دارالبیضاء.
معرف
شهرى بندرى در کشور مراکش (مغرب)، در ساحل اقیانوس اطلس
متن
دارالبَیضاء. شهرى بندرى در کشور مراکش (مغرب)، در ساحل اقیانوس اطلس. بندر دارالبیضاء، که درگذشته به آن اَنفا* مى‌گفتند، در حدود 876 به اشغال پرتغالیها درآمد. آنان پس از تخریب شهر آنجا را ترک کردند و بار دیگر در 921 بدانجا بازگشتند و شهر را بازسازى نمودند. از آن زمان به بعد انفا، دارالبیضاء نام گرفت (ناصرى، ج 4، ص 317، 359؛ قس بن عبداللّه، ص 12، که بازسازى انفا را به دست پرتغالیها نادرست خوانده‌است). پرتغالیها تا 1154/1741 در دارالبیضاء ماندند. درباره سبب نامگذارى دارالبیضاء گفته شده که پرتغالیها از خانه سفیدى که در آنجا بود به‌عنوان راهنماى سفرهاى دریایى استفاده مى‌کردند به همین سبب آنجا را به زبان پرتغالى کازابغانکا (به معنى خانه سفید) مى‌نامیدند (معلمة‌المغرب، ج 12، ص 3909؛ بن‌عبداللّه، همانجا). دارالبیضاء برگردان عربىِ کازابلانکاى اسپانیایى است (خوند، ج 19، ص 182).شهر دارالبیضاء بر اثر زلزله 1169 ویران شد (الموسوعة‌العربیة، ذیل مادّه). بعدها سلطان محمد اول (حک : 1171ـ1204) پس از رفتن پرتغالیها به شهر بندرى جدید، از بیم هجوم دوباره آنها، کازابلانکا را بازسازى و استحکامات آن را تقویت کرد و دو قبیله (اِداله) شُلوحْ حاحَه (از قبایل بربر) و عبیدالبخارى را در آنجا مسکن داد و در 1174/1760 آنجا را رسمآ دارالبیضاء نامید. محمد اول اولین کسى بود که با وضع مقررات جدید، اجازه داد بازرگانان مسیحى در بندر دارالبیضاء تجارت کنند (بن‌عبداللّه، ص 12، 14). در دوره او، تجارت غله، مهم‌ترین محصول صادراتى دارالبیضاء، در انحصار دو شرکت اسپانیایى بود (د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه). سیاست آزادى تجارت این خارجیان در دارالبیضاء در زمان سلیمان‌بن محمد (حک : 1207ـ1237)، نیز دنبال شد و بندر دارالبیضاء از لحاظ اقتصادى از دیگر بندرهاى مراکش پیشى گرفت، تا اینکه پس از شورش حاکم منطقه شاویه در 1209 در دارالبیضاء، این بندر به دستور سلیمان‌بن محمد بسته شد و بازرگانان مسیحى به رباط، پایتخت مراکش، رفتند (همانجا).در 1246/1830، پس از اشغال الجزایر و توجه بیشتر کشورهاى اروپایى به دریاى مدیترانه، مراکش نیز عرصه رقابت آنها شد (معلمة‌المغرب، ج 12، ص 3911). در این هنگام، پساز بازگشایى بندر دارالبیضاء به‌دست مولاى عبدالرحمان در همان سال، بار دیگر تجار خارجى به‌ویژه فرانسویها ــکه به دنبال رقابت با انگلیسیها بودندــ به این شهر بازگشتند و در 1268/1852 در این شهر شرکتى بازرگانى تأسیس کردند که شعبه‌هایى نیز در عرائش و رباط داشت (بن عبداللّه، ص 15).در 1273 بنا بر معاهده‌اى، بازرگانان انگلیسى امتیازات بسیارى در زمینه‌هاى گمرکى، دریانوردى و مسکن به دست آوردند و از امنیت سیاسى نیز برخوردار شدند؛ در پى این معاهده نخستین کنسولگرى بریتانیا در 1273/1856 در دارالبیضاء تأسیس شد. پس از انعقاد معاهده‌هاى دیگرى میان مراکش و اسپانیا در 1277ـ1278/ 1860ـ1861 و میان مراکش و فرانسه در 1280/1863، امتیازاتى به بازرگانان اروپایى (اغلب فرانسوى) داده شد و تجارت خارجى در این شهر رونق بیشترى یافت. صحرانشینان اطراف نیز به این مرکز بازرگانى مهاجرت کردند و اغلب در بخشهاى خدماتى به کار مشغول شدند (معلمة‌المغرب، همانجا).در 1304/1887، با تأسیس شبکه پست و تلگراف در طَنْجه و به‌دنبال آن در بندرهاى دیگرى چون دارالبیضاء، تجارت دریایى به‌ویژه با اروپا تسهیل شد و اقتصاد دارالبیضاء به اوج شکوفایى خود رسید (بن‌عبداللّه، ص 19، 24).با درگذشت مولاى حسن (حک : 1290ـ1311)، مدتى وضع سیاسى و اقتصادى شهر به هم ریخت و با شیوع وبا، ظرف سه سال تا 1313/1895، حدود 65% جمعیت جان سپردند. با این حال، این شهر در 1320/ 1902 همچنان مهم‌ترین بندر مراکش محسوب مى‌شد و اقتصادش رونق داشت، چنان‌که حکومت مغرب در 1322/1904 براى بهبود وضع کشور تصمیم به استقراض از بانکهاى فرانسوى گرفت و مبلغ درخورتوجهى از درآمد دارالبیضاء را به ضمانت این قرضها اختصاص داد. به هر رو درآمدهاى سرشار دارالبیضاء و نیز اهمیت سوق‌الجیشى آن موجب طمع بیشتر فرانسویها بر این شهر شد و سرانجام براساس اجلاس نمایندگان انگلیس، فرانسه، اسپانیا، پرتغال، آلمان و چند کشور غربى دیگر در 1324/1906 در جزیرة‌الخضراءِ اسپانیا، کارشناسان و مستشاران فرانسوى به ادارات دولتى و گمرکات دارالبیضاء راه یافتند و دخالتهاى زیادى در امور شهر کردند (همان، ص 20، 24ـ25؛ معلمة‌المغرب، ج 12، ص 3911ـ3912؛ حسین مؤنس، ج 2، جزء3، ص 398؛ خوند، ج 19، ص 88).ساکنان منطقه شاویه در اعتراض به وضع پیش‌آمده، در 1325/1907 قیام کردند و تعدادى از خارجیها از جمله یک پزشک فرانسوى را به قتل رساندند (حسین مؤنس، همانجا). با مداخله نظامى فرانسه در دارالبیضاء اوضاع وخیم‌تر شد و در نهایت فرانسه با بمباران هوایى منطقه و پیاده کردن دو هزار نیروى نظامى، با کمک اسپانیا، در سواحل این شهر، در همان سال، به‌تدریج بر قلمرو شاویه دست یافت و با برقرارى قیمومت در 1330/1912، به این غائله خاتمه داد (د. اسلام، همانجا).تسلط همه جانبه فرانسه بر دارالبیضاء، در پى شروع جنگ جهانى اول (1914ـ1918) مدتى به تأخیر افتاد و ساخت راه‌آهن این بندر، که در 1332/1914 آغاز شده بود، تا 1313ش/1934 به طول انجامید.طى جنگ جهانى دوم (1939ـ1945)، امریکاییها در 1321ش/1942 نیروهاى خود را در شمال افریقا از جمله دارالبیضاء مستقر کردند و سال بعد اجلاس مهمى در این شهر با حضور روزولت، چرچیل و استالین درباره سرنوشت جنگ و استقلال مراکش برگزار شد (ابن‌عربى، ص 130ـ131).دارالبیضاء بعد از جنگ نیز محل درگیرى و مقاومت مردم در مقابل فرانسویها بود. در 1331ش/ 1952، در پى‌کشته‌شدن چندین تن از مردم شهر در این درگیریها، یک سرباز مراکشى چند فرانسوى را به قتل رسانید و به‌دنبال آن تظاهرات سه روزه‌اى برضد فرانسویها در این شهر به راه افتاد که در طى آن سه روز حدود سى هزارتن کشته شدند. سرانجام فرانسویها در 1334ش/1955، حدود یک سال قبل از استقلال مراکش، به این شهر حمله کردند (نجیب زبیب، ج 5، ص 171، 261).توسعه بندر دارالبیضاء پس از استقلال نیز با ساخت اسکله‌هاى جدید و استفاده از موج‌شکنها ادامه پیدا کرد، چنان که مساحت آن از پنجاه هکتار در 1325/ 1907 به 816، 14 هکتار در 1371ش/1992 رسید (ابن‌عربى، ص 129ـ130؛ معلمة‌المغرب، ج 12، ص 3909؛ د.اسلام، همانجا).در آغاز قرن چهاردهم، بندر دارالبیضاء در میان هشت بندر مراکش مقام اول داشت و تنها بندرى بود که کشتیهاى بزرگ مى‌توانستند در آن پهلو بگیرند و 75% تجارت دریایى مراکش از این بندر صورت مى‌گرفت. در طول قرن چهاردهم، درآمد حاصل از گمرکات این بندر ــکه از آن حبوبات، پشم، چرم، نخود، باقلا، صنایع‌دستى و غیره صادر و کالاهایى چون صابون، شکر، منسوجات پنبه‌اى، ادویه، نفت، شیشه، کاغذ و غیره وارد مى‌شدــ سهم بزرگى از درآمد مراکش را تأمین مى‌کرد. بازارهاى متعددى نیز در این شهر احداث شده است. تراکم بالاى جمعیت، زمینهاى حاصلخیز و وجود بزرگ‌ترین معدن فسفات و بزرگ‌ترین کارخانه کنسروماهى، سبب توسعه و رونق این شهر شده است (هانس ، ص99ـ100؛ معلمة‌المغرب، ج12، ص3911).محدوده قدیم شهر دارالبیضاء که امروزه به مِدیناى کهنه معروف است شامل سه بخش مَدینا (براى طبقه متوسط)، تَناکِر (کارگرنشین) و مَلّاح (یهودى‌نشین) بوده که دیوارهاى آن تا امروز باقى است. اما در دوره جدید با توسعه شهر در خارج از دیوارهاى مدیناى کهنه، بافت محلات تغییر یافته است، به طورى که در غرب و جنوب‌غربى آن مسلمانان و یهودیان در کنار یکدیگر زندگى مى‌کنند و در قسمت شرق و جنوب آن اروپاییان ساکن شده‌اند (د. اسلام، همانجا).امروزه دارالبیضاء در 92 کیلومترى جنوب‌غربى شهر رباط و در فاصله 234 کیلومترى شهر مراکش در جلگه وسیعى قرار گرفته است (← ابوحجر، ص 527؛ >اطلس جامع جهان تایمز< ، نقشه 83). دارالبیضاء در بین شهرهاى تازه تأسیس دوران استعمار، سریع‌ترین رشد جمعیتى را داشته به نحوى که جمعیت آن از 000،20 تن در 1329/ 1911 به 000،682 تن در 1329ش/1950 و 200، 132،2 تن در 1361ش/1982 و 660، 628،2 تن در 1373ش/1994 رسیده است (معلمة المغرب، ج 12، ص 3906؛ الموسوعة‌العربیة، همانجا). براساس آمار 1373ش/1994، بیش از 20% جمعیت شهرى و 10% جمعیت کل مراکش در دارالبیضاء ساکن بوده‌اند (معلمة‌المغرب، همانجا). در آمار 2003، شمار جمعیت دارالبیضاء، 000، 389،3 تن گزارش شده است (← >سالنامه جمعیتى 2003< ، ص 223) و براساس سرشمارى 1331ش/ 1952، 920،472 تن مسلمان، 783،74 تن یهودى (بیش از 3 1کل یهودیان مراکش) و 719،132 تن خارجى (و 000، 99 فرانسوى) ساکن دارالبیضاء بوده‌اند (د. اسلام، همانجا).مسجد حسن دوم، که در 1372ش/1993 در این شهر ساخته شد، داراى مجتمع فرهنگى و آموزشى و موزه و با گنجایش هشتاد هزار تن نمازگزار، وسیع‌ترین عبادتگاه جهان اسلام پس از حرمین شریفین است. نیمى از بناى مسجد بر روى آبهاى اقیانوس اطلس قرار گرفته است (خوند، ج 19، ص 180ـ181؛ بالتا ، ص 134).اکنون دارالبیضاء، معروف به دارالبیضاء الکبرى، نام یکى از شانزده استان (جهة) کشور مراکش است. این استان در میان استانهاى مراکش بیشترین جمعیت شهرى را دارد. براساس آمار 1373ش/ 1994، جمعیت استان حدود 000، 100،3 تن بوده است. از این میان 95% شهرنشین‌اند که سهم ساکنان شهر دارالبیضاء (بزرگ‌ترین شهر استان) 85% است (معلمة المغرب، ج 12، ص 3914). امروزه شهر دارالبیضاء، که پایتخت اقتصادى مراکش خوانده مى‌شود، مهم‌ترین مرکز تجارى و صنعتى این کشور است (← همان، ج 12، ص 3906؛ بن‌عبداللّه، ص 98ـ 104).منابع : ابن‌عربى (صدیق)، کتاب‌المغرب، بیروت 1404/1984؛ آمنه ابوحجر، موسوعة‌المدن العربیة، عَمّان 2002؛ پل بالتا، مغرب بزرگ: از استقلالها تا سال 2000، ترجمه عباس آگاهى، تهران 1370ش؛ عبدالعزیز بن‌عبداللّه، الدارالبیضاء عاصمة‌المغرب الاقتصادیة منذ الف عام: انفاعبرالعصور، رباط: دارنشرالمعرفة، ]بى‌تا.[؛ حسین مؤنس، تاریخ المغرب و حضارته، بیروت 1412/ 1992؛ مسعود خوند، الموسوعة التاریخیة‌الجغرافیة، بیروت 1994ـ2004؛ معلمة‌المغرب، سلا: مطابع سلا، 1410/1989ـ، ذیل «الدارالبیضاء» (از مصطفى شویکى و علال خدیمى)، «الدارالبیضاء (جهة)» (از مصطفى شویکى)؛ الموسوعة‌العربیة، دمشق: هیئة‌الموسوعة‌العربیة، 1998ـ، ذیل «الدارالبیضاء» (از محمد رفعت مقداد)؛ احمدبن خالد ناصرى، کتاب الاستقصا لاخبار دول المغرب القصى، چاپ احمد]بن جعفر[ ناصرى، دارالبیضاء 2001ـ2005؛ نجیب زبیب، الموسوعة العامة لتاریخ المغرب والاندلس، بیروت 1415/1995؛Demographic yearbook 2003, New York: United Nations, Department of Economic and Social Affairs, 2006; EI2, ", (by A. Adam); William Adams ' s.v. "(Al-) Da(r al-Bayd(a( Hance, The geography of modern Africa, New York 1975; The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, 2005.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

بهزاد لاهوتی و محمد محمودپور

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده