داماد حسن پاشا
معرف
صدراعظم عثمانى در نیمة نخست قرن دوازدهم
متن
داماد حسن‌پاشا، صدراعظم عثمانى در نیمة نخست قرن دوازدهم. او از یونانیان موره (جزیره‌اى در جنوب یونان) بود و احتمالاً در حدود 1065 به دنیا آمده بود (د.ا.د.ترک، ذیل «حسن‌پاشا، داماد»). او در نوجوانى وارد قصر شد و در آنجا ارتقا یافت. در 1095، به مقام «سلحدار شهریارى» رسید (دلاورزاده، ص 3؛ ثریا، ج 2، ص 146). به دنبال جلوس سلطانسلیمان دوم در 1099، با رتبة وزارت به حکومت مصر منصوب گردید (سامى، ذیل «حسن‌پاشا، داماد») و از دربار دور شد. در 1101، از آن مقام عزل گردید و حاکم سنجق بورسه و ازمید/ ازمیت شد (ثریا، همانجا). در 1012 با خدیجه‌سلطان، دختر سلطان‌محمد چهارم، ازدواج کرد و به انیشته (داماد) معروف شد (دانشمند ، ج 4، ص 1). در 1105، مأمور دفاع از جزیرة ساقز (کیوس ) در برابر ناوگان ونیزى شد. ونیزیها با حمایت حکومت مالت در 1106 جزیره را تصرف کردند. چون عثمانیان توان دفاع در برابر آنها را نداشتند، حسن‌پاشا جزیره را به آنها تسلیم کرد و اهالى مسلمان ترک در عرض سه روز با کشتیهاى ونیزى از جزیره به ساحل آناطولى انتقال داده شدند (سامى؛ د.ا.د.ترک، همانجاها؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذیل «حسن‌پاشا، داماد»). در پى این شکست، حسن‌پاشا به اَدرنه احضار گردید و پس از دو ماه بازداشت، بخشیده شد و به فرماندهى قلعة مرزى آزاق مأمور گردید (اوزون چارشیلى، ج 4، بخش 2، ص 273).پس از جلوس مصطفى دوم در 21 جمادى‌الآخره 1106، حسن‌پاشا در اواسط رمضان همان سال به قائم‌مقامى صدارت انتخاب شد (د.ا.د.ترک، همانجا). در 1107، به والیگرى حلب تعیین گردید. در 1108، والى قونیه شد. در 1110، بار دیگر به قائم‌مقامى صدارت منصوب گردید (ثریا، همانجا؛ دلاورزاده، ص 4؛ اوزون چارشیلى، ج 4، بخش 2، ص 273ـ 274). در همین دوره، در جریان لشکرکشیهاى مصطفى دوم به اتریش، محافظت ادرنه را به عهده داشت و بعداً باعنوان بیگلربیگى حلب، در لشکرکشى عمجه‌زاده حسین‌پاشا به مجارستان و نیز در مذاکرات پیمان کارلوفْچه* (1110/1699) شرکت داشت. پس از بازگشت از این سفر، با رتبة وزارت دوم براى بار سوم به قائم‌مقامى صدارت منصوب شد (د.ا.د.ترک، همانجا).پس از درگرفتن شورشهایى در 1115، که به واقعة ادرنه معروف شد (← همان، ذیل "Edirne Vak‘ası") و داماد حسن‌پاشا نیز از محرکان آن بود، سرانجام برادرزنش، احمد سوم در 9 ربیع‌الآخر 1115 به یارى وى به سلطنت رسید و پس از فروخواباندن شورشها و برکنار کردن و از میان برداشتن بعضى دولتمردان، از جمله قَوانوز احمدپاشاى صدراعظم، داماد حسن‌پاشا را در 8 رجب همان سال به صدارت گماشت (دانشمند، ج 4، ص 1). گرچه حسن‌پاشا در دورة یازده‌ماهة صدارت خود آرامش و امنیت را دوباره در کشور تأمین کرد، بر اثر برخى دسیسه‌ها، سلطان در 28 جمادى‌الاولى 1116 او را از صدارت عزل و به ازمید تبعید کرد (اوزون چارشیلى، ج 4، بخش 2، ص 274ـ275).حسن‌پاشا در 1119 والى مصر و در 1121 والى طرابلس شام شد. در اواخر 1123، به‌عنوان «مفتش» ولایت کوتاهیه مأمور گردآورى و فرستادن نیرو از آناطولى براى جنگ با روسها شد. او در ربیع‌الاول 1124 والى آناطولى و در شوال همان سال والى رَقّه شد و در ربیع‌الآخر 1125 در همانجا درگذشت (همان، ج 4، بخش 2، ص 275؛ دلاورزاده، ص 4ـ5؛ سامى، همانجا؛ ثریا، ج 2، ص 146ـ147).منابع : محمد ثریا، سجل عثمانى، استانبول 1308ـ1315 /1890ـ 1897، چاپ افست انگلستان 1971؛ عمرافندى دلاورزاده، حدیقة‌الوزرا ذیلى، در احمد تائب عثمان‌زاده، حدیقة الوزرا، استانبول 1271، چاپ افست فرایبورگ 1969؛ شمس‌الدین‌بن خالد سامى، قاموس‌الاعلام، چاپ مهران، استانبول 1306ـ1316/1889ـ1898؛İsmail Hami Danişmend, İzahl Osmanl tarihi kronolojisi, İstanbul 1971-1972; EI2, s.v. "Hasan Pasha ‘Dāmād" (by V. J. Parry); TDVİA, s.vv. "Edirne Vak‘ası" (by Abdülkadir Özcan), "Hasan Paşa, Damad" (by M. Münir Aktepe); İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanl tarihi, vol.4, pt.2, Ankara 2003.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رحیم رئیس نیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده