دامغانی حسینبن محمد
معرف
فقیه حنفى و مؤلف علوم قرآنى قرن پنجم
متن
دامغانى، حسینبن محمد، فقیه حنفى و مؤلف علوم قرآنى قرن پنجم. از سال تولد و زادگاه و تحصیلات وى اطلاعى در دست نیست. ابن‌جوزى (متوفى 597؛ ص 82 ـ83) از وى با عنوان ابوعبداللّه حسین‌بن محمد دامغانى نام برده و او را در زمرة مؤلفان در وجوه و نظائر (از شاخه‌هاى علوم قرآنى) برشمرده‌است. طاشکوپرى‌زاده (ج 2، ص 276) او را ابن‌دامغانى خوانده و بغدادى (ج 1، ستون310) وى را ابوعبداللّه حسین‌بن محمدبن ابراهیم، فقیه حنفى، شناسانده‌است.دامغانى به‌نوشتة بغدادى (همانجا) در 478 فوت کرد. مشهورترین کتاب او الزوائد و النظائر و فوائدالبصائر فى القرآن یا الوجوه و النظائر است (همانجا؛ نیز ← دامغانى، ج 1، مقدمة زفیتى، ص 15ـ16؛ براى نسخ خطى کتاب ← همان مقدمه، ص 20ـ23؛ کولبرگ ، ص 387). این کتاب چند بار با عناوین مختلف به‌چاپ رسیده‌است از جمله: الوجوه و النظائر لالفاظ کتاب‌اللّه‌العزیز با تحقیق و مقدمة محمدحسن ابوالعزم زفیتى در دو جلد در قاهره (1412ـ1421)؛ الوجوه و النظائر فى‌القرآن در 1366ش در تبریز به تصحیح اکبر بهروز؛ و قاموس القرآن أَو اصلاح الوجوه و النظائر فى القرآن الکریم با تکمیل و اصلاح عبدالعزیز سیدالاهل در 1970 و 1977 در بیروت. چاپ اخیر کتاب را کریم عزیزى‌نقش با نام قاموس قرآن در وجوه و لغات مشترک ترجمه کرده که در 1361ش در تهران چاپ شده‌است.عبارت مقدمة کتاب بیانگر آن است که دامغانى با تأمل در آثار نگاشته شده در موضوع وجوه و نظائر و کاستیهاى آنها، درصدد تألیف کتابى جامع در این باب، به ترتیب الفبایى، برآمده و براى هریک از حروف بابى نهاده‌است (← دامغانى، ج 1، ص 3). ابن‌طاووس (متوفى 664؛ ص 408) در کتاب خود، سعدالسعود للنفوس، از این اثر بهره برده و زَبیدى (متوفى 1205؛ ج 1، ص 5، 7) آن را از مصادر کتابِ مشهور خود، تاج‌العروس، برشمرده‌است.اثر دیگر دامغانى، سوق(شوق)العروس و انس‌النفوس در مواعظ است (← حاجى‌خلیفه، ج 2، ستون 1067؛ بغدادى، همانجا؛ زرکلى، ج 2، ص 254؛ آقابزرگ طهرانى، ج 12، ص 256، ج 13، ص 343). نسخة خطى این کتاب در کتابخانة طوپقاپى‌سراى ترکیه (ش 1557A.) موجود است (← قاراتاى ، ج3، ص 188). ابوالفتوح رازى در تفسیر خود (ج 15، ص420ـ 421) حدیثى دربارة اهل کساء و نیز اشعارى در این‌باره از کتاب مذکور نقل کرده‌است. عبدالملک عصامى مکّى (متوفى 1111) هم در کتاب تاریخى خود سَمْط النّجوم العوالى احادیثى را با استناد به این کتاب ذکر نموده‌است (← ج 1، ص 255ـ 256). همچنین نسخه‌اى خطى از کتابى با عنوان المجرد فى الحکایات، در کتابخانة چستربیتى ایرلند (ش 3578) موجود است که نویسندة آن حسین‌بن محمد دامغانى (عالم قرن پنجم) معرفى شده‌است (← آربرى ، ج 3، ص 34).بروکلمان (ج 1، ص460) میان ابوعبداللّه حسین‌بن محمد دامغانى و ابوعبداللّه محمدبن على دامغانى (قاضى‌القضات بغداد، متوفى 478؛ ← دامغانى*، خاندان) خلط کرده‌است (براى خلطهاى مشابه ← آقابزرگ طهرانى، ج 12، ص 257؛ کولبرگ، ص 387ـ388). وى در بخشى دیگر از کتاب خود (> ذیل<، ج 2، ص 986)، الوجوه و النظائر فى القرآن الکریم و الزوائد و النظائر و فوائدالبصائر فى غریب القرآن را دو اثر مستقل از حسین‌بن محمد دامغانى دانسته‌است (نیز ← وجوه و نظائر*).منابع: آقابزرگ طهرانى؛ ابن‌جوزى، نزهة‌الاعین النواظر فى علم‌الوجوه و النظائر، چاپ محمد عبدالکریم کاظمى‌راضى، بیروت 1404/ 1984؛ ابن‌طاووس، سعدالسعود للنفوس، قم 1380ش؛ ابوالفتوح رازى، روض‌الجِنان و روح‌الجَنان فى تفسیر القرآن، چاپ محمدجعفر یاحقى و محمدمهدى ناصح، مشهد 1365ـ1376ش؛ اسماعیل بغدادى، هدیة‌العارفین، ج 1، در حاجى‌خلیفه، ج 5؛ حاجى‌خلیفه؛ حسین‌بن محمد دامغانى، الوجوه و النظائر لالفاظ کتاب‌اللّه العزیز، چاپ محمدحسن ابوالعزم زفیتى، قاهره 1412ـ1421/ 1992ـ2000؛ محمدبن محمد زَبیدى، تاج‌العروس من جواهرالقاموس، ج 1، چاپ عبدالستار احمد فراج، کویت 1385/1965، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ خیرالدین زرکلى، الاعلام، بیروت 1999؛ احمدبن مصطفى طاشکوپرى‌زاده، کتاب مفتاح‌السعادة و مصباح‌السیادة، ج 2، حیدرآباد، دکن 1400/1980؛ عبدالملک‌بن حسین عصامى مکّى، سمط النجوم العوالى فى انباء الاوائل و التوالى، قاهره 1380؛Arthur John Arberry, The Chester Beatty Library: a handlist of the Arabic manuscripts, Dublin 1955-1966; Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden 1943-1949, Supplementband, 1937-1942; Fehmi Edhem Karatay, Topkap Saray Müzesi Kütüphanesi Arapça yazmalar Kataloğu, vol.3. İstanbul 1966; Etan Kohlberg, A medieval Muslim scholar at work: Ibn Tāwūs and his library, Leiden 1992.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فریده سعید

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده