دالماچیه
معرف
ناحیه‌اى در سواحل دریاى آدریاتیک که امروزه 758،11 کیلومترمربع از مساحت جمهورى کرواسى را تشکیل مى‌دهد
متن
دالماچیه، ناحیه‌اى در سواحل دریاى آدریاتیک که امروزه 758،11 کیلومترمربع از مساحت جمهورى کرواسى را تشکیل مى‌دهد. ]دالماچیه عموماً ناحیه‌اى کوهستانى است. این ناحیه در قسمت شمالى سواحل شرقى دریاى آدریاتیک واقع شده و از شمال‌غرب به جنوب‌شرق امتداد دارد. رشته‌کوه ولبیت در شمال و رشته‌کوه آلپ‌دیناریک در شرق دالماچیه واقع شده‌است. پیچونه با ارتفاع 630،1 متر، بلندترین قلة رشته‌کوه ولبیت و دیناره با 810،1 متر ارتفاع بلندترین قلة آلپ‌دیناریک است (سامى، ذیل مادّه). دالماچیه از سه ناحیة جغرافیایى تشکیل شده‌است: 1)ناحیة ساحلى که قسمتى از آن هموار و قسمتى دیگر به‌صورت شیب تند به دریا منتهى مى‌شود و داراى خلیجهاى کنگره‌وارى است که لنگرگاههاى مناسبى را پدید آورده‌است. 2)بخشهاى داخلى که محدودة آن کاملاً مشخص نیست. 3)شمار زیادى از جزایر که مجموعاً مجمع‌الجزایر دالماچیه را تشکیل مى‌دهند. آب و هواى دالماچیه مدیترانه‌اى است، اما در شمال اسپلیت به‌سبب وزش بادى که یونانیها آن را بورا و رومیها آن را آکوویلو مى‌نامیدند، سردتر است (د. اسلام، چاپ دوم، تکمله، ج 12، ص 183)[.دالماچیه در گویش گگ / گگى، گویشى از زبان آلبانیایى، به معناى زیستگاه گوسفندان است. شواهد حاکى از آن است که دالماچیه از دورة نوسنگى سکونتگاه انسان بوده‌است. نخستین ساکنان دالماچیه دالماتهاى قوم ایلیر بودند که در این منطقه ماندگار شدند. ایلیریان در قرن چهارم پیش از میلاد پس از ائتلاف با شاه آگرون و ملکه تئوتا کشور پادشاهى آردى‌یو را به‌وجود آوردند و به‌این‌ترتیب دالماچیه یکى از ایالتهاى این پادشاهى شد. در قرن سوم پیش از میلاد امپراتورى روم درصدد تسخیر دالماچیه برآمد. رومیان سرانجام در قرن دوم پیش از میلاد این ناحیه را تسخیر و آن را جزو قلمرو خود کردند. پس از یکصدسال جنگ تمام سرزمینهایى که دالماتها به دفاع از آن مى‌پرداختند دالماچیه نام گرفت و بدین‌گونه واژة دالمات مفهوم جدیدى یافت. رومیان پس از سرکوب قیامهاى دالماتها، که در فاصلة سالهاى ششم تا نهم میلادى برضد اشغالگران صورت گرفت، با الحاق تمام سرزمینهاى قوم ایلیر به قلمرو خود، نظام ادارى جدیدى پدید آوردند؛ با این تفاوت که بخش جنوبى دالماچیه از دیگر قسمتهاى آن جدا و به ایالتى جدید تبدیل گردید. به‌طورى‌که نام دالماچیه فقط به همین ایالت جدید محدود شد.قلمرو دالماچیه در قرن پنجم پیش از میلاد در امتداد رود ساوا تا ناحیة سینگدوم (بلگراد امروزى) گسترش یافت.مرزهاى دالماچیه از سمت شرق تا کرانه‌هاى رود ایبر و کوه شار ، در جنوب تا رود مات و از جانب غرب نیز تا دریاى آدریاتیک وسعت یافت. بدین‌ترتیب بخش بزرگى از سرزمینهاى لیبورن ، دالمات، یاپود ، دسیدیات ، پلرت ، مز ، تریبال ، داردان ، دکلئات ، آردیان ، پیروست و لابئات که از قبایلِ ایلیر بودند تحت ادارة دالماچیه درآمد.افزون بر اینها جزایر دریاى آدریاتیک نیز ضمیمه دالماچیه شد. تارساتیکا ، سنیا، یادر ، تراگور ، نورونا ، ریسین ، لیسى ، اپیدائور ، ایسا ، اشقودره ، فارى (هاورى) و کورکورا نیگرا (سیاه) از مهم‌ترین شهرهاى دالماچیه بودند که در سواحل جزایر آدریاتیک قرار داشتند. در دورة رمانروایى دیوکْلِسِیَن (ﺣک : 284ـ305م) بخش جنوبى دالماچیه، از گردنة کوتور به بعد، از این ایالت جدا شد و با نام پریوال به مرکزیت اشقودره به ایالتى مستقل و جدید تبدیل گردید. دالماچیه در قرن هفتم میلادى و در دوره‌اى که ضمیمة امپراتورى روم شرقى بود به اشغال آوارها ]قومى از شمال قفقاز[ درآمد. پس از این اشغال، در دالماچیه کشور جدیدى به نام خورواتیا (کرواسى)، برگرفته از نام یکى از فرماندهان آوار،شکل گرفت. دالماچیه مدتى پس از حاکمیت صربها در 823/ 1420 ضمیمة حکومت ونیز شد. این ناحیه در نیمة دوم قرن دوازدهم/ هجدهم محل جنگ عثمانى، ونیز و اتریش بود.نخستین یورش عثمانیها به دالماچیه در 775/ 1373 صورت گرفت، سپس در 879/ 1474 على‌بیگ میکائیل‌اوغلو در رأس قشونى پانزده هزار نفرى به دالماچیه و کارنیول حمله کرد و بعضى از قلعه‌هاى این نواحى را تسخیر کرد. عثمانیها در 884/ 1479 مطابق پیمان صلحى که با ونیز منعقد کردند در مقابل تسلیم آقچه‌حصار و اشقودره، بخشهایى از دالماچیه را به آنان بازگرداندند. در 902/ 1497 قواى عثمانى با حمله به زاغره و زادینه در دالماچیه تا مرزهاى ایالت فریولى ، از ایالات ونیز، پیشروى کردند. با تلاشهاى سنجق‌بیگهاى بوسنى، عثمانیها بر بخشهاى داخلى دالماچیه حاکم شدند و گهگاهى نیز بر جزایر نزدیک به سواحل آدریاتیک دست یافتند. با تسخیر بعضى از قلعه‌ها در حملات سالهاى 934ـ935/ 1527ـ1528، سپس با فتح قلعة کلیس در 944/ 1537، در دالماچیه سنجق جدیدى تأسیس شد. ونیزیها در 945/ 1538 با حمله به مواضع عثمانیها شهرهاى کوچک استرویتس ، آبروواز و اسکاردونا را بازپس گرفتند. قواى عثمانى نیز در پاسخ به این حملات، قلعه‌هاى دوبیزا ، نادین و چندین قلعه دیگر را فتح کردند. آندریا دورئا ]حاکم ونیز[ در همین سال قلعة استلنوئوو را از عثمانیها بازپس گرفت. لیکن این قلعه یک سال بعد با تلاشهاى بارباروس* خیرالدین (خضر)پاشا ]دریاسالار عثمانى [و غازى خسروبیگ، حاکم بوسنى، بازپس گرفته شد. براساس معاهدة صلح 947/1540 میان عثمانى ـ ونیز، قلعه‌هاى نادین و اورانا در دالماچیه به عثمانى واگذار شد. جنگ و رقابت سه جانبة عثمانى، ونیز و اتریش بر سر دالماچیه در قرن یازدهم/ هفدهم نیز تداوم یافت. ونیزیها در 1095/ 1684 قلعه‌هاى زیادى را در دالماچیه تسخیر کردند. در 1097/ 1686 قلعة کاستلنوئوو در ونیز به تصرف آنان درآمد. معاهدة کارلوفچه و معاهدة 1130/ 1718 پاساروفچه* به حاکمیت عثمانى در دالماچیه پایان داد و سرزمینهاى تحت حاکمیت عثمانى در دالماچیه تحت حاکمیت ونیز درآمد.سلطة ونیز بر دالماچیه تا 1150/ 1737 به طول انجامید. در این سال، ونیز طبق معاهدة کامپوفورمیو ، دالماچیه را به اتریش واگذار نمود. پس از سلطة کوتاه‌مدت فرانسویها بر دالماچیه در 1220/ 1805 بار دیگر این سرزمین در 1229/ 1814 تحت حاکمیت اتریش درآمد. پس از فروپاشى امپراتورى اتریش ـ مجارستان در پى جنگ جهانى اول، دالماچیه در 1338/ 1920 ضمیمة کشور پادشاهى صربستان شد، سپس جزو قلمرو جمهورى یوگسلاوى گردید. در حال حاضر دالماچیه در قلمرو جمهورى کرواسى قرار دارد و از نواحى گردشگرى این کشور به‌شمار مى‌آید. سادار ، اسپلیت، سیبرنیک ، تروگیر ، دوبروونیک (راغوزه) و کوتور از شهرهاى مهم دالماچیه هستند.]پس از شکستهاى عثمانیان از ونیز در فاصلة سالهاى 1126/ 1714 تا 1129/ 1717 که منجر به از دست رفتن متصرفات آنان در دالماچیه شد، شمارى از مسلمانان این ناحیه به بوسنى و هرزگوین مهاجرت کردند. البته مسلمانانى که دالماچیه را ترک نکرده بودند عمدتاً به اجبار فرانسیسکنها دین خود را تغییر دادند. پس از 1295/ 1878 عده‌اى از مسلمانان هرزگوین به دالماچیه مهاجرت کردند. پس از طى چندسال تعداد مسلمانان دالماچیه به حدى رسید که دولت اتریش ـ مجارستان گروه جمعیتى مسلمان (حنفى) را به رسمیت شناخت. جمعیت مسلمان دالماچیه در 1350ش/ 1971 چهار هزار تن برآورد شده‌است (د. اسلام، ج 12، ص 187ـ188)[.شمارى از شخصیتها و کارگزاران عثمانى از اهالى دالماچیه بودند، از جمله داوودپاشا وزیر بایزید دوم؛ على‌پاشا سمیز* صدراعظم سلیمان قانونى؛ یوسف‌پاشا حاکم کرت در دورة سلطنت سلطان‌ابراهیم. بعضى از آثار و بناهاى عثمانى هنوز هم در دالماچیه پابرجاست. این آثار در شهرهاى نووا ، نوواتین ، ماسلووین و کوتور است.منابع : ]شمس‌الدین‌بن خالد سامى، قاموس الاعلام، چاپ مهران، استانبول 1306ـ1316/ 1889ـ 1898[؛ محمدبن حسنجان سعدالدین افندى، تاج‌التواریخ، ]استانبول[ 1279ـ1280، ج 2، ص 87؛ یوزف فان هامر ـ پورگشتال، دولت عالیه عثمانیه تاریخى، ترجمة محمد عطا، استانبول 1329ـ1337، ج 5، ص 54؛İsmail Hami Danişmend, İzahl Osmanl tarihi kronolojisi, İstanbul 1947-1955, II, 46, 53-54, 331, 336, 342, 400; EI2, Suppl. s.v. "Dalmatia" (by A. Popovic); Fjalor enciklopedik Shqiptar, Tiranë 1985, 167; İstorija naroda Jugoslavije (in Cyrillic), Beograd 1953-1960, I-II; Meydan Larousse büyük lûgat ve ansiklopedi , İstanbul 1969-1973, III, 357; Popularna enciklopedija (in Cyrillic), Belgrade 1976, 220-221; TA, s.v. "Dalmaçya"; İsmail Hakk( Uzunçarşılı, Osmanl tarihi , Ankara 1947-1959, II, 120, 124, 211-212, 323, 379, 459, III, 217, 327, 419, 477-478, 585f.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

اسکندر رضای (د.ا.د.ترک

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده