دادال اوغلو
معرف
شاعر شعر عامیانة ترک در قرن سیزدهم
متن
دادال‌اوغلو، شاعر شعر عامیانة ترک در قرن سیزدهم. در اشعارش نام ولى را به کار برده و بر این اساس برخى گمان کرده‌اند که این نام اصلى او بوده است. او گاه على یا مصطفى نامیده شده و بیش از همه به دادال‌اوغلو معروف بوده است (د.ا.د.ترک، ذیل مادّه). وى از شاخص‌ترین شاعران نوازندة دوره‌گرد، به نام عاشق*، در آناطولى محسوب مى‌شود (یالمان،ج2، ص53؛ سقااوغلو ، ص11؛ د.اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه).دادال‌اوغلو از طایفة افشار، یکى از 24 طایفة ترکمنهاى غُز، که در کوههاى توروس* زندگى مى‌کنند، بوده است. محل و تاریخ تولدش معلوم نیست. احتمالاً در 1179، 1199 یا 1204 (← >آثار بزرگ کلاسیک ترک< ، ج 9، ص 231؛ د. ا. د. ترک، همانجا) در بین چادرنشینان خوجالى ، از عشایر ترکمنِ قراحاجیلىِ منطقة آلاداغ، به دنیا آمد (یالمان، ج 2، ص 52). از وقایع و کسانى که در اشعارش یاد کرده است معلوم مى‌شود که در سالهاى 1199ـ 1285 مى‌زیسته (اوزقریملى ، ج1، ص357)و به صورت کوچرو در مناطق قیصریه ـ قهرمان مرعش ـ اَدَنَه زندگى کرده (سقااوغلو، ص 8؛ نیز ← ییلماز ، ص 108) و در چوقوراووا وفات کرده است. مدفن او دانسته نیست (گولچ ، ص 207).پدرش قول موسى دادال‌اوغلو شاعرى از ترکمنهاى افشار و مادرش نیز منسوب به یکى از گروههاى چادرنشین افشار بوده است. بنا بر آنچه از اشعار دادال‌اوغلو برمى‌آید، نسب او به نادرشاه مى‌رسد (← سقااوغلو، ص 7، 90؛ نیز ← گولچ، همانجا).گرچه از اشعار دادال‌اوغلو میزان تحصیلات او برنمى‌آید، اما شکى نیست که در محیطى سرشار از فرهنگ و عرفان سنّتى مردم ترک بزرگ شده است (سقااوغلو، ص 8 ـ9). او معاصر شعرایى چون امره ارزرومى ، ذهنى بایبورتى ، سیرانى ، ثمّانى و دردلى ، بوده است. سروده‌هاى او شعرایى چون رخصتى، عاشق گونْدشلى اوغلو ، سردارى، ثمّانى و سیرانى را تحت تأثیر قرار داده است (د.ا.د.ترک، همانجا).در بعضى از منابع از وى به عنوان امام جماعت یا کاتب یاد کرده‌اند که صحیح نیست (سقااوغلو، ص 15ـ16)، زیرا از شغل اصلى دادال‌اوغلو نیز اطلاعات قطعى موجود نیست. با این حال، او به مانند سخنگوى چادرنشینان یا شاعرى دوره‌گرد، به بیان دردها و مشکلات مردم چادرنشین پرداخته است (> آثار بزرگ کلاسیک ترک<، ج 9، ص 231؛ سقااوغلو، همانجا).یکجانشین کردن طایفة افشار در نقاط مختلف به دستور دولت عثمانى موجب واکنشهاى مردمان این طایفه در برابر دولت شد (اوزقریملى، ج 1، ص 357؛ د.ا.د.ترک، همانجا). دادال‌اوغلو این شورشها را در اشعار خود منعکس کرده است. او اشعار عامیانة خود را در قالبها و نوعهاى متفاوت، از جمله شعر داستانى، سروده است. اشعار دادال‌اوغلو از لحاظ محتوا به سه گروه شعرهاى عاشقانه، وطن‌دوستانه و شعرهایى با مفاهیم جوانمردى و قهرمانى تقسیم مى‌شود (> دایرة‌المعارف زبان و ادبیات ترکى< ، ذیل مادّه؛ د.ا.د.ترک، همانجا).شیوة دادال‌اوغلو در اشعار عاشقانه و وطن‌دوستانه‌اش به قراجه‌اوغلان (شاعر و نوازندة ترک در سدة دهم)، و اشعار قهرمانى‌اش به حماسة کوراوغلو* شبیه است (> دایرة‌المعارف زبان و ادبیات ترکى<؛ د.ا.د.ترک، همانجاها؛ >دایرة‌المعارف ادیبان دنیاى ترک< ، ذیل مادّه).دادال‌اوغلو اشعارش را در مکانهایى دور از فرهنگ شهرى سروده است (د.ا.د.ترک؛ گولچ، همانجاها). زبان سنگین شعراى محلى که در شهرها و قصبه‌ها مى‌زیستند، در اشعار دادال‌اوغلو دیده نمى‌شود. او برخلاف دیگر شعراى همعصرش، از شعر دیوانى تأثیر نپذیرفته است. اشعار او ساده و عارى از ظرافتهاى هنرى است و در آنها مضامین شعرهاى کلاسیک ترکى را به کار نبرده است. وى در اشعار عاشقانه‌اش زبانى ساده و صمیمى و بى‌پیرایه‌تر از شعراى همعصرش به‌کار برده است (د.ا.د.ترک؛ > آثار بزرگ و کلاسیک ترک<؛ همانجاها؛ گولچ، ص 208).شعرهاى دادال‌اوغلو در ترکیه از 1302ش/1923 به بعد به‌چاپ رسیده است. به جز یکى دو شعر، بقیه چون از این‌سو و آن‌سو جمع‌آورى شده، در چاپهاى گوناگون، با تفاوتهایى همراه است (> آثار بزرگ کلاسیک ترک<، همانجا). دادال‌اوغلو در حدود 130 قطعه شعر سروده است (سقااوغلو، ص 18).دادال‌اوغلو در اشعارش به زندگى کوچروهاى کوههاى توروس، مجادلات، شکستها، پراکندگى و یکجانشین کردن آنان و پیامدهاى آن اشاره کرده است. وقایع تاریخى، سیاسى و اجتماعى محیط زندگى دادال‌اوغلو، او را به شاعر شعرهاى رزمى تبدیل کرده و از این رو، در ادبیات ترکى به عنوان شاعر شعر رزم شناخته شده است (گولچ، ص 207). برخى نویسندگان از عنوان «شاعر شعر رزمى» نادرست برداشت کرده و دادال‌اوغلو را شخصى عاصى و خراج‌بگیر دانسته‌اند (سقااوغلو، ص IX). از نام مکانهایى که وى در اشعارش به‌کار برده معلوم مى‌شود که او به آناطولى جنوبى و آناطولى میانى سفر کرده است (← بانارلى ، ج 2، ص 855). او در اشعارش همچنین وقایع تاریخى و شیوة زندگى طایفظ خود و احساسات و اندیشه‌هاى آنان را آورده است. دادال‌اوغلو را بیشتر با اشعار انتقادى و عصیان‌گرایانه‌اش شناخته‌اند، اما او در اشعار عاشقانه و سروده‌هایى که در وصف طبیعت دارد، با زبانى بسیار ساده، طبیعت، انسان، خاک و حیوانات را به تصویر کشیده است (← تان‌پینار ، ص 108). او گاهى برخى حکایتهاى کوچک را نیز موضوع اشعار خود قرار داده است (← گولچ، ص 208 به بعد).او در بسیارى از اشعارش در بیان قهرمانیها و مجادلات جوانمردان افشار تشبیهات حسى زیبایى به‌کار برده که صبغة دلاورانه دارد و زیبایى خاصى به شعر وى بخشیده است (سقااوغلو، ص 30). دادال‌اوغلو به مناسبتهایى از مَثَلها نیز در اشعارش استفاده کرده و تلمیحاً به برخى افسانه‌هاى رایج در چوقوراووا و توروس نیز پرداخته است (د.ا.د.ترک، همانجا). اشعار او که بیانگر وقایع تاریخى است، به لحاظ تاریخ‌نگارى اهمیت دارد (یالمان، ج 2، ص 52).اشعار دادال‌اوغلو داراى مصراعهایى با یازده هجاست. قافیه‌ها به مرور تغییر یافته و از این رو، معناى برخى از اشعار نیز عوض شده است که البته طبیعى است زیرا اشعار عاشقها ثبت نشده و به صورت شفاهى بیان شده است (سقااوغلو، ص 37).منابع :Nihad Sâmi Banarlı, Resimli Türk edebiyât târihi, İstanbul 1987; Büyük Türk klâsikleri: tarih, antoloji, ansiklopedi, vol. 9, ed. İsmail Parlatır and et al. İstanbul: Ötüken Neșriyat, 1989; EI2, s.v. "Dadaloghlu" (by A.Karahan); Hamdi Güleç, Türk halk edebiyat, Konya 2002; Atilla Özkırımlı, Türk edebiyat tarihi, Ankara 2004; Saim Sakaoğlu, Dadaloğlu, Ankara 1993; Ahmed Hamdi Tanpınar, XIX. asr Türk edebiyat tarihi, ed. Abdullah Uçman, İstanbul 2008; Türk dili ve edebiyat ansiklopedisi, İstanbul: Dergâh Yayınları, 1976- 1998, s.v. "Dadaloğlu" (by Cahit Öztelli and Turgut Karabey); Türk dünyas edebiyatçlar ansiklopedisi,Ankara: Atatürk Yüksek Kurumu, Atatürk Kültür Merkezi Bașkanlığı ,2002- , s.v. "Dadaloğlu" (by M. Cunbur); TDVİA, s.v. "Dadaloğlu" (by Nurettin Albayrak); Ali Rıza Yalman (Yalgın), Cenupta Türkmen oymaklar, ed. Sabahat Emir, İstanbul 1993; Metin Yılmaz, Halk șiirinden seçmeler, İstanbul 2004.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

علی تمیزال

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده