داردانل تنگه
معرف
در ترکى چَناق‌قلعه بوغازى، تنگه‌اى بین دریاهاى مَرمَره و اژه
متن
داردانل، تنگه، در ترکى چَناق‌قلعه بوغازى، تنگه‌اى بین دریاهاى مَرمَره و اژه. این تنگه به لحاظ ویژگیهاى جغرافیایى بسیار شبیه تنگه بوسفور* در همسایگى آن است (د.ا.د.ترک، ذیل «چناق‌قلعه بوغازى») عثمانیان این تنگه را بحر سفید بوغازى یا آق دنیز بوغازى (= تنگه دریاى سفید)، و قلعه سلطانیه بوغازى (= تنگه قلعه سلطانیه) مى‌خواندند. تنگه داردانل (به یونانى «(») با عرض بین 1250 متر تا 8 کیلومتر و طول حدود 62 کیلومتر، آخرین قسمت راه دریایى بوسفور ـ مرمره ـ داردانل است که دریاى مرمره* را به دریاى اژه* و سپس مدیترانه متصل مى‌سازد. این راه دریایى کوتاه‌ترین مسیر دریایى کشورهاى مجاور دریاى سیاه و تنها طریق آبى اتصال آنها به بازارهاى خاور نزدیک و اروپاى غربى است (سامى، ذیل «داردانله»؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذیل «چناق ـ قلعه بوغازى»؛ دولتیار، ص 37ـ38). نام داردانل در یونان قدیم، گویا از نام قصبه داردانوس در نزدیکى تنگه داردانل گرفته شده است (گریمال ، ذیل "Dardanos").تنگه داردانل از جنوب غربى به شمال شرقى امتداد دارد. ساحل آن در طرف اروپایى ناهموار اما در ساحل آناطولى هموارتر و در بعضى جاها ماسه‌اى است. عمق آبهاى آن به طور متوسط 55متر است، ولى در باریک‌ترین محل بین چَناق‌قلعه و کلیدالبحر، عمق آن به بیش از نهصد متر مى‌رسد (سامى، همانجا؛ لیتلهیلز ، ص 28).داردانل از شمال تحت‌تأثیر جریانهاى جوّى دریاى سیاه و از جنوب تحت‌تأثیر جریانهاى مدیترانه‌اى است (چاووش ،ص 46). اجه‌آباد و گلیبولى از بندرهاى دو طرف تنگه‌اند (روزاکیس و ستاگوس ، ص 3).در یونان باستان، داردانل به لحاظ اقتصادى، سیاسى و نظامى بسیار مهم بود و تسلط بر آن درآمدهاى تجارى فراوانى به همراه داشت، چنان که شهر تروا با تسلط بر این تنگه ثروت بسیارى اندوخت و موضوع داستانهاى بسیارى شد (هموند، ص 53).تنگه داردانل به عنوان مرز بین قاره‌هاى آسیا و اروپا، در لشکرکشیهاى بین این دو قاره، حائز اهمیت سوق‌الجیشى بود. اولین لشکرکشى ایرانیان به یونان در 492 پیش از میلاد، از طریق دریاى اژه و عبور از داردانل صورت گرفت (رنلدز ، ص 16). در لشکرکشى خشایارشا، نیروهاى ایرانى از طریق دو پلى که با به هم بسته شدن صدها کشتى ساخته شده بود، با عبور از داردانل وارد تراکیا شدند (هیوود ، ص 313؛ اوریو و اشمیت پانتل ، ص 137).در زمان فرمانروایى روم شرقى نیز داردانل اهمیت تجارى و نظامى خود را حفظ کرد؛ به‌ویژه اینکه این تنگه در مدخل پایتخت آنها یعنى قسطنطنیه واقع بود. در 590، نیروهاى صلیبى با عبور از داردانل بر قسطنطنیه دست یافتند (د.ا.د.ترک،همانجا).عثمانیان اغلب بر هر دو تنگه مسلط بودند، اما گاهى نیروهاى دریایى خارجى امکان مى‌یافتند در تنگه نفوذ کنند و تهدیدى براى آنها به حساب مى‌آمدند، چنان‌که ونیزیها در 819 و 848، از همین طریق به دریاى مرمره وارد شدند. بر اثر این تعرضها، سلطان محمد دوم (حک : 855ـ886) براى دفاع از داردانل، دو قلعه در دو سوى تنگه بنا کرد: قلعه سلطانیه، در ساحل آسیایى و کلیدالبحر، در ساحل اروپایى. در 1061، ونیزیها با اشغال جزایر بوزجه آدا (تندوس ) و لِمنى در مدخل داردانل، با تسلط بر تنگه مانع رسیدن مواد غذایى به استانبول شدند (اسماعیل احمد یاغى، ص 109ـ110). دولت روسیه نیز، که در پى راهیابى به دریاى مدیترانه بود، براى تسلط بر تنگه‌هاى بوسفور و داردانل، دولت عثمانى را تحت فشار قرار داد. اما دولت انگلستان نگران دستیابى روسها به دریاى مدیترانه بود و از دولت عثمانى حمایت مى‌کرد. قرارداد خونکار اسکله‌سى ، که در 1249/1833 با روسیه بسته شده و بهروسها امتیازات ویژه‌اى در استفاده از تنگه‌ها داده بود، در زمان عبدالمجید اول (حک : 1255ـ1277) لغو گردید و طبق قرار جدید، تنگه‌هاى بوسفور و داردانل به روى همه کشتیهاى جنگى بسته شد. در زمان سلطان عبدالحمید دوم (حک : 1293ـ1327) استحکامات منطقه اطراف داردانل تقویت گردید (همان، ص133ـ134، 141ـ143، 188). طبق معاهده صلح سان‌استفانو که در پایان جنگ روس و عثمانى (1295/ 1878) بین آنها بسته شد، عبور کشتیهاى روس از تنگه‌هاى بوسفور و داردانل، چه در زمان صلح و چه جنگ، آزاد شد (آلتوغ ، ص124ـ 125؛ اسماعیل احمد یاغى، ص192ـ194).با شروع جنگ جهانى اول، دولت عثمانى به کمک کارشناسان آلمانى، قلعه‌هاى مشرف بر داردانل را تحکیم و مسیر تنگه را مین‌گذارى کرد. متفقین امیدوار بودند با تسلط بر داردانل، استانبول را تصرف کنند و عثمانى را به پایان دادن جنگ وادار سازند. هرچند انگلیسیها نیروهاى خود را در ساحل آسیایى تنگه پیاده کردند (ابوک ، ص 56ـ57)، در 3 ربیع‌الاول 1334/ 9 ژانویه 1916، بعد از پنج ماه تلاش بى‌نتیجه و حدود 000،120 کشته، مجبور به عقب‌نشینى از داردانل شدند. در همان دوره، طبق یکى از قراردادهاى سرّى بین متفقین (قرارداد آستانه در 1334/ 1915)، مقرر شده بود، بعد از پایان جنگ و پیروزى متفقین، استانبول و تنگه‌هاى بوسفور و داردانل در اختیار روسیه قرار گیرد، ولى با وقوع انقلاب در روسیه، این قسمت از پیمان هرگز اجرا نشد (اسماعیل احمد یاغى، ص 222ـ 223). با شکست عثمانى در جنگ جهانى اول، نیروهاى انگلیسى تنگه‌ها و استانبول را تصرف کردند. بر اساس پیمان صلح مُندرُس در ذیحجه 1336/اکتبر 1918، بین عثمانى و کشورهاى متفق، تنگه‌ها براى کشتى‌رانى بین‌المللى آزاد شدند (← مُنْدْرُس*، پیمان). در پیمان سِور که در 24 ذیقعده 1338/10 اوت 1920 بر عثمانى تحمیل شد، این تنگه‌ها تحت اداره بین‌المللى درآمدند و اطراف آنها از ادوات نظامى عارى گردید (همان، ص 225ـ226؛ نیز ← سِور*، پیمان). مسئله تنگه‌ها در مادّه 12 بیانیه ویلسون، نیز منعکس شده است. در این مادّه، وودرو ویلسون ، از رؤساى جمهور امریکا، از آزادى عبور کشتیهاى تمام کشورها سخن گفته است (شرمر ، ص 195ـ196).با شکل‌گیرى مقاومت ترکها در آناطولى به رهبرى مصطفى کمال پاشا (آتاتورک) و پیروزیهاى آنها در مقابل یونانیان، سرنوشت تنگه‌ها تغییر یافت. در 1301ش/1922 نیروهاى مصطفى کمال تا مواضع انگلیسیها در داردانل پیشروى کردند و احتمال درگیرى بین دو طرف شدت گرفت. متعاقب آن، در کنفرانس صلحى بین دو طرف، انگلستان تنگه‌ها و استانبول را به دولت آنکارا واگذار کرد (ابوک، ص 63).طبق موافقت‌نامه مونترو در 1315ش/ 1936، حقحاکمیت ترکیه بر این تنگه‌ها احیا شد و دولت ترکیه امکان نظارت بیشتر بر این تنگه‌ها و ایجاد استحکامات نظامى در اطراف آنها را به دست آورد (شاو ، ج 2، ص 377).امروزه، تنگه‌هاى داردانل و بوسفور در مناسبات جهانى جایگاه مهمى دارند. اهمیت این تنگه‌ها تنها به سبب جایگاه ویژه سوق‌الجیشى آنها نیست، بلکه این دو تنگه در مبادلات جهانى، به‌خصوص براى کشورهاى حوزه دریاى سیاه نقش حیاتى دارند (← اینان ، ص 2).منابع: کریس ابوک، ترکیه، ترجمه مهسا خلیلى، تهران 1384ش؛ اسماعیل احمد یاغى، الدولة‌العثمانیة فى‌التاریخ الاسلامى الحدیث، ]ریاض ?1415/ 1995[؛ مصطفى دولتیار، رژیم حقوقى تنگه‌هاى بین‌المللى با تأکید بر مسائل حقوقى تنگه هرمز، تهران 1372ش؛ شمس‌الدین‌بن خالد سامى، قاموس‌الاعلام، چاپ مهران، استانبول 1306ـ1316/1889ـ1898؛Y(lmaz Altug(, Siyasi tarih ders notlar: 1776-1920, I(stanbul 1977; Canan Zehra (avu(, "(anakkale'de kentsel gel(((imin uzaktan alg(lama ve GPS (l((mleri ile izlenmesi", I(stanbul (niversitesi Edebiyat Fak(ltesi Cog(rafya B(l(m( Cog(rafya dergisi, no. 15 (2007); EI2, s.v. "C(anak(-k(al(azghe bo((" (by V. J. Parry); Pierre Grimal, Dictionnaire de la mythologie grecque et romaine, Paris 1986; Nicholas Geoffrey Lemprie(re Hammond, A history of Greece to 322 B. C., Oxford 1959; Richard Mansfield Haywood, Ancient Greece and Near East, London 1968; Y(ksel I(nan, "The current regime of the Turkish straits", Journal of international affairs, vol. 6 (March- May "The configuration Littlehales, Washington George 2001); of the Oceanic basins", Bulletin of the National Research Council, no. 85 (Jun. 1932); Claude Orrieux and Pauline Schmitt Pantel, A history of Greece, Malden, Mass. 1999; Clark G. Reynolds, Navies in history, Annapolis, Md. 1998; Christos L. Rozakis and Petros N. Stagos, The Stanford 1987; Netherlands The Dordrecht, straits, Turkish empire and modern Turkey, Ottoman the History of Shaw, J. Cambridge 2002; David Shermer, World War I, in Wars of the 20th century, London: Octopus Books, 1975; TDVI(A, s. v. "(anakkale bog(az(" (by Metin Tuncel).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

غفار عبداللهی متنق

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده