داماد ابراهیم پاشا نوْشهرلی (نوشهری)
معرف
صدراعظم عثمانى در نیمه اول قرن دوازدهم
متن
داماد ابراهیم‌پاشا نِوْشهرلى (نوشهرى)، صدراعظم عثمانى در نیمه اول قرن دوازدهم. وى در حدود 1073 در قریه موشْقَره (بعداً نِوشَهِر به معناى نوشهر)، در ایالت قره‌مان، به دنیا آمد (رفیق ، ص 14؛ د.ا.ترک، ج 9، ص 234). در 1100، به واسطة یکى از بستگانش که از کارکنان دربار بود، در قسمتهاى مختلف قصر خدمت کرد و تا منصب کاتب اوقاف قصر ارتقا یافت. ابراهیم افندى نوشهرلى، سپس در دورة سلطنت مصطفى دوم (ﺣک : 1106ـ1115)، به محل استقرار وى در کاخ ادرنه منتقل شد (د.ا.د.ترک، ذیل مادّه). در آنجا، کارگزار معتمد و محرم اسرار شاهزاده احمد (بعداً احمد سوم) شد (سامى، ذیل «ابراهیم افندى»؛ دلاورزاده، ص 30). با خلع مصطفى از سلطنت در نتیجه شورش در ادرنه در 1115، احمد سوم به سلطنت رسید (← د.ا.د.ترک، ذیل ası"‘"Edirne Vak).ابراهیم افندى همراه سلطان جدید به استانبول رفت (سامى؛ دلاورزاده، همانجاها؛ اوزون چارشیلى ، ج 4، بخش 2، ص 311) و مشاور ویژه سلطان شد. وى پیشنهادهاى مکرر انتصاب به مقام وزارت را نپذیرفت و مدتى بعد، به علت رقابت و حسادت صدراعظم چورلیلى على‌پاشا*، با سِمَتِ حسابرس اوقاف از استانبول دور شد و سپس اموالش مصادره و به ادرنه تبعید گردید (← سامى، همانجا؛ دلاورزاده، ص 30ـ31). با این حال، در لشکرکشى صدراعظم جدید، داماد على‌پاشا، به موره در 1127، صدراعظم وى را با خود برد و مسئولیتهاى مهمى به او داد. در 1128 نیز با کشته شدن صدراعظم و شکست سپاهیان عثمانى در وارادین/ پترووارادین (← اوزون چارشیلى، ج 4، بخش 1، ص 120ـ121)، ابراهیم افندى از پراکندگى ارتش عثمانى جلوگیرى کرد. پس از آن سلطان‌احمد او را نزد خود نگه داشت و اندکى بعد، به منصب روزنامه‌چى و میرآخورى اول و سپس با رتبه وزارت دوم به قائم‌مقامى رکاب همایونى ارتقا یافت (شوال 1128) و لقب پاشا گرفت. همچنین، سلطان به پیشنهاد او در خصوص صلح با اروپا عمل کرد (دلاورزاده، ص 31؛ اوزون چارشیلى، ج 4، بخش 2، ص 311ـ312؛ دانشمند ، ج 4، ص 9ـ10) و دخترش فاطمه‌سلطان را به عقد وى درآورد (دانشمند، ج 4، ص 11).وقتى دوباره به داماد ابراهیم‌پاشا، پیشنهادِ صدارت شد از آن سر باز زد و نخواست در رأس حکومت کشورى قرار گیرد که در حال جنگ بود (← د.ا.د.ترک، همانجا)، اما محمدپاشا توقیعى (نشانجى)، یکى از رجال تحت حمایت خود، را در 1129 به صدارت رساند (← اوزون چارشیلى، ج 4، بخش 2، ص 308ـ 310). ابراهیم‌پاشا سرانجام هنگامى که موفق شد حمایت تمام عناصر جنگ‌طلب را جلب کند (شاو ، ج 1، ص 232) و با پذیرفته‌شدن ترک مخاصمه بین طرفین جنگ در 1130 (د.ا.ترک، همانجا)، مقام صدارت را در جمادى‌الآخره آن سال پذیرفت و در 22 شعبان، معاهدة صلح با اتریش و ونیز را در شهر پاساروفچه امضا کرد (← پاساروفچه*). داماد ابراهیم‌پاشا بسیار صلح‌طلب بود و در پى بازپس گرفتن سرزمینهاى از دست رفته نبود. او به دنبال حل مسائل مالى و اصلاحات ادارى بود (د.ا.د.ترک، ذیل مادّه). با اقدامات وى از قبیل کاهش شمار ینى‌چریها و بعضى کارمندان حکومتى که در ادارات حضور فعال نداشتند، پس گرفتن تیمار (اقطاع)هایى که صاحبانشان خدمات لازم را براى دولت انجام نمى‌دادند، لغو معافیت مالیاتى بعضى جاها، افزودن مالیات بر اصناف کوچک و عوارض گمرکى بعضى کالاها، ضمن آنکه کسرى بودجه به‌سرعت برطرف گردید، خزانة دولت بسیار غنى شد (← همانجا؛ دلاورزاده، ص 33؛ شاو، ج 1، ص 238). ابراهیم‌پاشا این درآمدها را صرف عمران و آبادانى به‌ویژه در استانبول و زادگاهش کرد (← اوزون چارشیلى، ج 4، بخش 1، ص 147، 156ـ157، بخش 2، ص 314ـ315؛ شاو، ج 1، ص 203؛ د.ا.د.ترک، همانجا).نخستین سالهاى پس از انعقاد پیمان پاساروفچه دورة صلح بود و داماد ابراهیم‌پاشا بر آن بود، در حد امکان، مناسبات خارجى صلح‌آمیزى، به‌ویژه با کشورهاى اروپایى، داشته باشد (← اوزون چارشیلى، ج 4، بخش 1، ص 148ـ151، 170ـ 171؛ یورگا ، ج 4، ص 295؛ لاکهارت ، ص 213ـ214). در دورة صدارت دوازده ساله وى که به دوران لاله مشهور شد، تأثیرپذیرى از مظاهر تمدنى غرب به شکل توجه به تجمل‌گرایى و تقلید از سبک زندگى اروپاییان در عثمانى رایج شد که روآوردن به پرورش گل لاله نمادى از آن بود (← اوزون چارشیلى، ج 4، بخش 1، ص 148، 168ـ169، بخش 2، ص 312؛ د.ا.د.ترک، ذیل "Lale Devri"؛ نیز ← لاله*، دوره). در دوران صدارت ابراهیم‌پاشا، عثمانیان نخستین‌بار به طور جدّى برترى غرب را پذیرفتند و از هر نظر به پیشرفتهاى اروپاییان توجه کردند (← اوزون چارشیلى، ج 4، بخش 2، ص 313، 522). ابراهیم‌پاشا افراد متفکر، معتدل، قدرشناس و قابل را در رأس کارهاى دولتى قرار داد و امور فرهنگى، علمى، هنرى و اقتصادى را ارتقا بخشید. او در حمایت از علما، ایجاد نهضت ترجمه آثار ارزنده به‌ویژه عربى و فارسى و تأسیس نخستین چاپخانة ترکى در استانبول در 1140 تلاش جدّى کرد (همان، ج 4، بخش 1، ص 161؛ نیز ← ترجمه*؛ براى توضیحات مفصّل و نمونه‌هایى از کتابهاى متعددى که در این چاپخانه به همت ابراهیم‌پاشا به چاپ رسید ← اوزون‌چارشیلى، ج 4، بخش 1، ص 161ـ162، بخش 2، ص 513ـ539، 610؛ نیز ← چاپ و چاپخانه*، بخش4: در ترکیه). همچنین، در خدمات دیگرى چون تقویت صنایع ملى نیز بسیار کوشید (← اوزون‌چارشیلى، ج 4، بخش 2، ص 313، 564، 570، 574ـ576).دوران صلح با تحولاتى که در ایران به وجود آمد، نتوانست ادامه یابد. با رسیدن اخبار تشدید بحران ناشى از قیام افغانها برضد حکومت در حال اضمحلال صفوى، پاى عثمانى خواه‌ناخواه به جنگ در ایران کشانده شد (لاکهارت، ص 216ـ218). در 1134 تصمیم گرفته شد که براى جلوگیرى از سرایت اغتشاشات ایران به مرزهاى دولت عثمانى، شهرهایى مثل ایروان، تبریز، گنجه، تفلیس و برخى قلعه‌ها پس گرفته شود (← ریاحى، ص 57ـ58؛ امه‌جان، ص 59ـ60).پیشروى نیروهاى عثمانى در اراضى ایران به اختلاف بین عثمانى و روسیه، که چشم طمع به ایران داشت، دامن زد. موفقیت ابراهیم‌پاشا در جلوگیرى از جنگ عثمانیها با روسیه و امضاى مقاسمه‌نامه 1136 درخصوص تقسیم ایالات غربى ایران بین روسیه و عثمانى (← یورگا، ج 4، ص 334؛ چنار، ص 304)، موجب مدح شاعران آن زمان از وى شد؛ اما مخالفت افغانها و بروز جنگ بین عثمانیان و آنان در 1139 و شکست غیرمنتظره عثمانیان، ابراهیم‌پاشا را در موقعیت ناگوارى قرار داد و عاقبت در 1143، وى را با شورش معروف پاترونا خلیل* مواجه ساخت (← امه‌جان، همانجا؛ مهدوى، ص150ـ151). این شورش تا آنجا بالا گرفت که احمد سوم، با همة علاقه‌اش به داماد ابراهیم‌پاشا در 18 ربیع‌الاول 1143 فرمان قتل او را داد و جسدش را نیز به شورشیان سپرد. با این همه، احمد سوم نیز ناچار به کناره‌گیرى از سلطنت شد (د.ا.د.ترک، ذیل مادّه).داماد ابراهیم‌پاشا شاعر، خوش‌نویس، آهنگساز، علاقه‌مند به مطالعه به‌ویژه تاریخ، و حامى هنروران و ادیبان و مورخان بود (← دلاورزاده، ص 34؛ اوزون چارشیلى، ج 4، بخش 1، ص 152). او از شاعران و مؤلفانى چون سید وهبى*، سلیمان نحیفى*، احمد نیلى، احمد ندیم*، محمد راشد مورخ و عثمان‌زاده* تائب حمایت کرد (اوزون چارشیلى، همانجا). به همت وى، یک هیئت علمى 32 نفرى متشکل از صاحب‌قلمان براى ترجمة اثر 24 جلدى عینى (عِقْدُالجُمان فى تاریخ اهل زمان) در 1138 تشکیل گردید (همان، ج 4، بخش 1، ص 152ـ 153؛ د.ا.د.ترک، همانجا). او سفیرانى را که به کشورهاى اروپایى مى‌فرستاد، موظف مى‌کرد گزارشهایى دربارة مسائل سیاسى و اوضاع اجتماعى و فرهنگى و دستاوردهاى تمدنى محل مأموریت خود تهیه کنند (← شاو، ج 1، ص 233).داماد ابراهیم‌پاشا تجددطلبى اروپایى و نوآوریهاى اجتماعى و فرهنگى خود را ــ که براساس رابطة دو سویه با غرب، تلاش براى کسب دانش غربى و توجه به مظاهر تمدن غربى پایه‌ریزى شده بودــ بدون در نظر گرفتن شرایط اجتماعى و ظرفیت فکرى مردم زمان خود به اجرا درآورد و واکنش آنها را برانگیخت (← جودت‌پاشا، ج 1، ص 64ـ68؛ د.ا.د.ترک، همانجا). بسیارى از مورخان صلح‌طلبى و تدابیر او را تحسین کرده‌اند (جودت‌پاشا، ج 1، ص 61ـ62). برخى نیز به او و احمد سوم انتقادات بسیارى کرده‌اند (← همان، ج 1، ص 61ـ65؛ رفعت، ج 1، ص 21).با این حال، با توجه به روند وقایع در دو سده متعاقب این دوره و پیروى همة سلاطین بعدى از روش احمد سوم (← ایپشیرلى، ص 215ـ219) و تشکیل ارتشى با شیوة اروپایى به جاى ینى‌چرى*ها (د.ا.د.ترک، ذیل "Mahmud II") تا برچیده شدن خلافت عثمانى و تشکیل نظام جمهورى ترکیه (لاموش، مقدمة رنه‌پنیون، ص 5ـ6)، مى‌توان عقب‌نشینیها و صلح‌جویى و تجددطلبى عثمانیان در دوران احمد سوم و ابراهیم‌پاشا را نقطه عطف بلوغ سیاسى عثمانیان تلقى کرد (← همان، ص 123ـ401، مقدمة پنیون، ص 3).منابع : احمد جودت‌پاشا، تاریخ جودت، استانبول 1309؛ عمرافندى دلاورزاده، حدیقة الوزرا ذیلى، در احمد تائب عثمان‌زاده، حدیقة‌الوزرا، استانبول 1271، چاپ افست فرایبورگ 1969؛ احمد رفعت، لغات تاریخیه و جغرافیه، استانبول 1299ـ1300؛ محمدامین ریاحى، سفارتنامه‌هاى ایران: گزارشهاى مسافرت و مأموریت سفیران عثمانى در ایران، تهران 1368ش؛ شمس‌الدین‌بن خالد سامى، قاموس‌الاعلام، چاپ مهران، استانبول 1306ـ1316/1889ـ1898؛ لئون لاموش، تاریخ ترکیه، ترجمة سعیدنفیسى، تهران 1316ش؛ عبدالرضا هوشنگ مهدوى، تاریخ روابط خارجى ایران از ابتداى دوران صفویه تا پایان جنگ دوم جهانى (1500ـ 1945)، تهران 1364ش؛Hüseyin Ç(nar, "Osmanlılar ve dünya (1600-1800)", in Tarih el kitab: Selçuklular'dan bugüne, ed. Ahmet Nezihi Turan, Ankara: Grafiker Yayınları, 2004; İsmail Hami , İstanbul Danişmend, İzahl Osmanl tarihi kronolojisi 1971-1972; Feridun Emecen, "Osmanlı siyasi tarihi. I: kuruluştan küçük kaynarca'ya", in Osmanl devleti tarihi, ed. Ekmeleddin İhsanoğlu, vol.1, İstanbul: Feza Gazetecilik, 1999; Nicolae Iorga, Osmanl imparatorluğu , tr. Nilüfer Epçeli, İstanbul 2005; Mehmet I(p(irli, tarihi "Klasik dönem Osmanl( devlet te(kila(t(", in Osmanl devleti tarihi, ibid; İA, s.v. "Nevşehirli İbrahim Paşa" (by M. Münir Aktepe); Laurence Lockhart, The fall of the Safavīdynasty and the Afghan occupation of Persia, Cambridge 1958; Ahmed Refik, Lâle devri, İstanbul 1932; Stanford J. Shaw, History of the Ottoman empire and modern Turkey, Cambridge 1985; TDVİA, s.vv. "Damad İbrâhim Paşa Nevşehirli" (by M. Münir Aktepe), "Edirne Vak‘ası", "Lâle Devri" (by Abdülkadir Özcan), "Mahmud II" (by Kemal Beydilli); İsmail Hakkı , Ankara, vol.4, pt.1, 1995, Uzunçarşılı, Osmanl tarihi pt.2, 2003.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رحیم رئیس نیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده