داماد سیدعلی
معرف
فقیه امامىِ قرن سیزدهم و چهاردهم و از عالمان نقش‌آفرین در جهاد دفاعى مردم عراق با انگلیسیها
متن
داماد، سیدعلى، فقیه امامىِ قرن سیزدهم و چهاردهم و از عالمان نقش‌آفرین در جهاد دفاعى مردم عراق با انگلیسیها. او در 1275 در تبریز به دنیا آمد. پدرش سیدمحمد نام داشت. سیدعلى، به تبریزى مشهور است و خود با همین عنوان امضا مى‌کرد. به اعتبار نسبش که به امام رضا علیه‌السلام مى‌رسد و نیز محل تولد و محل تحصیلش، لقب «رضوى تبریزى نجفى» را براى او ذکر کرده‌اند؛ ولى از زمانى که دختر استاد خود، محمدحسن مامقانى*، را به همسرى برگزید به داماد هم مشهور شد (← آقابزرگ طهرانى، 1404، قسم 4، ص 1525ـ1526؛ همو، 1403، ج 21، ص 112ـ113؛ طریحى، ص 393ـ394؛ تمیمى، ج 4، ص 89). سیدعلى در مدرسة طالبیه تبریز به تحصیل پرداخت و دروس مقدماتى و بخشى از درسهاى دورة سطح را نزد استادان آنجا فراگرفت. او در نوزده سالگى به نجف رفت و پس از تکمیل دوره سطح، در دروس خارج فقه و اصول شرکت کرد. مهم‌ترین استادان او سیدحسین کوه‌کمرى*، میرزاحبیب‌اللّه رشتى*، شیخ‌محمدهادى تهرانى* و محمدحسن مامقانى بودند. داماد پس از طى مدارج علمى، از برخى استادانش اجازة اجتهاد گرفت. درس او در حوزة نجف معروف بود و تعداد درخور توجهى شاگرد داشت (آقابزرگ طهرانى، 1404، همانجا؛ طریحى، ص 394ـ395). سیدمهدى‌بن على غُرَیفى بحرانى، عبدالرضا آل‌راضى مالکى نجفى و سیدمحمدعلى غُرَیفى بحرانى از شاگردان او بودند (موسوعة طبقات‌الفقهاء، ج 14، قسم 1، ص 436). برخى از اهالى آذربایجان، از جمله مردم تبریز، در تقلید به او رجوع کردند (آقابزرگ طهرانى، 1404، قسم 4، ص 1526).داماد با آغاز نهضت مشروطه در ایران، مانند برخى دیگر از عالمان بزرگ ایرانى مقیم عتبات، با صدور فتوا از آن حمایت کرد (همانجا). پس از تجاوز ارتش روسیه به شمال ایران و اشغال بخشهایى از آن، و سپس تجاوز قواى انگلستان به جنوب کشور، وى در شمار عالمانى بود که مى‌خواستند براى دفاع از کشور، همراه با مجاهدان و به رهبرى آخوند ملامحمدکاظم خراسانى* از عتبات عازم ایران شوند (← نجفىقوچانى، ص 127). پس از درگذشت خراسانى، در اجتماع عالمان مقیم عتبات در کاظمین در اوایل 1330 براى مهاجرت به ایران و دفاع در برابر اشغالگران خارجى، داماد حضورى فعال داشت (← نظام‌الدین‌زاده، ص 154ـ155؛ اسنادى دربارة هجوم انگلیس و روس به ایران، ص 461). او به‌همراه شمارى از عالمان برجستة مقیم عتبات، با ارسال پیام به مقامات و اشخاص متنفذ و عموم مردم ایران، اتحاد ملى ایرانیان و ایستادگى در برابر متجاوزان خارجى را خواستار شد (← نظام‌الدین‌زاده، ص 97ـ98، 105ـ 106، 114ـ117؛ اسنادى دربارة هجوم انگلیس و روس به ایران، ص400، 408ـ409).پس از آغاز جنگ جهانى اول (1914ـ1918) و اعلان جنگ متفقین به دولت عثمانى و در پى ورود قواى انگلیسى به بندر مهم و نفت‌خیز فاو، بسیارى از مراجع دینى و عالمان بزرگ مقیم عراق در برابر نیروهاى اشغالگر انگلستان فتواى جهاد دادند؛ داماد نیز در این‌باره موضع شدیدى گرفت و به‌صورت فردى (براى نمونه ← جهادیه، ص 73ـ74) و جمعى (← رهیمى، ص 298ـ299؛ جهادیه، ص 86، 101؛ نیز ← کفائى، ص 409)، به وجوب جهاد دفاعى حکم کرد. او به صدور فتوا بسنده نکرد و پس از آغاز حرکت جهادى در شهرها و روستاهاى عراق، مانند بسیارى از مجتهدان به جبهه‌هاى نبرد رفت. داماد و تعدادى از عالمان دیگر در 7 محرّم 1333 به‌همراه مجاهدان عراقى و نیز بخشى از نظامیان عثمانى از نجف خارج شدند و پس از رسیدن به بغداد، از راه دجله عازم جبهه شدند. او و شریعت اصفهانى* (مشهور به شیخ‌الشریعه) و سیدمصطفى کاشانى از جمله عالمان مستقر در محور مرکزى نبرد، قُرنه و عمّاره، بودند (آقابزرگ طهرانى، 1404، همانجا؛ اسدى، ص90ـ91؛ نیز ← رهیمى، ص 166ـ167، 170؛ جبورى، ص 21، 31). پس از عقب‌نشینى مجاهدان به منطقة کوت، داماد به همراه گروهى از عشایر مسلح، سه ماه در آنجا ماند و هنگامى که نیروهاى انگلیسى به بغداد نزدیک شدند آنان از بیم اسارت، در کاظمین اقامت گزیدند. پس از آنکه نیروهاى انگلیسى براى شکستن محاصرة بخشى از نیروهاى خود به غراف حمله کردند، او و شمارى دیگر از عالمان یازده ماه در کنار عشایر غراف و کوت ماندند. سرانجام، پس از شکست نیروهاى عثمانى و مجاهدان و سقوط بغداد، داماد به نجف بازگشت (آقابزرگ طهرانى، 1404، قسم 4، ص 1526ـ1527؛ طریحى، ص 396). او در صفر 1336 در نجف درگذشت و پس از تشییعى باشکوه، در صحن حرم امامعلى علیه‌السلام به خاک سپرده شد (امین، ج 8 ، ص 311؛ آقابزرگ طهرانى، 1404، قسم 4، ص 1527). براى او اوصافى مانند ساده‌زیستى، پرهیزکارى و حسن‌خلق ذکر شده‌است (آقابزرگ طهرانى، 1404، قسم 4، ص 1526؛ طریحى، ص 394).مهم‌ترین آثار داماد عبارت‌اند از: مصباح‌الظلام فى شرح شرایع‌الاسلام در فقه، در شش مجلد (آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 21، ص 112ـ113)؛ الانوار الالهیّة در درایه و رجال (همو، 1404، قسم 4، ص 1527؛ همو، 1337ش، ستون 304ـ305؛ نیز ← همو، 1403، ج 8، ص 55)؛ رساله عملیه که در 1321 در تبریز به چاپ رسید (همو، 1404، قسم 4، ص 1526؛ همو، 1403، ج 11، ص 217)؛ و اصول‌الفقه در سه مجلد (همو، 1403، ج 2، ص 207). اثر اخیر که با عنوان تقریرات الاصول نیز معرفى شده (همو، 1404، قسم 4، ص 1527؛ همو، 1337ش، ستون 304)، احتمالاً تقریرات درس محمدحسن مامقانى بوده‌است (← مامقانى، ص 302).منابع : محمدمحسن آقابزرگ طهرانى، الذریعة الى تصانیف الشیعة، چاپ على‌نقى منزوى و احمد منزوى، بیروت 1403/1983؛ همو، طبقات اعلام الشیعة: نقباء البشر فى القرن الرابع عشر، مشهد، قسم 1ـ4، 1404؛ همو، مُصَفَّى المقال فى مُصَنَّفى علم الرجال، چاپ احمد منزوى، تهران 1337ش؛ حسن اسدى، ثورة النجف على الانگلیز، او، الشرارة الاولى لثورة العشرین، بغداد 1975؛ اسنادى دربارة هجوم انگلیس و روس به ایران: 1287 تا 1291ﻫ .ش، تألیف محمد ترکمان، تهران: وزارت امورخارجه، دفتر مطالعات سیاسى و بین‌المللى، 1370ش؛ امین؛ محمدعلى جعفر تمیمى، مشهد الامام، او، مدینة‌النجف، نجف 1374/1955؛ کامل سلمان جبورى، النجف الاشرف و حرکة‌الجهاد: عام 1332ـ1333ﻫ/1914م، بیروت 1422/2002؛ جهادیه: فتاوى جهادیه علما و مراجع عظام در جنگ جهانى اول، به کوشش محمدحسن کاووسى عراقى و نصراللّه صالحى، تهران: وزارت امورخارجه، 1375ش؛ عبدالحلیم رهیمى، تاریخ الحرکة الاسلامیة فى العراق : الجذور الفکریة و الواقع التاریخى (1900ـ 1924)، بیروت 1985؛ عبدالمولى طریحى، «ترجمة العلامة السید المجاهد السیدعلى داماد الرضوى اعلى‌اللّه مقامه»، العرفان، ج10، ش 4 (جمادى‌الآخره 1343)؛ عبدالحسین مجید کفائى، مرگى در نور: زندگانى آخوند خراسانى، تهران 1359ش؛ عبداللّه مامقانى، مخزن‌المعانى فى ترجمة المحقق المامقانى، چاپ محمدرضا مامقانى، قم 1423؛ موسوعة طبقات‌الفقهاء، اشراف جعفر سبحانى، قم: مؤسسة الامام الصادق، 1418ـ1424؛ محمدحسن نجفى‌قوچانى، برگى از تاریخ معاصر: حیات‌الاسلام فى احوال آیة‌الملک العلّام، پیرامون شخصیت و نقش آخوند ملامحمدکاظم خراسانى در پیشبرد نهضت مشروطیت، چاپ رمضانعلى شاکرى، تهران 1378ش؛ حسن نظام‌الدین‌زاده، هجوم روس و اقدامات رؤساى دین براى حفظ ایران، به‌کوشش نصراللّه صالحى، تهران 1377ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمد رئیس زاده

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده