دارابی سیدجعفر ← کشفی
معرف
دارابى، سیدجعفر ← کشفى#
متن
دارابى، سیدجعفر ← کشفىNNNNدارابى، محمدبن محمد، عارف و شاعر و تذکره‌نویس قرن یازدهم و دوازدهم. سال تولد او مشخص نیست، اما گفته شده که وى عمرى طولانى و قریب به 130 سال داشته است (آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 9، قسم 2، ص 665) و بنابه گزارش فسائى (ج2،ص1259ـ1260) در حدود 1140 در اصطهبانات(استهبان) وفات یافته است (قس آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 9، قسم 2، ص 665ـ666، که وفات وى را حدود 1130 و در شیراز دانسته است). او را ملاشاه محمد و با شهرت اصطهباناتى، دارابى، دارابجردى و شیرازى خوانده‌اند (← نصرآبادى، ص270؛ افندى اصفهانى، ج 5، ص 274ـ275؛ آقابزرگ طهرانى، 1372ش، ص330ـ331). اما آقابزرگ طهرانى (1372ش، ص 331ـ332) شاه‌محمد دارابى اصطهباناتى را غیر از شاه‌محمد دارابجردى، که در هند شهید شده، دانسته و استناد او دربارة شهادت دارابجردى در هند به گزارش صبح گلشن صدیق حسن‌خان است. در عین حال وى با تردید در گزارش صدیق حسن‌خان دربارة شهادت ملاشاه محمد دارابجردى در هند (← ص220)، احتمال یکى دانستن این دو را جایز مى‌داند.دارابى ظاهراً در حلقة ‌ادبى محمدمسیح، متخلص‌به معنى، در شیراز شرکت مى‌کرده (← امداد، ص 44ـ45) و با توجه به آنچه خود در تذکرة لطایف الخیال نوشته، در جوانى شاگرد شیخ‌بهائى بوده است (← گلچین معانى، 1369ش، ج 2، ص 851). این احتمال هم مطرح شده که وى شاگرد ملاصدرا (متوفى 1050) بوده و به واسطة او، از شاگردان شیخ‌بهائى به‌شمار آمده است (← صدوقى‌سها، ص 119ـ120؛ نیز ← امین‌الشریعه خویى، ج 1، مقدمة خواجوى، ص بیست‌ودو).دارابى فقه و حدیث و حکمت درس مى‌داده است و حزین لاهیجى* (متوفى 1180 یا 1181)، محمدمؤمن جزائرى (متوفى 1130) و قطب‌الدین نِیریزى* (متوفى 1173) از شاگردان وى بوده و از او به بزرگى یاد کرده‌اند (← حزین لاهیجى، 1375ش، ص 111ـ112؛ دارابى، مقدمة تبریزى، ص ب ـ ج؛ آزاد کشمیرى، ص 172ـ174). از حاشیة نسخه‌اى از لطایف‌الخیال (موجود در کتابخانة ملک، ش 4325) به نوشتة خود دارابى، مى‌توان به جنبه‌هایى از زندگى و احوال او پى برد؛ از جمله اینکه او در 1062 به هند رفته و بین سالهاى 1076 و 1078 مشغول تألیف لطایف‌الخیال بوده است. وى در همین ایام به مکه و عتبات عراق و نواحى گوناگون ایران، از جمله شوشتر و مشهد و اصفهان، سفر کرده و در تاریخى نامعلوم به هند بازگشته، اما در اواخر عمر به ایران آمده و در اصطهبانات یا شیراز از دنیا رفته است (← نقوى، ص 202ـ205؛ گلچین معانى، 1363ش، ج 2، ص 87 ـ90؛ همو، 1369ش، همانجا).برخى از آثار دارابى عبارت‌اند از: 1)تذکرة لطایف‌الخیال، در شرح‌حال شاعران قدیم و هم‌روزگار مؤلف از حافظ تا حسین قدسى کربلایى که به ترتیبِ محل سکونت یا زادگاه سرایندگان تدوین شده است. این اثر از حیث گزارش احوال شاعران و معاصران دارابى، منبعى ارزشمند و مهم است (← گلچین معانى، 1363ش، ج 2، ص 87 ـ99؛ نقوى، ص 202ـ209؛ منزوى، ج 11، ص 740؛ افشار و دانش‌پژوه، ج 4، ص 706). 2)معراج‌الکمال، در شرح اصطلاحات شیخ و ارشاد و مرید و استرشاد. 3)ریاض/ روضة‌العارفین، در شرح صحیفة سجادیه (آقابزرگ طهرانى، 1372ش، ص 331؛ همو، 1403، ج 11، ص 330). 4)رساله‌اى در باب عالم مثال، که در آن گفته است عالم مثال از طریق دلایل اثبات‌شدنى نیست، بلکه از طریق کتاب و سنّت و مکاشفه به اثبات مى‌رسد (همو، 1403، ج 1، ص 96ـ97). 5)رساله‌اى در مصطلحات موسیقى و آراى دانشمندان اسلامى دربارة غنا، با عنوان مقامات السالکین (← دانش‌پژوه، ص 167). 6) لطیفة غیبى، در شرح اشعار مشکل دیوان حافظ به همراه توضیح برخى اصطلاحات اهل تصوف و عرفان که در 1357ش در شیراز با همین عنوان چاپ شده است.دارابى دیوان شعر هم داشته و در اشعارش، «شاه» و «عارف» تخلص مى‌کرده است؛ ازاین‌رو، تذکره‌نویسان شرح‌حال او را ذیلِ دو عنوان ذکر کرده‌اند (← حزین لاهیجى، 1375ش، ص 112؛ آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 9، قسم 3، ص 996ـ997؛ گلچین معانى، 1369ش، ج 2، ص 852).منابع : محمدعلى‌بن صادق آزاد کشمیرى، کتاب نجوم‌السماء فى تراجم‌العلماء، قم ?] 1394[؛ محمدمحسن آقابزرگ طهرانى، الذریعة الى تصانیف الشیعة، چاپ على‌نقى منزوى و احمد منزوى، بیروت 1403/ 1983؛ همو، طبقات اعلام‌الشیعة : الکواکب‌المنتشرة فى‌القرن الثانى بعدالعشرة، چاپ على‌نقى منزوى،تهران1372ش؛ ایرج افشار و محمدتقى دانش‌پژوه، فهرست نسخه‌هاى خطى کتابخانة ‌ملى ملک، ج4، تهران 1364ش؛ عبداللّه‌بن عیسى افندى‌اصفهانى، ریاض العماء و حیاض الفضلاء، چاپ احمد حسینى، قم 1401ـ ؛ حسن امداد، انجمن‌هاى ادبى شیراز: از اواخر قرن دهم تا به امروز، ]تهران [1372ش؛ ابوالقاسم امین‌الشریعه خویى، میزان‌الصواب در شرح فصل‌الخطاب سیدقطب‌الدین محمد نیریزى قدس‌سرّه، چاپ محمد خواجوى، تهران 1383ـ 1385ش؛ محمدعلى‌بن ابى‌طالب حزین لاهیجى، تذکرة المعاصرین، چاپ معصومه سالک، تهران 1375ش؛ محمدبن محمد دارابى، لطیفه غیبى: حاوى توضیح اشعار مشکله حضرت خواجه ‌شمس‌الدین محمد حافظ شیرازى، شیراز: کتابفروشى احمدى، ]بى‌تا.[؛ محمدتقى دانش‌پژوه، مداومت در اصول موسیقى ایران : نمونه‌اى از فهرست آثار دانشمندان ایرانى و اسلامى در غناء و موسیقى، تهران 1355ش؛ منوچهر صدوقى‌سها، تاریخ حکماء و عرفاى متأخر، تهران 1381ش؛ صدیق حسن‌خان، صبح گلشن، چاپ محمدعبدالمجیدخان، چاپ سنگى بهوپال 1295؛ حسن‌بن حسن فسائى، فارسنامة ناصرى، چاپ منصور رستگار فسائى، تهران 1382ش؛ احمد گلچین معانى، تاریخ تذکره‌هاى فارسى، تهران 1363ش؛ همو، کاروان هند، مشهد 1369ش؛ احمد منزوى، فهرست ‌مشترک نسخه‌هاى ‌خطى فارسى پاکستان، اسلام‌آباد 1362ـ 1370ش؛ محمدطاهر نصرآبادى، تذکره نصرآبادى، چاپ احمد مدقّق یزدى، یزد 1378ش؛ علیرضا نقوى، تذکره‌نویسى فارسى در هند و پاکستان، تهران 1343ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

نکو کریم ل

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده