داغ دهلوی
معرف
شاعر اردوزبان قرن سیزدهم
متن
داغ دهلوى، شاعر اردوزبان قرن سیزدهم. نام وى ابراهیم، متخلص به داغ و ملقب به نواب میرزاخان است. او در 1247 در دهلى متولد شد (داغ دهلوى، زبان داغ، مقدمة مارَهرَوى، ص 21). پدر او نواب شمس‌الدین‌خان، حاکم فیروزپور، بود (صدیقى، ص 11؛ داغ دهلوى، مهتاب داغ، مقدمة کلبعلى‌خان فائق و عابد على عابد، ص 34). در 1251 نواب شمس‌الدین به اتهام مشارکت در قتل ویلیام فریزر ، افسر انگلیسى، کشته شد. داغ در 1256 به رامپور نزد خاله‌اش، عمده‌خانم، همسر یوسف‌على‌خان حاکم رامپور، رفت و در 1260 پس از ازدواج مادرش با فخرالملک میرزامحمدسلطان، ولیعهد و فرزند بهادرشاه دوم*، به قلعة مُعَلّى (واقع در دهلى) رهسپار شد (سرى‌رام، ج 3، ص 104؛ داغ دهلوى، زبان داغ، همان مقدمه، ص 24، 26؛ کاظمى، ص 23، 26ـ27). او فارسى را در رامپور نزد غیاث‌الدین رامپورى، نویسندة فرهنگ غیاث‌اللغات، و در دهلى از احمدحسن آموخت (سرى‌رام، همانجا؛ داغ دهلوى، کلیات داغ، مقدمة چودهرى، ص10ـ11). داغ خوشنویسى را از سیدمحمد پنجه‌کش دهلوى و میرزاعباداللّه‌بیگ آموخت و چون به جنگاورى و سوارکارى علاقه داشت، این فنون را نزد سجَن‌خان فراگرفت (داغ دهلوى، انشاء داغ، مقدمة مارهروى، ص 8؛ اکبرعلیخان شاهجهانپورى، ص 4). مهارت داغ در شعر با بهره‌گیرى از محضر محمدابراهیم ذوق* و شرکت در مشاعره‌هاى شاعران قلعة معلّى افزایش یافت (صدیقى، همانجا؛ نورالحسن‌خان، ص 31؛ صابر دهلوى، ج 1، ص 437).پس از مرگ فخرالملک در 1273 و با آغاز جنگ استقلال هند، در 1274/1857 داغ و خانواده‌اش ناچار دهلى را ترک و به رامپور مهاجرت کردند (داغ دهلوى، زبان داغ، همان مقدمه، ص 31؛ صدیقى، ص 12). پس از مرگ یوسف‌على‌خان، داغ ابتدا به دهلى و سپس به حیدرآباد رفت (سرى‌رام، ج 3، ص 107ـ108؛ داغ دهلوى، مهتاب داغ، ص 79ـ80). در 1286/1869 نظام‌الملک میرمحبوب‌على‌خان، حاکم حیدرآباد که استاد شعر نیز بود، براى داغ مقررى تعیین کرد و در 1312 به او لقبهاى بلبل هندوستان، جهانْ استاد، ناظمْیارِ جنگ، دبیرالدوله، و فصیح‌الملک نواب میرزاخان بهادر داد (سرى‌رام، ج 3، ص 104؛ صدیقى، ص 11؛ کاظمى، ص 129). به نظر مى‌رسد وى خود لقب «فصیح‌الملک داغ دهلوى» را بیشتر به کار برده‌است (د.اسلام، چاپ دوم، ذیل" "Dāgh).داغ در 1322 درگذشت و در بارگاه یوسفین حیدرآباد به خاک سپرده شد (داغ دهلوى، زبان داغ، همان مقدمه، ص 33ـ34؛ همو، کلیات داغ، همان مقدمه، ص 16؛ سرى‌رام، ج 4، ص 33).مجموعه اشعار چاپ شده او عبارت‌اند از: گلزار داغ، آفتاب داغ، مهتاب داغ، مثنوى فریاد داغ و یادگار داغ (← داغ دهلوى، کلیات داغ، همان مقدمه، ص 17ـ18). او کتاب فصیح‌اللغات را که براساس محاورات و الفاظ شعرى خود اوست به پیشنهاد و همراهى احسن مارَهرَوى مرتب کرد (داغ دهلوى، انشاءداغ، همان مقدمه، ص 5؛ کاظمى، ص 162).مضمون اصلى اشعار داغ عاشقانه است، اما در سروده‌هاى او مسائل اخلاقى و فلسفى نیز دیده مى‌شود (براى نمونه ← داغ دهلوى، کلیات داغ، ص 67، 90، 176، 444، 705، 727). داغ در اشعار خود از تلمیحات مذهبى استفاده ماهرانه‌اى کردهاست (براى نمونه ← همان، ص221، 446). موضوعات عامیانه شعر داغ بیان شاعرانه‌اى از جامعة زمان اوست که با روانى کلام، بداهه‌سرایى، حسن مطلع، تسلط در به‌کارگیرى آرایه‌هاى ادبى و موسیقایى، و زبان محاوره‌اى و مَثَلهاى شمال‌هند همراه‌است (← همان، ص180،221ـ222،231،550ـ 553؛ عابد على عابد، ص 173ـ 175، 182ـ196). برخى از سروده‌هاى داغ مَثَل شدهاست (براى نمونه ← داغ دهلوى، کلیات داغ، ص 75، 473).مشهورترین شاگردان داغ عبارت‌اند از: مولانا محمدعلى جوهر (متوفى 1310ش)، جگرمراد آبادى، سائل دهلوى، احسن مارهروى، و شیخ فصیح‌الدین متخلص به نامى. محمداقبال لاهورى* نیز غزل‌سرایى را در آغاز از او آموخت (همان، مقدمة چودهرى، ص 43؛ خلیفه عبدالحکیم، ص 31؛ منزوى، ج 5، ص 459، ج 8، ص 1381).احسن مارهروى زندگینامة داغ را با نام جلوه داغ براساس گفته‌هاى او تحریر و نامه‌هاى وى را به نام انشاء داغ (دهلى 1941) و یادداشتهاى او را به نام بزم داغ گردآورى کرده‌است. همچنین فرزند احسن، رفیق مارهروى، مجموعه‌اى کامل از نامه‌هاى داغ را به نام زبان داغ در 1323/ 1905 به چاپ رساندهاست (داغ دهلوى، انشاء داغ، همان مقدمه، ص 4، 8؛ همو، زبان داغ، همان مقدمه، ص 11ـ12؛ کاظمى، ص 163ـ165).منابع : اکبرعلیخان شاهجهانپورى، یادگار داغ، آگره 1325؛ خلیفه عبدالحکیم، فکر اقبال، لاهور 1991؛ ابراهیم‌بن شمس‌الدین داغ دهلوى، انشاءداغ، مرتّبه على احسن صاحب احسن مارَهرَوى، دهلى 1941؛ همو، زبان داغ: مجموعه مکاتیب نواب مرزاخان داغ دهلوى، مرتّبه رفیق مارهروى، لکهنو] 1960[؛ همو، کلیات داغ، مرتّبه نواز چودهرى، لاهور : مکتبه شعر و ادب، ]بى‌تا.[؛ همو، مهتاب داغ، لاهور 1962؛ لاله سرى‌رام، تذکره هزاردستان معروف به خمخانه جاوید، چاپ سنگى دهلى، ج 3، 1917، ج4، 1325؛ قادر بخش صابر دهلوى، تذکرة گلستان سخن، لاهور 1966؛ آفتاب احمد صدیقى، گلهاءے داغ، داکا 1957؛ عابد على عابد، مقالات عابد: انتقاد شعر، لاهور 1989؛ تمکین کاظمى، داغ، لاهور 1960؛ احمد منزوى، فهرست مشترک نسخه‌هاى خطى فارسى پاکستان، اسلام‌آباد 1362ـ1370ش؛ نورالحسن‌خان، تذکرة طور کلیم، آگره 1298؛EI2, s.v. "Dāgh" (by Muhammad Shafī).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

معین الدین عقیل

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده