جمله ترجمة عربى عهد جدید (انجیل) و پنج کتاب اول عهد قدیم (تورات؛ ← همان، ص 3ـ5، 7، 12ـ13).جمع‌آورى منابع خطى و ایجاد زمینه‌هاى مطالعاتى برمبناى آنها جنبه‌هایى از همان وظیفة اساسى یعنى گشودن ساحتهاى جدید در دانش، به‌عنوان آرمانى انسان‌دوستانه، به‌شمار مى‌آمد. این نوع فعالیتها نه‌تنها به بررسى دوبارة میراث زبانهاى یونانى و عبرى به‌عنوان منابع فرهنگ اروپایى منجر شد، بلکه محققان را تشویق کرد تا به‌دنبال منابع مرتبط در دیگر زبانها، به‌ویژه عربى، بروند. یاکوبوس خولیوس (1596ـ1667/ 1004ـ1077)، استاد زبانهاى شرقى و ریاضیات دانشگاه لیدن، به نمایندگى از دانشگاه لیدن نخستین سفر علمى را براى فراهم آوردن نسخه‌هاى خطى خاورمیانه‌اى بین 1625/ 1034 تا 1629/ 1038، سرپرستى و هدایت کرد. وى علاوه‌بر آثارى دربارة زبان عربى و منابع اسلامى بیشتر در پى متون علمى اسلامى، با تأکید بر منابع یونانى به زبان عربى و به‌ویژه در پى بخشهایى از > قطوع مخروطى<، نوشتة آپولونیوس پرگائى بود که نسخة یونانى آن مفقود شده‌بود. بالغ بر دویست نسخة خطى عربى، فارسى و ترکى که یاکوبوس خولیوس از حلب و استانبول به‌همراه آورد، موجب شکل‌گیرى مجموعه‌هاى شرقى کتابخانة لیدن شد. بعدها شمار بیشترى از این نسخه‌ها به کتابخانة لیدن انتقال یافت (← همان، ص 10، 17ـ18). وقتى شاگرد خولیوس، لِوینوس وارنر (1619ـ1665/ 1028ـ 1075)، سفیر هلند در باب عالى (دربار حکومت عثمانى) شد مجموعة ارزشمند هزار نسخة خطى به زبانهاى عربى، عبرى، فارسى و ترکى از بازار بزرگ کهنه‌فروشان قسطنطنیه خریدارى کرد. بعد از مرگ وارنر، این نسخه‌ها را به شهر لیدن آوردند و به‌این‌ترتیب کتابخانه لیدن به یکى از گنجینه‌هاى نفیس نسخه‌هاى خطى تبدیل شد (فورهووه ، مقدمة گروت، ص XI ؛ بروکمان و اشرودر، ص 19ـ20؛ ویتکام ، 1993، ص 348ـ349).قرن هفدهم/ یازدهم، عصر طلایى فرهنگ هلند، و بى‌شک دورة طلایى مطالعات خاورشناسى در جمهورى هلند به‌شمار مى‌رود. در قرن هجدهم/ دوازدهم، نیز هرچند با شدت کمتر، تهیه و خرید نسخه‌هاى خطى اسلامى ادامه یافت. به‌این ترتیب تا 1820/ 1235، شمار نسخه‌هاى خطى اسلامى کتابخانة لیدن به بیش از دو هزار رسید (← بروکمان و اشرودر، ص 22، 25).در دوران استعمارگرى هلند، نسخه‌هاى خطى اسلامى بسیارى، از مناطقى که امروز اندونزى نامیده مى‌شود، به لیدن منتقل شد که به افزایش تصاعدى نسخه‌هاى خطى کتابخانه انجامید. در اواخر سدة هجدهم/ دوازدهم حدود هفت هزار نسخة خطى شرقى که اغلب از اندونزى بودند، وارد کتابخانة لیدن شد؛ هرچند همة این نسخه‌ها، محتواى اسلامى نداشتند. خریدِ کتابخانة فردى به نام امین‌بن حسن حلوانى مدنى، حاوى نسخه‌هاى خطى عربى، در 1883/ 1300، نشان مى‌دهد که خرید کتاب از خاورمیانه نیز ادامه داشته‌است (← فورهووه، همانجا). استعمار تنها راه ورود مجموعه‌ها به کتابخانه لیدن نبود؛ در دوران پس از استعمار نیز، نسخه‌هاى خطى کتابخانه افزایش یافت. پس از مرگ هورخرونیه در 1936/ 1315ش همة نسخه‌هاى خطى او که بیشتر به زبان اندونزیایى بود، بنابه وصیتش به کتابخانه اهدا شد (همان، مقدمة گروت، ص XVII-XII). در 1974/ 1353ش شمار نسخه‌هاى خطى شرقى کتابخانه به حدود چهارده هزار و تا پایان 2005/ 1384ش به بیش از 000،26 نسخه افزایش یافت.تجهیز کتابخانه، علاوه‌بر فراهم آوردن مجموعه‌اى از نسخه‌هاى خطى، با ایجاد امکانات و تأسیسات مناسب، تالار مطالعة مجهز، میکروفیلم کردن و دیجیتال کردن اسناد و مدارک، ادامه یافته‌است. همچنین یک کارگاه مرمت مجهز، حفظ و نگهدارى آثار خطى کتابخانه لیدن را تضمین کرده‌است.کتابخانة لیدن، مجموعه‌اى باعنوان > فهرست نسخه‌هاى خطى< چاپ کرده که در آن شمار بسیارى از نسخه‌هاى خطى، نمایه و به‌طور کامل معرفى شده‌است (فورهووه، همان مقدمه، ص VII-VI؛ نیز ← ویتکام، 2006ـ2007). بسیارى از این فهرستها از 2006/ 1385ش به‌بعد صرفاً به‌صورت الکترونیکى در پایگاه اطلاع‌رسانى کتابخانة دانشگاه منتشر مى‌شوند. ساختمان جدید کتابخانه در 1983/ 1362ش تکمیل شد و از آن زمان به‌بعد نظام ماشینى و الکترونیکى کتابخانه توسعه یافته‌است. در این سالها هم‌زمان با به‌کارگیرى نظام ماشینى و الکترونیکى، تعداد کاربرانِ برخط (آنلاین) کتابخانه افزایش یافته‌است.در کتابخانة لیدن حدود شش هزار نسخة خطى از خاورمیانه نگهدارى مى‌شود. این نسخه‌ها حاوى متون گوناگون و به‌طور عمده به زبان عربى است، اما در بین آنها شمار زیادى نسخه‌هاى خطى فارسى و ترکى نیز یافت مى‌شود. اغلب نسخه‌هاى خطى در مجموعه‌هاى اندونزیایى کتابخانه، به زبان جاوه‌اى است، و تعدادى از آنها به زبانهاى مالایایى، بوگیایى ، آچه‌اى ، ساساکى و نیز به دیگر زبانهاى نه‌چندان شناخته شده‌است. این نسخه‌هاى خطى، بزرگ‌ترین مجموعه از این نوع است که در خارج از جنوب‌شرقى آسیا نگهدارى مى‌شود (براى نمونه ← برکونس ـ استولینک، 2001؛ ویتکام، 1993، ص 349ـ350؛ همو، 2006ـ2007).منابع :Christiane Berkvens - Stevelinck, Magna commoditas: geschiedenis van de Leidse universiteitsbibliotheek 1575-2000, Leiden 2001; J. Brugman and F. Schröder, Arabic studies in the Netherlands, Leiden 1979; Islamic Manuscripts. Retrieved Aug.5, 2012, from http://www. islamicmanuscripts.info;Willem Otterspeer, "The University of Leiden - an eclectic institution", Early science and medicine, vi, no.4 (2001); Elfriede Hulshoff Pol, The first century of Leiden University Library, Leiden 1975; Petrus Voorhoeve, A handlist of Arabic manuscripts in the Library of the University of Leiden and other collections in the Netherlands, The Hague 1980; Jan Just Witkam, Inventory of the Oriental manuscripts in Leiden University Library, Leiden 2006-2007; idem, "The Netherlands", in World survey of Islamic manuscripts, ed. Geoffrey Roper, vol.2, London: Al-Furqān Islamic Heritage Foundation, 1993.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

یان یاست ویتکا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده