دانش میرزارضاخان ← ارفع الدولهمیرزارضاخان
معرف
دانش، میرزارضاخان ← ارفع‌الدوله،میرزارضاخان#
متن
دانش، میرزارضاخان ← ارفع‌الدوله،میرزارضاخانNNNNدانش، نشریه، عنوان پنج نشریه در ایرانِ دورة قاجار و پهلوى ‌و نام ‌دو نشریة ادوارى چاپ‌ شبه‌قاره (سرینگر و اسلام‌آباد).1) ایرانالف) نشریه‌اى علمى و نخستین نشریة آموزشگاهى در ایران و ترجمان مدرسة دارالفنون* تهران. دانش، در 23 رجب 1299 به همت علیقلى‌خان مخبرالدوله (← هدایت*، خاندان)، وزیر علوم و رئیس دارالفنون منتشر شد. محمدعلى تربیت* (ص 381) از نشریة دانش دیگرى به کوتاهى یاد کرده که هم‌زمان با دانش دارالفنون چاپ شده‌است، اما بررسیها نادرستى آن را نشان مى‌دهد (← پروین، ج 1، ص 193).گفته مى‌شود مخبرالدوله براى رقابت با محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه، وزیر انطباعات ــ که روزنامه‌هاى علمى و سپس ایران و اطلاع را منتشر مى‌کردــ دانش را با همکارى معلمان دارالفنون انتشار داد (← کهن، ج 1، ص 106). اعتمادالسلطنه (ص 177ـ178) نیز تلویحاً ناخشنودى خود را از انتشار دانش ابراز کرده‌است.دانش با دو شماره در ماه و در چهار صفحه منتشر مى‌شد. با آنکه نام مدیر در نشریه ذکر نشده، اما به گفتة محمداسماعیل رضوانى (دانش، دورة کامل، مقدمه، ص 5) مخبرالدوله مدیریت آن را به‌عهده داشته‌است. دستیار وى محمدکاظم‌بن احمد (محمدکاظم محلاتى)، معلم طبیعى دارالفنون بود که مطالب ستون ثابت «علوم طبیعى» را مى‌نوشت. او از دانش‌آموختگان خارج از کشور بود و پیش از آن نیز مقاله‌هاى علمى روزنامه‌هاى ایران و علمى چاپ تهران و فرهنگ چاپ اصفهان را مى‌نوشت. نویسندگان دیگر دانش، حاج نجم‌الممالک، میرزامحمودخان و جعفرقلى‌خان بودند. دانش در «دارالطباعه خاصه علمیه در مدرسة مبارکة دارالفنون» به‌چاپ مى‌رسید که مدیریت آن را میرزاعباس، نقاش و باسمه‌چى، به‌عهده داشت (همانجا؛ پروین، همانجا).در اولین سرمقالة دانش، ضمن اشاره به انتشار نخستین نشریة فرهنگى ایران، که روزنامة علمى نام داشت، آمده که «به‌سبب اتفاق بعضى موانع، طبع و انتشار آن موقوف و معطل» مانده و اینک شاه اجازه داده‌است نشریة تازه‌اى در همین زمینه منتشر شود. مسئولان دانش هدف از انتشار آن را ارائة مطالب مفید و ضرورى دربارة علوم طبیعى ذکر کردند. همچنین با ارائة شرح‌حالى از اوضاع آموزشى دارالفنون، فعالیتهاى دولت در گسترش علم و حکمت گزارش شده‌است (← دانش، ش 1، 23 رجب 1299، ص 1ـ2).مطالب دانش شامل خبر، مقاله و اطلاعیه است. بخش عمدة آن، اخبار وزارت علوم و مدرسة دارالفنون و مطالبى دربارة علوم طبیعى و پزشکى است که با عنوان «حفظ‌الصحه» یا «اخبار طبى» آمده‌است (براى نمونه ← ش 3، 1 رمضان 1299، ص1ـ2، ش 4، 15 رمضان 1299، ص 2، ش 5، 1 شوال 1299، ص 1، 4، ش 9، 1 ذیحجه 1299، ص 1، 3ـ4). بخش علوم طبیعى شامل مباحثى چون فیزیک، شیمى، نجوم، تاریخ طبیعى و مطالبى دربارة هوا و خواص آن است (براى نمونه ← ش4، 15 رمضان 1299، ص 2ـ4، ش 5، 1 شوال 1299، ص 1ـ 3، ش 6، 16 شوال 1299، ص 3ـ4، ش 7، 1 ذیقعده 1299، ص4). یکى از مباحث نجوم آن شرح رساله‌اى از معتمدالسلطان حاجى نجم‌الملک با نام ذَواتُ اَلاذناب است، در چند شمارة پیاپى که حاوى آگاهیهاى فراوانى از موقعیت و حرکت ستاره‌هاست (← ش 8، 16 ذیقعده 1299، ص 1ـ3، ش 9، 1 ذیحجه 1299، ص 2ـ3، ش10، 16 ذیحجه 1299، ص1ـ3، ش 11، 1 محرّم 1300، ص 3ـ4).از شمارة دوم دانش، سلسله مقاله‌هایى با عنوان «رساله مفتاح‌العلوم» در پاورقى آغاز شد که شامل سؤال و جواب در زمینة علوم طبیعى مانند مباحث فیزیک، نجوم و شیمى بود و معتمدالسلطان جعفرقلى‌خان رئیس مدرسة دارالفنون، آن را از فرانسه به فارسى ترجمه کرده بود. از مباحث علمى دیگر، مقاله «افیون» بود که از شمارة سوم آغاز و در شماره‌هاى بعد ادامه یافت. مطالعة این مقاله که دربارة خواص طبى نباتات بود، همچنان سودمند است.دانش از نظر ظاهرى و فن روزنامه‌نگارى بسیار فاخر است و محتوا و ارزش علمى مقاله‌هاى آن نیز از نشریه‌هاى دانشگاهى امروز کمتر نیست. متون با خط نسخ و عنوانها با خط ثلث است که با مهارت کامل نگاشته شده‌است. در پیشانى این نشریه در هر شماره یادآورى شده که توزیع دانش و اعلانهاى مندرج در آن رایگان است و خبرها و مقاله‌ها با نام فرستندة آنها در نشریه مى‌آید. دانش، که از جمله نشریات مفید به‌ویژه براى نسل جوان بود، در چهارده شماره به چاپ رسید و آخرین شمارة آن در 16 صفر 1300 منتشر شد.ب) نخستین نشریة ویژه زنان. پس از پیروزى نهضت مشروطه، فضاى مناسبى براى فعالیت اجتماعى زنان فراهم شد. تأسیس نشریه از جمله این فعالیتها بود. گام نخست در این زمینه را دکتر کحال، دختر میرزامحمد حکیم‌باشى جدیدالاسلام، برداشت. از زندگى کحال آگاهى چندانى وجود ندارد جز آنکه وى چشم‌پزشک بوده و احتمالاً پزشکى را نزد مبلّغان مسیحى در همدان فراگرفته‌است. او همسر یکى از روحانیان معروف بود و پدرش ــ که از ارمنیان همدان بودــ پس از پذیرفتن دین اسلام نامش را از یعقوب به محمد تغییر داده بود (← دانش، ش 1، 10 رمضان 1328، ص 2؛ الهى، ص 341، پانویس 2؛ محیط طباطبائى، ص 172). صدرهاشمى (ج 2، ص 266ـ267) وى را همسر دکتر حسین‌خان کحال مدیر روزنامة استقلال ایران دانسته‌است، اما به گفتة الهى (همانجا) دکتر کحال هیچ نسبتى با حسین‌خان کحال ندارد.دکتر کحال با انتشار دانش و اختصاص آن به موضوع خاص زنان، نخستین زنى بود که در چهارمین سال مشروطه به روزنامه‌نگارى پرداخت و نخستین نشریه تخصصى زنان را به فاصلة 75 سال پس از انتشار کاغذ اخبار در 1253 (نخستین نشریه در ایران) منتشر کرد. شمارة نخست دانش در 10 رمضان 1328 منتشر شد. در پیشانى آن آمده که دانش نشریه‌اى اخلاقى است که به موضوعات خانه‌دارى، بچه‌دارى و شوهردارى مى‌پردازد و براى دختران و زنان مفید است و در آن از سیاست دورى خواهد شد. در شماره‌هاى بعدى مسلک نشریه «تربیت نسوان و دوشیزه‌گان و تصفیه اخلاق زنان» دانسته شده‌است (براى نمونه ← دانش، ش 1، 10 رمضان 1328، ص 1، ش 2، 9 شوال 1328، ص1). نشریه، به‌رغم هفتگى بودن آن، نامرتب منتشر شد.در شماره‌هاى دوم و سوم در کنار نام دکتر کحال، صاحب امتیاز و مدیر، نام ع. صفوت به‌عنوان سردبیر آمده‌است، اما از شمارة چهارم به بعد فقط نام صاحب امتیاز و مدیر درج شده و به نظر مى‌رسد صفوت از آن شماره همکارى خود را با دانش قطع کرده‌است. به‌گفتة محیط طباطبائى (همانجا) احتمالاً ع. صفوت همان صفوت تبریزى باشد که همراه ستارخان به تهران آمد و بعدها از ادیبان نامدار آذربایجان شد.در سر مقاله افتتاحى دانش آمده که هدف از انتشار آن آموزش زنان جامعه است تا نسل آینده را به‌خوبى پرورش دهند و با تشویق آنان به سوادآموزى و تحصیل بر دانش آنان بیفزاید. به مردانى که همسرانشان بى‌سواد است، نیز توصیه شده تا نشریه را براى آنها بخوانند تا هم از مطالب آن محروم نمانند و هم به‌تحصیل تشویق شوند (← ش1، 10 رمضان 1328، ص2).مباحث دانش دربارة خانه‌دارى، بچه‌دارى، بیماریهاى کودکان، بهداشت، توصیه‌هاى اخلاقى به زنان و زندگى زنان و موقعیتهاى اجتماعى آنان در کشورهاى خارجى و شرح مراسم گوناگون مانند چگونگى ازدواج در این کشورهاست (براى نمونه ← «حفظ الصحه اطفال»، دانش، ش 1، 10 رمضان 1328، ص 2؛ «عروسیهاى ممالک خارجه»، همان، ش 14، 17 محرّم 1329، ص 4ـ5؛ «معاونت زنان وکلاى پارلمنت انگلیس»، همان، ش 25، 27 ربیع‌الاخر 1329، ص 4ـ5). اعلانهاى دانش دربارة امور زنان است، مانند اعلان انجمن مخدرات وطن، اعلان فروش لوازم زنانه یا اعلان خیاط‌خانه‌هایى که لباسهاى زنانه مى‌دوختند. گاهى نیز دکتر کحال ساعتهاى پذیرایى از بیماران را به اطلاع مردم رسانده‌است.بیشتر پاورقیهاى دانش، به‌جز تئاتر وداع ــ اثر صفوت که ناتمام ماند ــ ترجمة داستانهاى اروپایى بود که به‌صورت مسلسل چاپ مى‌شد.ظاهراً نویسندة بیشتر مقالات خود دکتر کحال است و اگر همکارانى داشته، نامشان در نشریه ذکر نشده‌است. او چشم‌پزشک بود و به مسائل بهداشتى از جمله بهداشت کودکان و زنان توجه مى‌کرد و نیز دستورالعملهایى را براى زیبایى زنان مطرح مى‌نمود (براى نمونه ← «حفظ‌الصحه زنان»، دانش، ش 6، 7 ذیقعده 1328، ص 7). دانش از پرداختن به مسائل سیاسى دورى مى‌کرد. به نظر مى‌رسد این امر به‌سبب قولى باشد که مدیر آن براى اجازة ادامة کار به مقامات دولتى داده بود (آفارى، ص50ـ51). دانش عمدتاً به مسائل موردتوجه زنان طبقة متوسط و طبقة بالاى جامعه مى‌پرداخت. این نشریه افراطى و خواهان اصلاحات عمیق اجتماعى نبود و دربارة حقوق اجتماعى زنان نیز بسیار میانه‌رو بود. براى مثال دربارة ازدواجهایى که سن مردها در آن گاهى چند برابر سن همسرانشان بود، مطالبى مى‌نوشت، اما از این اختلاف فاحش انتقاد نمى‌کرد. با این همه گاهى نیز موضوع حقوق زنان را پیش مى‌کشید و با توصیه‌هاى اخلاقى به مردان، از آنان مى‌خواست که حقوق زنان را رعایت کنند. دیگر موضوعاتى که در دانش بدانها پرداخته مى‌شد، عبارت بودند از: زنانى که غیرقانونى صاحب فرزند مى‌شدند؛ کودکان سرراهى؛ بى‌حرمتیهاى مردان به زنان؛ و زندگى زنان طبقة متوسط شهرى که پس از ازدواج، از دید همسرانشان، کنیز تلقى مى‌شدند (براى نمونه ← «اخطار بمردان و جوانان»، دانش، ش 2، 24 رمضان 1328، ص 2؛ «زن‌دارى»، همان، ش 6، 7 ذیقعده 1328، ص 8 ؛ نیز ← آفارى، ص 51ـ52).در دانش تلاش مى‌شد تا با تشویق زنان به فراگیرى علم و دانش، محرومیت آنان از تحصیل پایان یابد. همچنین با بیان فعالیت و مشارکت زنان در امور اجتماعى در کشورهاى مختلف، زمینه براى فعالیت اجتماعى زنان ایرانى فراهم مى‌شد. عمر این نشریه به یک سال نرسید و با انتشار اعلانى در 27 رجب 1329، که بهانه‌اى براى تعطیل آن بود، آخرین شماره‌اش را منتشر کرد (← الهى، ص 323، 342، پانویس 7).دانش به اعتبار آگاهى مدیرش از مسائل پزشکى، نخستین نشریة پزشکى و بهداشتى است. نیز با توجه به مباحث حقوقى آن، نخستین نشریه‌اى به‌شمار مى‌رود که در آن به حقوق زنان و چگونگى رفتار با آنان پرداخته شده‌است (همان، ص 338؛ براى تصویر دانش ← جراید: بخش 10).ج) مجله ادبى. دانش در اول دى 1298 در مشهد با مدیریت سیدمحمد دانش ــ که مى‌توان وى را با محمد دانش بزرگ‌نیا، شاعر و نمایندة دورة چهارم مجلس شوراى ملى مطابقت دادــ منتشر شد. از این مجله فقط یک شماره انتشار یافت و به‌سبب درج مقاله «قصر برلیان» در همان شمارة نخست توقیف شد. دانش که مورد توجه پیروان محمد خیابانى قرارگرفت، خود را نشریه‌اى «علمى، ادبى، تاریخى، اجتماعى» مى‌دانست که اساساً به قصد «ترویج ادبیات» تأسیس شده‌است و از پرداختن به سیاست پرهیز مى‌کند (← آذرى، ص 251، 254ـ255).د) ترجمان جامعة کل فارغ‌التحصیلان دانشسرایعالى ایران. دانش با مدیریت حسن ابوالفتحیان در 1324ش منتشر شد. این نشریه ضمیمة ماهانة روزنامة فرمان بود و از امتیاز آن روزنامه استفاده مى‌کرد و رویکردى فرهنگى ـ انتقادى داشت (← صدرى طباطبائى نائینى، ج 1، ص 302).ﻫ) ماهنامة ادبى و تاریخى. مدیر این ماهنامه نوراللّه ایران‌پرست (متوفى 1371ش) بود. ایران‌پرست در 1328 (1289ش) در اصفهان به‌دنیا آمد. او فرزند محمدعلى داعى‌الاسلام* مدیر نشریه الاسلام، نخستین نشریة اسلامى ایران، بود. نوراللّه همراه خانواده‌اش به هندوستان رفت و در آنجا به تحصیل پرداخت. پس از بازگشت به ایران در 1314ش کتاب‌فروشى دانش (واقع در خیابان سعدى تهران) را دایر کرد. کتاب‌فروشى او به‌سبب شأن و منزلتى که ایران‌پرست براى اندیشمندان و دانش‌پژوهان قائل بود، محل گردهمایى اهالى علم و قلم بود. پس از ترور محمدرضاشاه در بهمن 1327، شمارى از جراید تعطیل و تعدادى از روزنامه‌نگاران بازداشت شدند. در اسفند همان ‌سال لایحه اختناق مطبوعات معروف به «قانون مطبوعاتى زنگنه» به‌تصویب رسید. در چنین فضایى که مطبوعات تحدید شدند و روزنامه‌نگاران در تنگنا قرار گرفتند، ایران‌پرست و کسانى که در نشستهاى کتاب‌فروشى دانش شرکت مى‌کردند، انتشار نشریه‌اى را ضرورى دانستند که حاوى اندیشه‌هاى آنان باشد ( آینده، سال 19، ش 1ـ3، فروردین ـ خرداد 1372، ص 242؛ سرلک، ص 295، 297؛ قاسمى، ص 13ـ14، 19ـ20؛ نیز ← کوهستانى‌نژاد، ص 671ـ702).نخستین شمارة نشریه با عنوان دانش در 1 فروردین 1328 منتشر گردید و هدف از انتشار آن چنین بیان شد: انتشار آثار ادبى و هنرى گذشتگان؛ روشن کردن تاریخ ایران با نقل وقایع تاریخى از منابع خارجى؛ آشنا کردن ایرانیان با فرهنگ غرب؛ ترجمة آثار بزرگان جهان که به ایران و زبان فارسى خدمت کرده‌اند؛ ایجاد پیوند ادبى میان ایران، افغانستان، هند، پاکستان و دیگر کشورهاى اسلامى و نیز اروپا و امریکا؛ و معرفى مراکز فرهنگى و کتابهاى مفیدى که براى استفاده دانشجویان در کشور چاپ مى‌شود.دانش در سه دوره منتشر شد: در دورة نخست، بسیارى از مشاهیر ادبى و تاریخى همکارى خود را با این نشریه آغاز کردند که از آن جمله بودند: سعید نفیسى، محمد صدرهاشمى، عباس زریاب، محمد معین، رهى معیرى، جلال‌الدین همایى، محسن هشترودى، لطفعلى صورتگر، محمدحسن گنجى، محمد محیط‌طباطبایى، ایرج افشار، محمدتقى بهار و محمدجواد مشکور. دورة دوم، از شهریور 1329 آغاز شد. علت این تأخیر کمبود و گرانى کاغذ بود (← دانش، سال 2، ش 3، دى 1329، ص 209). در دورة دوم انتشار دانش نامرتب شد، به‌طورى که طى دو سال تا مرداد 1331، دوازده شماره منتشر گردید. در این دوره کسانى چون عبدالحسین زرین‌کوب، محمدابراهیم باستانى‌پاریزى، بهاءالدین پازارگاد، عبدالحى حبیبى، محمدتقى دانش‌پژوه و ذبیح‌اللّه صفا به جمع نویسندگان دانش افزوده شدند.در دورة سوم، نشریه پس از یک ماه وقفه، در مهر 1331 منتشر شد. این دوره نامرتب‌تر از دورة دوم بود و نشریه به‌تدریج از شکل ماهنامه درآمد و به گاهنامه تبدیل گردید. در این دوره افزون بر مقاله‌هاى برخى از نویسندگان دو دورة گذشته، آثار همکاران جدید نشریه مانند على‌اکبر دهخدا، ناصر دولت‌آبادى، یحیى ذکاء، فخرالدین شادمان، قاسم غنى و محمد پروین‌گنابادى نیز به‌چاپ رسید. افزون بر نویسندگانى که با دانش همکارى داشتند، آثار مترجمانى چون هوشنگ ایرانى، حمید نیرنورى و محمد آسیم در دانش به‌چاپ مى‌رسید.مباحث دانش عمدتاً ادبى و تاریخى بود. معرفى مهم‌ترین آثار ادبیات فارسى و شخصیتهاى نامدار تاریخى و ادبى از مهم‌ترین بخشهاى دانش بود. بررسى آثارى مانند قصص الخاقانى، اثر ولى‌قلى شاملو (← سال 1، ش 1، فروردین 1328، ص20ـ21)، تذکرة‌الملوک (سال 1، ش 1، فروردین 1328، ص 33ـ36، ش 3، خرداد 1328، ص 153ـ157) و دیوان کبیر مولانا جلال‌الدین محمد (سال 2، ش 2، مهر 1329، ص 77ـ78) از آن جمله است. معرفى شخصیتهاى مشهور ادبى و تاریخى ایران مانند محمد قزوینى (← سال 1، ش 3، خرداد 1328، ص 126ـ127) و کوروش بزرگ (سال 1، ش 1، 1 فروردین 1328، ص 6ـ8) و نیز شناساندن شعرا و ادباى گمنام مانند عجیب‌الزمان مازندرانى (← سال 1، ش 9، آذر 1328، ص 499ـ500) بخشى دیگر از مطالب دانش را تشکیل مى‌داد. پرداختن به سرگذشت و آثار معروف‌ترین شخصیتهاى ادبى و فلسفى جهان از دیگر بخشهاى نشریة دانش بود که در این زمینه فلاسفه‌اى مانند سقراط (← سال 1، ش 1، فروردین 1328، ص 16)، افلاطون (سال 1، ش 3، خرداد 1328، ص 136ـ 138)، آناتول فرانس (سال 1، ش 5، مرداد 1328، ص 270ـ 275) و شخصیتهاى ادبى مانند ادگار آلن پو (← سال 1، ش 8 ، آبان 1328، ص 425ـ427) درخور ذکرند.بررسى رویدادهاى تاریخى مهم ایران و جهان از دیگر بخشهاى مهم دانش بود. در این زمینه سلسله مقالات اوضاع ایران در قرن سیزدهم/ نوزدهم به قلم حسین ثقفى اعزاز، از سال اول (ش 7، مهر 1328، ص 351ـ356) آغاز شد و تا سال سوم (ش 11ـ 12، شهریور 1334، ص 616ـ627)، در بیست قسمت، به‌چاپ رسید. معرفى شخصیتهاى تاریخى جهان نیز از دیگر بخشهاى تاریخى بود که شخصیتهایى چون یولیوس سزار (← سال 1، ش 2، اردیبهشت 1328، ص 78ـ82)، آلبوکرک(سال 1، ش 4، تیر 1328، ص 206ـ209) و استالین (سال 1، ش 6، شهریور 1328، ص 344) از آن جمله‌اند. سلسله مقالات «مورخان اسلام» از زمره مباحث تاریخى بود که در هر بخش آن یکى از تاریخ‌نگاران اسلامى معرفى مى‌شدند. آشنایى با زبان، خط و فرهنگ ایرانى، ادبیات فارسى در کشورهاى دیگر، آموزش دستور زبان فارسى، انتشار اشعار شاعران معروف مانند رهى‌معیرى و ملک‌الشعراء بهار، چاپ داستانهاى کوتاه، معرفى کتابهاى جدید، آشنایى با کتابخانه‌هاى ایران و جهان و اطلاعات کتاب‌شناختى در حوزه‌هاى گوناگون از دیگر بخشهاى این نشریه بود.دانش نشریه‌اى غیرسیاسى بود و در آن به‌ندرت به سیاست پرداخته مى‌شد که آن نیز در قالب خبرهاى کوتاه از رخدادهاى سیاسى روز بود. آخرین شمارة دانش پس از شش سال و نیم فعالیت، در شهریور 1334 منتشر شد؛ بى‌آنکه از توقف آن سخنى به‌میان آید.منابع: على آذرى، قیام شیخ‌محمد خیابانى در تبریز، تهران 1329ش؛ ژانت آفارى، انجمنهاى نیمه‌سرى زنان در نهضت مشروطه، ترجمة جواد یوسفیان، ]تهران[ 1377ش؛ محمدحسن‌بن على اعتمادالسلطنه، روزنامة خاطرات اعتمادالسلطنه، چاپ ایرج افشار، تهران 1350ش؛ صدرالدین الهى، «تک‌نگارى یک روزنامه: دانش، اولین روزنامة فارسى‌زبان براى زنان ایرانى»، مجلة ایران‌شناسى، سال 6، ش 2 (تابستان 1373)؛ ناصرالدین پروین، تاریخ روزنامه‌نگارى ایرانیان و دیگر پارسى‌نویسان، ج 1، تهران 1377ش؛ محمدعلى تربیت، تاریخ مطبوعات ایران، در ادوارد گرانویل براون، تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در دورة مشروطیت، ج 2، ترجمة محمد عباسى، تهران ?]1337ش[؛ دانش ]دورة کامل، ش 1ـ14 (23 رجب 1299ـ 16 صفر 1300ﻫ .ق.)[، چاپ فرید قاسمى، تهران: مرکز گسترش آموزش رسانه‌ها، 1374ش؛ رضا سرلک، «کتابخانة دانش»، در کتابفروشى: یادنماى پنجمین سال درگذشت بابک افشار، به خواستارى ایرج افشار، ج 2، تهران: خجسته، 1387ش؛ محمد صدرهاشمى، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان 1363ـ1364ش؛ محمد صدرى‌طباطبائى‌نائینى، راهنماى مطبوعات ایران: 1357ـ 1304، تهران 1378ش، فرید قاسمى، دانش، تهران 1387ش؛ مسعود کوهستانى‌نژاد، «قانون مطبوعاتى زنگنه»، پژوهشنامه تاریخ مطبوعات ایران، سال 1، ش 1 (1376ش)؛ گوئل کهن، تاریخ سانسور در مطبوعات ایران، ج 1، تهران 1363ش؛ محمد محیط‌طباطبائى، تاریخ تحلیلى مطبوعات ایران، تهران 1375ش.2) شبه‌قارهالف) دانش، چاپ سرینگر. نشریه گاهگاهى و چند زبانه بخش فارسى دانشگاه کشمیر (سرینگر)، که از آذر تا دى 1348/ دسامبر 1969 انتشار آن آغاز شد. ترتیب انتشار این نشریه اعلام نشده، اما به سالانه نزدیک است. شمارة دوم دانش دو سال بعد در 1350ش/ 1971 منتشر شد و شماره‌هاى سه تا هفت آن در 1355ش/ 1976 در یک مجلد به چاپ رسید. سپس، شماره‌هاى پراکنده دیگرى تا 1381ش/ 2002 انتشار یافت (آهن، ص 194؛ د. ایرانیکا، ذیل مادّه).پس از چاپ این نشریه، ذاکر حسین، رئیس‌جمهور وقت هند، پیام «تحسین‌آمیز»ى براى این نشریه و بخش فارسى دانشگاه کشمیر ارسال کرد (آهن، همانجا). این نشریه در دو دهة نخست عمر خود، تنها مجله‌اى بود که در سراسر هند به زبان فارسى منتشر مى‌شد (شمس‌الدین احمد، ص 727ـ728).دانش به‌ترتیب زیرنظر شمس‌الدین احمد و محمد صِدّیق نیازمند (استاد کرسى و رئیس بخش فارسى) منتشر مى‌شد. بیشتر مقاله‌هاى آن به قلم استادان ادبیات و به زبانهاى فارسى و اردو و گاه انگلیسى بود. محمد منور مسعودى (رئیس شعبة فارسى)، سیده‌رقیه، زُبَیده‌جان و محمد یوسف لَوْن از مؤلفان آن بودند. دانش نشریه‌اى دانشگاهى، حاوى پژوهشهاى ادبى و تاریخى بود و به چاپ آفرینشهاى فارسى کشمیریان یا مقیمان کشمیر (حتى شاعران فارسى‌گوى معاصر)، توجه ویژه‌اى نشان مى‌داد. در نخستین شمارة آن بیت «توانا بود هر که دانا بود/ زدانش دل پیر برنا بود» بالاى نام نشریه به چاپ رسید و سپس این بیت جایگزین آن شد: دانش اندر دل چراغ روشن است/ وز همه بد بر تن تو جوشن است.دانش در 166 صفحه یک ستونى، بدون تصویر و در ابعاد 50ر21 × 50ر13 سانتیمترى به‌چاپ مى‌رسید. بهاى فروش و شمارگان آن ذکر نمى‌شد، اما تعداد اندک کتابخانه‌هایى که این نشریه را دریافت داشته‌اند، حکایت از شمارگان محدود آن دارد. نسخه‌هایى از دانش در کتابخانه مرکزى دانشگاه تهران نگاهدارى مى‌شود، اما در آخرین فهرست منتشرشده از موجودى نشریات آن (1388ش)، نام این نشریه ذکر نشده‌است.ب) دانش، چاپ اسلام‌آباد. فصلنامة دوزبانة فارسى ـ اردو که از بهار 1364ش/1985 با هدف توسعة مطالعات فرهنگ و تمدن ایرانى ـ اسلامى و زبان فارسى در شبه‌قارة هند و به‌ویژه پاکستان، در اسلام‌آباد منتشر شد (دانش، ش 1، بهار 1364، ص 11). از شمارة 22 (تابستان 1369ش/ 1990) چکیده مقالات به زبان انگلیسى چاپ شد، با این حال، غلبه، همواره با زبان فارسى بود تا آنکه از 1378ش/ 1999 به‌صورت نشریه‌اى تماماً فارسى درآمد (← موسوى، 1385ش). تاکنون تا شمارة 104 (بهار 1390ش/ 2011) این نشریه منتشر شده‌است.فصلنامة دانش را رایزنى فرهنگى سفارت جمهورى اسلامى ایران در اسلام‌آباد بنیاد نهاد، اما پس از 43 شماره، ادامة انتشار آن به مرکز تحقیقات فارسى ایران و پاکستان (تأسیس‌شده در اول آبان 1350/ 23 اکتبر 1971) وابسته به سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامى واگذار شد. دلیل این واگذارى آگاهى بیشتر مرکز تحقیقات فارسى ایران و پاکستان از موضوعات موردنظر فصلنامه بود (← دانش، ش 44، بهار 1375، ص 7).تا پیش از این تغییر، مدیرمسئولى دانش را رایزن فرهنگى سفارت برعهده داشت، اما مدیر آن از میان پژوهشگران فارسى‌شناس پاکستانى برگزیده مى‌شد. مدیران این مجله که وظیفة اعلام‌نشده سردبیرى را هم انجام مى‌دادند، به‌ترتیب عبارت بودند از: عارف نوشاهى، سبط حسن رِضوى و سیدعلیرضا نقوى. نقوى از شمارة 42 عنوان مشاور افتخارى نشریه را نیز داشت (آهن، ص 238). در دوران نظارت مرکز تحقیقات نیز، فصلنامة دانش را مدیر آن مرکز با همکارى مدیر نشریه اداره مى‌کند. مدیران دانش در این دوره عبارت‌اند از: على ذوعلم، صغرى بانو شکفته، سیدمرتضى موسوى، نعمت‌اللّه ایران‌زاده و مرتضى آل‌صاحب فصول. در این دوره هم، بیشتر نوشتارها متعلق به محققان مسلمان پاکستان و هند بوده‌است (← موسوى، 1385ش).فصلنامة دانش در مقالات خود بیشتر به فرهنگ ایرانى و به‌ویژه آثار زبان و ادب فارسى در شبه‌قارة هند مى‌پردازد و توجهى چشمگیر به اسلام و تشیع دارد. کتاب‌شناسى، معرفى نسخه‌هاى خطى و زندگینامة شخصیتهاى ادبى و مؤلفان، از زمینه‌هاى اصلى محتواى این فصلنامه است. برخى از شماره‌ها یا بخشى از نشریه به موضوع ویژه‌اى اختصاص یافته‌است. بخشهاى مختلف این فصلنامه تغییرات بسیارى کرده و در نهایت با حفظ رویکرد پژوهشى خود، به گزارش رویدادهاى فرهنگى و رسمى، برقرارى تماس با خوانندگان و چاپ آفرینشهاى ادبى معاصر ایران نیز پرداخته‌است.فصلنامة دانش در 230 تا 270 صفحه یک ستونى و در ابعاد 50ر23 × 50ر15 سانتیمتر با تصاویر اندک به‌چاپ مى‌رسد. در آغاز سال دوم، شمارگان آن دو هزار نسخه شد. بهاى تک‌شماره (ده روپیه پاکستان) تنها در شمارة دوم سال نخست اعلام شده‌است، ولى باتوجه به رویکرد فرهنگى فصلنامه، آن را به رایگان توزیع کرده‌اند. غالب کتابخانه‌هاى مرتبط با زبان فارسى و فرهنگ ایرانى، مجموعه‌هاى فصلنامة دانش را در اختیار دارند (د.ایرانیکا، همانجا).منابع : اخلاق‌احمد آهن، هندوستان ﻤﯾﮞ فارسى صحافت کى تاریخ، دهلى 2008؛ شمس‌الدین احمد، «ادبیات فارسى در کشمیر»، در ناموارة دکتر محمود افشار، ج 2، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 1365ش؛ مرتضى موسوى، «فصلنامة فارسى‌زبان دانش پاکستان»، خبرگزارى میراث فرهنگى، 1385ش.Retrieved Feb.19, 2012, from http://www.chn.ir/news/print/?section=1&id=16345; EIr. s.v. "Dāneš" (by Nassereddin Parvin).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ناصرالدین پروی

ناصرالدین پروی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده