دارالاحسان مسجد
معرف
مسجدجامع و مدرسه‌اى از دوره قاجاریه در سنندج
متن
دارالاحسان، مسجد، مسجدجامع و مدرسه‌اى از دوره قاجاریه در سنندج. این مسجد بر روى صفه‌اى سنگى ساخته شده و امروزه در بافت تاریخى شهر در چهارراه شهدا قرار دارد و مسجدجامع سنندج است. وجه تسمیه آن در منابع ذکر نشده است. طبق قصاید کتیبه‌هاى ایوان شرقى و جنوبى آن، بناى این مسجد در 1227، در زمان فتحعلى‌شاه قاجار، به دستور امان‌اللّه‌خان اردلان، والى کردستان، آغاز شده و در 1228 پایان پذیرفته است (← مردوخ، ج 2، ص 58، 149؛ نیز ← ادامه مقاله).هزینه‌هاى این مسجد ـ مدرسه از عایدات قریه اخلیجان/ خلیچیان و باغ و دباغ‌خانه‌اى در سنندج، که امان‌اللّه‌خان آنها را وقف کرده بود، تأمین مى‌شد (وقایع‌نگار کردستانى، ص 33؛ اردلان، ص 248؛ براى اطلاع بیشتر ← «وقف‌نامه مسجد و مدرسه دارالاحسان»، ص 117ـ119).در زمان حکومت امان‌اللّه‌خان، عالمان بسیارى در مدرسه مسجد دارالاحسان به تعلیم و تربیت اشتغال داشتند (وقایع‌نگار کردستانى، همانجا). در این مسجد، نماز جمعه طبق مذهب شافعى برپا مى‌شود (همان، ص 32).دارالاحسان را معماران و کاشى‌کاران و دیگر هنرمندان اصفهانى ساخته‌اند. این بنا چندین بار تعمیر شده و اخیرآ به شماره 375 به ثبت تاریخى رسیده است (← مردوخ، ج 2، ص 62؛ اردلان، ص245ـ246، 248؛ مساجد تاریخى، ص 195).نقشه مسجد به شکل تقریبى مستطیل بزرگى است که ورودى آن در ضلع جنوبى قرار دارد. این ورودى، ایوان کوچکى است که در هر یک از طرفین آن یک سکوى سنگى قرار دارد. در جانب راست آن، کتیبه‌اى با مضمون ممنوعیت قمار به فرمان مظفرالدین‌شاه تعبیه گردیده است. در بخش فوقانى ایوان نیز کتیبه‌اى در وصف مسجد و مدح امان‌اللّه‌خان قرار دارد. پس از این ایوان، هشتى با گنبد کوچکى بر فراز آن واقع شده که در ساقه آن، کتیبه‌اى کاشى‌کارى قرار دارد حاکى از اینکه در حدود 1355/ 1316ش، حسن میناچى، استاد کاشى‌کار، آن را مرمت کرده است. در امتداد هشتى، ایوان کوچک دیگرى مشرف به صحن مسجد وجود دارد. صحن مستطیل شکل مسجد آجرفرش است و حوض مستطیل بزرگى، که از هشت تخته سنگ ساخته شده است، در میان آن قرار دارد. آب این حوض از قنات سرنوى، در پنج کیلومترى سنندج، تأمین مى‌شود. این حوض بر روى صفه سنگى با ابعاد تقریبى 12 × 6 متر قرار دارد که محل مناسبى براى اقامه نماز صبح و مغرب و عشا در تابستان است.در ضلع شمالى پنج، در ضلع شرقى چهار و در ضلع جنوبى صحن سه حجره قرار گرفته است. در نماى دو حجره شمالى، سه حجره شرقى و دو حجره جنوبى ایوانهاى کوچکى با سطوح کاشى‌کارى شده دیده مى‌شود. حجره‌اى که در تقاطع اضلاع شمالى و شرقى قرار دارد، وسیع‌تر است و احتمالا تالار اجتماعات طلاب بوده است که این فضاها مدرسه را تشکیل مى‌داده است. این مدرسه امروزه در مسجد به صورت واحدى متروک باقى مانده است.مدخل اصلى شبستان در ضلعِ شرقى آن، ایوان بزرگى به ارتفاع چهارده متر است. در هر طرف ایوان، منار قطورى قرار گرفته که موجب استحکام بیشتر آن شده است. علاوه بر کاشى‌کاریهاى سطح ایوان و آجرهاى لعاب‌دار براى تزیین طاق آن، زیبایى ایوان با طاق‌نماهاى دو طرف آن مضاعف شده است. کتیبه‌اى کاشى‌کارى در نماى روبه‌روى ایوان قرار دارد که مشتمل است بر قصیده خرّم کردستانى با ذکر مادّه‌تاریخ آغاز بنا در مصرعهاى اول و مادّه‌تاریخ انجام بنا در مصرعهاى دوم. درِ ورودى شبستان، به نسبت ارتفاع ایوان، کوچک به نظر مى‌رسد. شبستان 24 ستون و پنج فرش‌انداز عمود بر دیوار قبله و هفت فرش‌اندازِ موازى با دیوار قبله دارد. بدین‌ترتیب، 35 محوطه مربع شکل پدید مى‌آید که با 35 گنبد کوچک پوشیده شده‌اند. ستونها سنگى است و بدنه مارپیچ و پایه هشت ضلعى دارد. محراب در ضلع جنوبى قرار گرفته و در بالاى آن کتیبه‌اى کاشى‌کارى به‌شکل نوار، حاوى یک جزء قرآن، تمام دیوارهاى جانبى شبستان را دربرگرفته است. نور شبستان با هفت پنجره در دیوار غربى تأمین مى‌شود. پلکانى در مغرب محراب، به خارجِ بنا راه دارد و معبرى در مشرق محراب، به ایوانى در جنوب شبستان مى‌رسد. این ایوان با ارتفاعى در حدود 5ر1 متر از سطح معبر عمومى احداث شده و تمام نما و سطح آن کاشى‌کارى شده و از همین‌رو، یکى از عناصر زیباى این مسجد است. از ویژگیهاى دیگر ایوان، وجود یک ردیف طاق‌نما در طرفین آن است. در ازاره ایوان، کتیبه مرمرینى نصب شده که دربردارنده قصیده ناطق اصفهانى و مادّه‌تاریخ ساخت بناست. امان‌اللّه‌خان ایوانهایى به مشرق و جنوب مسجد اضافه کرد. ظاهرآ ایوان جنوبى به منظور الحاق مدرسه دیگرى به این بنا ساخته شده است. در جنوب‌شرقى مسجد، فضاهاى تدارکاتى و وضوخانه و دستشوییها واقع شده‌اند.اهمیت این بنا در ترکیب هنرمندانه تزیینات کاشى‌کارى با آجرکارى و دیگر تزییناتى است که اغلب با استفاده از قرینه‌سازى انجام گرفته است. مهم‌ترین عنصر تزیینى این بنا، کاشیهایى با لعاب چند رنگ و نیز کاشیهاى معرق براى تزیین منار است؛ لیکن کاشیهایى که در دوره‌هاى بعد، به هنگام مرمت، به کار رفته، از نوع مُعَقّلى‌اند. تزیینات آجرکارى نیز با آجرهاى قالبىِ بدون لعاب، آجرهاى لعاب‌دار، ترکیب آجرهاى لعاب‌دار و بى‌لعاب و ترکیب آجرهاى لعاب‌دار با تزیینات کاشى است و نقوشِ گوناگونى همچون چلیپایى، طرح لوزى، کنگره‌اى و خطوط معقّلى دارد.در تزیین کتیبه‌هاى سنگى ورودى ایوان شرقى، ستونهاى شبستان و ازاره‌هاى جنوبى از حجارى استفاده شده است. تزیینات گچ‌برى اطراف کتیبه‌هاى سنگى و محراب، همچنین گره‌کارى، که زینت‌بخش تمام پنجره‌هاى حجره‌هاست، درخور توجه است.از دیگر ویژگیهاى این مسجد، ثبت دو سوم آیات قرآن و نیز 150 بیت قصیده در کتیبه‌هاى آن است که با خط نسخ و نستعلیق به قلم شیخ‌حسن، فرزند عبدالمؤمن ثانى، کتابت شده است (مردوخ، ج 2، ص 58).منابع : علاوه بر مشاهدات شخصى مؤلف؛ سیف‌الدین اردلان، «امان‌اللّه‌خان اردلان و مسجد دارالاحسان»، وحید، سال 8، ش 2 (بهمن 1349)؛ گنجنامه: فرهنگ آثار معمارى اسلامى ایران، دفتر:7 مساجد جامع، بخش 1، تهران: دانشگاه شهید بهشتى، 1383ش؛ محمد مردوخ، کتاب تاریخ مردوخ، تهران ]بى‌تا.[؛ مساجد تاریخى، تألیف و تدوین کاظم ملازاده و مریم محمدى، تهران: سازمان تبلیغات اسلامى، 1378ش؛ على‌اکبر وقایع‌نگار کردستانى، حدیقه ناصریه در جغرافیا و تاریخ کردستان، چاپ محمد رئوف توکلى، تهران 1364ش؛ «وقف‌نامه مسجد و مدرسه دارالاحسان»، وقف: میراث جاویدان، سال 3، ش 2 (تابستان 1374).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

حسن کریمیان

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده