دابة الارض
معرف
اصطلاحى قرآنى ـ تفسیرى و از نشانه‌هاى روز قیامت
متن
دابّة‌الارض، اصطلاحى قرآنى ـ تفسیرى و از نشانه‌هاى روز قیامت. دابّه مشتق از مادّة «دَبَّ، یدِبُّ» به معناى آرام حرکت کردن است و در زبان عربى گاه در معنایى عام، تمام موجودات عالم را شامل مى‌شود و گاه تنها بر جنبندگان زمینى یا چهارپایان اطلاق مى‌شود، به‌خصوص چهارپایانى که از آنها براى حمل بار و سوارى بهره مى‌گیرند (← خلیل‌بن احمد؛ جوهرى؛ ابن‌فارس؛ ابن‌منظور، ذیل «دبب»).در قرآن، واژة «دابّه» چهارده بار به صورت مفرد و چهار بار به صورت جمع (دَوابّ) و در نه آیه در پیوند با واژة ارض به‌کار رفته است (← محمدفؤاد عبدالباقى، ذیل مادّه؛ بریدى ، ص 224). گرچه در برخى آیات قرآن، واژة «دابّه» یا جمع آن بر جنبندگان زمینى در برابر پرندگان آسمان اطلاق شده است (← انعام: 38؛ نحل: 49)، در آیات دیگر، تمام جنبندگان ــ انسان (← انفال: 22، 55؛ فاطر: 45؛ نیز ← ابن‌منظور، همانجا) و غیر انسان (← حج: 18؛ فاطر: 28)ــ را شامل مى‌شود (براى ارتباط واژة انعام با دابّه ← طوسى؛ ابن‌کثیر، ذیل فاطر: 28). طبرى (ذیل بقره: 164) معتقد است دابّه نامى براى هر موجود داراى روح، به‌جز پرندگان، است چرا که دابّه روى زمین حرکت مى‌کند. طبق آیة 45 سورة نور، دابّه شامل همة جنبندگانى است که خداوند از آب آفرید، چه حرکت آنها خزیدن باشد چه راه رفتن بر روى دو یا چهار پا، اما اطلاق آن بر حیواناتى که بر پاهایشان حرکت مى‌کنند، به‌خصوص چهارپایان، رایج‌تر است (← راغب اصفهانى، ذیل «دبّ»؛ ابن‌منظور، همانجا؛ طلیلى ، 2009، ص 168ـ170).عبارت ترکیبى «دابّة‌الأرض» در قرآن، تنها یک بار در داستان مرگ حضرت سلیمان (← سبأ: 14) آمده که در آن «ارض» از أرَضَة به معناى موریانه مشتق شده است (← مجاهدبن جبر؛ مقاتل‌بن سلیمان؛ طبرى، ذیل آیه؛ براى دیگر دیدگاهها ← آیزنشتاین، ص 132ـ138). دیگر کاربرد آن، به صورت «دابَّةً من الأرض» در آیة 82 سورة نمل، در وصف رویدادى مهم در آستانة قیامت آمده که همین آیه منشأ توجه فراوان محدّثان و مفسران اسلامى به اصطلاح دابّة‌الارض شده است. این آیه در سیاقى مبهم، از موجودى یاد مى‌کند که خداوند او را در آستانة رستاخیز یا هنگام تحقق وعده‌اى الهى از زمین خارج مى‌سازد. وى به مخاطبان خود مى‌گوید مردم به آیات خداوند ایمان نمى‌آوردند. برخى مفسران دابّة‌الارض را همان جَسّاسه* دانسته‌اند (← زمخشرى؛ بیضاوى، ذیل آیه) و در روایات مَلاحِم، خروج دابّة‌الارض، خروج یأجوج و مأجوج و دجّال، نزول عیسى علیه‌السلام، طلوع خورشید از مغرب و خسوف از نشانه‌هاى قیامت (اَشراط الساعة*) و مرتبط با آیة 34 سورة نازعات دانسته شده است (← طیالسى، ص 143؛ صنعانى، ج 11، ص 378؛ احمدبن حنبل، ج 2، ص 337؛ مسلم‌بن حجاج، ج 8، ص 179؛ براى روایت شیعى مشابه ← ابن‌بابویه، ج 2، ص 527؛ براى ارتباط این موضوع با ظهور مسیح و دجّال ← کوک ، ص 121ـ122). تعبیر «إذا وَقَع القَولُ» در این آیه و نمونه‌هاى مشابه آن در دیگر آیات قرآنى (← یونس: 51؛ نمل : 85) در بیان اتمام فرصت و رسیدن وعدة عذاب براى اقوام گذشته یا منکران آینده به کار مى‌رود. شاید از همین رو، برخى مفسران خروج دابّه را در این آیه به امورى نسبت داده‌اند، از جمله زمان ترک امر به معروف و نهى از منکر، وقتى که در زمین چیزى از خیر و نیکى باقى نماند، هنگامى که مردم امر خدا را ترک کنند و دین حق را تغییر دهند، هنگامى که انسانها اصلاح‌شدنى نباشند و وقتى توبه‌کننده‌اى باقى نماند (← طبرى؛ ابن‌عطیه؛ قرطبى؛ ابن‌کثیر، ذیل آیه؛ براى استقصاى همه اقوال ← اونال ، ص180ـ181).در منابع تفسیرى و حدیثى، توصیفات مختلفى از موجود مذکور در آیة 82 سورة نمل و اوضاع و احوال ظهور، زمان و مکان ظهور، و شکل و شمایل آن آمده است. بر این اساس، در متون روایى و در میان مفسران قدیم، شروح بسیار متنوع و گاه غریبى در باب ویژگیهاى دابّة‌الارض یافت مى‌شود. در بسیارى از این منابع، دابّة‌الأرض موجودى غیر انسان با دم قوچ، پاهاى شتر، سر گاومیش، چشمان خوک، گوشهاى فیل، شاخهاى گوزن، سینه شتر، رنگ ببر، پهلوهاى گربه و گاو، و صورت انسان دانسته شده که فاصلة میان پاهایش، دوازده و قدش، شصت ذرع است، عصاى موسى و خاتم سلیمان در دست دارد، با آن عصا بر صورت مؤمن و کافر مى‌زند و آن دو را از هم متمایز خواهد کرد. در این منابع، مکان ظهور دابّه مسجدالحرام، کوه صفا، وادیهاى تهامه، بین صفا و مروه، مسجد کوفه، یا شهر طائف دانسته شده است (← طبرى؛ ابن‌ابى‌حاتم؛ ثعلبى؛ طبرسى؛ قرطبى، ذیل آیه؛ براى استقصاى همه اقوال ← اونال، ص 181ـ185). در نقلى افسانه‌اى از ابن‌عباس، دابّه همان مارى است که درون کعبه بود و هنگامى که قریش قصد تجدید بناى کعبه را داشتند، عقاب آن را در گورستان حَجون انداخت و زمین آن را بلعید و این همان جنبنده‌اى است که از زمین بیرون مى‌آید و با مردم سخن مى‌گوید (← ابن‌عطیه، ذیل آیه؛ دمیرى، ج 1، ص 459). قرطبى (ذیل آیه) هم این نقل را آورده، اما قولى را صحیح‌ترین مى‌داند که دابّه را بچه (فصیل) شتر صالح دانسته است.در مقابل، در برخى منابع روایى متقدم شیعه دابّة‌الارض را انسان دانسته و حتى براى آن مصداق تعیین کرده‌اند که على‌بن ابى‌طالب علیه‌السلام است (← قمى، ج 2، ص130؛ کلینى، ج 1، ص 198). طوسى و طبرسى، دو مفسر متقدم قرن پنجم و ششم دربارة این‌گونه روایات سکوت کرده‌اند، اما برخى مؤلفان متقدم و دوران معاصر این روایات را درج و غالباً تأیید کرده‌اند (← استرآبادى؛ فیض کاشانى، ذیل آیه؛ مجلسى، ج 39، ص 243ـ244؛ عاملى، ج 4، ص 119ـ122؛ طباطبایى، ذیل آیه، به کثرت این روایات از طریق شیعه تصریح کرده است). با این حال، شمارى از مؤلفان معاصر دربارة این روایات از نظر متن و سند مناقشه کرده‌اند (← صادقى‌تهرانى، ذیل آیه؛ نقى‌زاده و موسوى‌نیا، ص80 ـ84). علاوه بر آن، گفته شده است آیاتى که در آنها «دابّه» ناظر به انسان به‌کار رفته، در مقام ذمّ انسانهاى کافر است (← ابن‌عطیه، ذیل انفال: 22؛ دمیرى، ج 1، ص 449) و با روایات مذکور که در مقام ذکر منقبت على علیه‌السلام است، سازگار نیست و چنین نسبتى با آداب فصاحت و عرف عقلایى در تضاد است و توهین به مقام انسانى بزرگ همچون على‌بن ابى‌طالب به‌شمار مى‌رود (← قرطبى؛ صادقى تهرانى، ذیل آیه). همچنین بنابر برخى روایات اهل سنّت، على علیه‌السلام خود این نسبت را انکار کرده است (← ابن‌ابى‌حاتِم، ذیل آیه؛ ذهبى، ج 2، ص 52؛ سیوطى، ذیل آیه). در روایتى به نقل از ابن‌سعد (ج 3، ص 39)، امام حسن علیه‌السلام نیز این باور را ردّ کرده است. عموم مؤلفان اهل سنّت این باور را منتسب به کسانى چون جابربن یزید جُعفى و مرتبط با عقیده رجعت* دانسته‌اند (براى نمونه ← ذهبى، ج 1، ص 384؛ دمیرى، ج 1، ص 459؛ آلوسى، ذیل آیه). این در حالى است که در منابع شیعه، این نظر از کسانى چون عمّاربن یاسر و راویانى چون ابوبصیر و ابوصامت حُلوانى نقل شده و از نشانه‌هایى است که پیش از قیامت رخ خواهد داد (← قمى؛ کلینى، همانجاها).مفسران معاصر کوشیده‌اند باتوجه به متن قرآن، این نشانة خارق‌العاده را تفسیر کنند. برخى با توجه به سیاق سوره، دابّه را به معناى حیوانى غیر از انسان دانسته‌اند که از نشانه‌هاى وقوع قیامت است (← سیدقطب؛ عبدالکریم محمود خطیب، ذیل آیه). همچنین ابن‌عاشور (ذیل آیه) دابّه را موجودى غیر انسان دانسته است و سخن گفتن یک حیوان در آستانه قیامت با منکران بعث را به جهت تحقیر و توبیخ چنین کسانى مى‌داند، چرا که اینان سخنان رسولى بزرگوار را انکار کردند، پس اکنون حیوانى زبان‌بسته با آنان سخن مى‌گوید. آلوسى (ذیل آیه) با توجه به قید «مِن‌الأرض» معتقد است خلقت این موجود مانند تولید نسل حیوانى نیست، بلکه همچون حشرات از زمین متولد مى‌شود و مى‌افزاید ممکن است خروج آن از دل زمین نشانه‌اى بر آغاز قیامت و فروپاشى زمین باشد (نیز ← بریدى، ص 224). سپس دابّة‌الارض با مردم سخن مى‌گوید یا به قولى، بر کافران زخم مى‌زند (در مورد اختلاف قرائت فعل «تُکَلِّم» که به صورت تَکِلمُ هم خوانده شده و تأثیر آن بر معناى آیه ← طبرى؛ ابن‌عطیه؛ آلوسى، ذیل آیه و براى نفى این قول در روایتى از امام باقر و امام صادق علیهماالسلام ← قمى؛ فیض کاشانى، ذیل آیه). با این همه، تفسیر مفسران اخیر از دابّه به موجودى غیر انسان، این احتمال را که مراد قرآن از این واژه انسان باشد نفى نمى‌کند (براى توضیح بیشتر ← طلیلى، 2010، ص170ـ175، 182ـ185).برخى از مفسران قدیم و اغلب مفسران معاصر، مسئله دابّة‌الارض را از متشابهات قرآنى بیان‌ناپذیر و تفصیلات غریب روایات را خالى از ارزش دینى و علمى مى‌دانند که قرآن دلالتى بر آنها ندارد. فخررازى (ذیل آیه)، به‌جز آنچه در قرآن آمده، هیچ خبرى را در این مورد صحیح نمى‌داند (نیز ← محمد شلتوت، ص 49). به گفتة قاسمى (ذیل آیه)، بخارى هیچ‌یک از روایات را به‌سبب متون مضطرب و رجال ضعیفشان صحیح ندانسته است (نیز ← آلوسى، ذیل آیه). از دیدگاه سیدقطب (ذیل آیه)، گرچه برخى از روایات خروج دابّه صحیح است، روایاتى که در وصف آن نقل شده، هیچ‌یک به مرتبه صحیح نمى‌رسند، و ابن‌عاشور (ذیل آیه) نیز این روایات را ضعیف و بى‌ارزش دانسته است (براى نقدهاى دیگر ← عبدالکریم محمود خطیب؛ محمدجواد مغنیه؛ فضل‌اللّه، ذیل آیه). به تعبیر طباطبائى (ذیل آیه)، در هیچ آیه دیگرى از قرآن در توضیح این عبارت مجمل اشاره‌اى نیامده است و سیاق آیه بهترین دلیل است بر آنکه قصد قرآن مبهم گذاشتن و بیان رمزى کلام بوده است. معناى آیه این است که وقتى کار مردم به آنجا رسید که به آیات روشن خدا ایمان نیاوردند و آمادگى ایمان آوردن از راه تعقل و تذکر از میان رفت، زمان آن است که نشانه‌هاى خارق‌العاده‌اى را که به آنها وعده داده‌ایم، آشکار کنیم تا ناگزیر اعتراف کنند. خروج دابّة‌الأرض یکى از این نشانه‌هاست.وجود عبارتى در عهد جدید (← مکاشفه یوحنا، 11:13) سبب شده است برخى از خاورشناسان مشابهتهاى موجود میان این دو متن و نیز تفاصیل راه یافته در روایات و تفاسیر اسلامى را ناشى از پیوند میان قرآن و عهد جدید بدانند (نیز ← همان، :13 12ـ18). آبل ساخت و مضمون این آیه را کاملاً مبتنى بر مکاشفه یوحنا مى‌داند (← د. اسلام، چاپ دوم، ذیل «دابه»؛ براى نقد این نظر ← بلاغى، ج 2، ص 291ـ292). بریدى (ص 223 و پانویس 3)، علاوه بر آبل، این نظر را از دیگر مؤلفان غربى نیز نقل کرده و یادآور شده که سیاق کاربرد این عبارت با کاربرد قرآنى متفاوت است، زیرا آنچه در مکاشفه یوحنا پیش‌بینى شده، برآمدن حیوانى وحشى از زمین است که سبب گمراهى مردم مى‌شود، حال آنکه موجود قرآنى نه تنها پیام‌رسان شیطان و گمراه‌کننده نیست، بلکه از جانب خدا رسالتى بیم‌دهنده دارد.منابع : علاوه بر قرآن و کتاب مقدس. عهد جدید؛ محمودبن عبداللّه آلوسى، روح‌المعانى، بیروت: داراحیاء التراث العربى، ]بى‌تا.[؛ ابن‌ابى‌حاتم، تفسیر القرآن العظیم، چاپ اسعد محمد طیّب، صیدا 1419/1999؛ ابن‌بابویه، کمال‌الدین و تمام‌النعمة، چاپ على‌اکبر غفارى، قم 1363ش؛ ابن‌سعد (بیروت)؛ ابن‌عاشور (محمدطاهربن محمد)، تفسیرالتحریر و التنویر، تونس 1997؛ ابن‌عطیه، المُحَرّرُ الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز، ]رباط[، ج 8 ، ]بى‌تا.[، ج 9، 1403/1982، ج 12، 1408/1988؛ ابن‌فارس؛ ابن‌کثیر، تفسیرالقرآن العظیم، چاپ محمد ابراهیم بناء، بیروت 1419؛ ابن‌منظور؛ احمدبن حنبل، مسندالامام احمدبن حنبل، بیروت : دارصادر، ]بى‌تا.[؛ على استرآبادى، تأویل الآیات الظاهرة فى فضائل العترة الطاهرة، چاپ حسین استادولى، قم 1417؛ محمدجواد بلاغى، الهدى الى دین المصطفى، بیروت 1405/1985؛ عبداللّه‌بن عمر بیضاوى، انوارالتنزیل و اسرارالتأویل، المعروف بتفسیر البیضاوى، مصر 1330، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ احمدبن محمد ثعلبى، الکشف و البیان، المعروف تفسیر الثعلبى، چاپ على عاشور، بیروت 1422/2002؛ اسماعیل‌بن حماد جوهرى، الصحاح: تاج‌اللغة و صحاح‌العربیة، چاپ احمد عبدالغفور عطار، قاهره 1376، چاپ افست بیروت 1407؛ خلیل‌بن احمد، کتاب‌العین، چاپ مهدى مخزومى و ابراهیم سامرائى، قم 1409؛ محمدبن موسى دمیرى، حیاة‌الحیوان الکبرى، قاهره 1390/1970، چاپ افست قم 1364ش؛ محمدبن احمد ذهبى، میزان‌الاعتدال فى نقدالرجال، چاپ على محمد بجاوى، قاهره 1963ـ1964، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ حسین‌بن محمد راغب اصفهانى، المفردات فى غریب القرآن، چاپ محمد سیدکیلانى، تهران ?]1332ش[؛ زمخشرى؛ سیدقطب، فى ظلال القرآن، بیروت 1386/1967؛ سیوطى؛ محمد صادقى تهرانى، البلاغ فى تفسیر القرآن بالقرآن، قم 1377ش؛ عبدالرزاق‌بن همام صنعانى، المصنَّف، چاپ حبیب‌الرحمان اعظمى، بیروت: 1403/1983؛ طباطبائى؛ طبرسى؛ طبرى، جامع؛ طوسى؛ سلیمان‌بن داود طیالسى، مسند ابى داود الطیالسى، بیروت: دارالمعرفة، ]بى‌تا.[؛جعفرمرتضى عاملى، خلفیات: کتاب مأساة‌الزهراء (ع)، ج 4، بیروت 1422؛ عبدالکریم محمود خطیب، التفسیر القرآنى للقرآن، ]قاهره ? 1386/ 1967[؛ محمدبن عمر فخررازى، التفسیر الکبیر، او، مفاتیح‌الغیب، بیروت 1421/2000؛ محمدحسین فضل‌اللّه، من وحى القرآن، بیروت 1419/1998؛ محمدبن شاه‌مرتضى فیض‌کاشانى، تفسیر الصافى، چاپ حسین اعلمى، تهران 1416؛ محمد جمال‌الدین قاسمى، تفسیر القاسمى، المسمى محاسن التأویل، چاپ محمدفؤاد عبدالباقى، بیروت 1398/1978؛ محمدبن احمد قرطبى، الجامع لاحکام القرآن، بیروت 1405/1985؛ على‌بن ابراهیم قمى، تفسیر القمى، چاپ طیب موسوى جزائرى، قم 1404؛ کلینى؛ مجاهدبن جبر، تفسیر مجاهد، چاپ عبدالرحمان طاهربن محمد سورتى، اسلام‌آباد: مجمع البحوث الاسلامیة، ]بى‌تا.[؛ مجلسى؛ محمدجواد مغنیه، التفسیر الکاشف، بیروت 1980ـ1981؛ محمدفؤاد عبدالباقى، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم، استانبول 1404/1984؛ محمود شلتوت، الفتاوى: دراسة لمشکلات المسلم المعاصر فى حیاته الیومیة و العامة، ]قاهره [1379/1959؛ مسلم‌بن حجاج، الجامع الصحیح، بیروت: دارالفکر، ]بى‌تا.[؛ مقاتل‌بن سلیمان، تفسیر مقاتل‌بن سلیمان، چاپ احمد فرید، بیروت 1424/2003؛ حسن تقى‌زاده و سعیده‌سادات موسوى‌نیا، «بررسى مصداق 'دابة‌الارض، در روایات فریقین»، علوم حدیث، سال 14، ش 3 (پاییز 1388)؛David Brady, "The book of revelation and the Qur'an: is there a possible literary relationship?", Journal of semitic studies, vol.23, no.2 (1978); David Cook, Studies in Muslim apocalyptic, Princeton, N. J. 2002; Von Herbert Eisenstein, "Bemerkungen zur dābbat al-ard in Koran 34, 14 (13), Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes, 79 (1989); EI2, s.v. "Dābba" (by A. Abel); Sarra Tlili, "From an ant's perspective: the status and nature of animals in the Qur'ān", doctoral thesis in philosophy, University of Pennsylvania, 2009; idem, "The meaning of the Qur'anic word `dābba': `animals' or `nonhuman animals'?", Journal of Qur'anic studies, 12 (2010); Necdet Ünal, "Kur'ân-ı Kerim'de dâbbe", Dokuz Eylül Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi dergisi, XXXI (2010).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مرتضی کریمی نیا و سعید شفیعی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده