در اردو.
معرف
در الفباى زبان اردو معادل حرف «د» همانند زبان فارسى، واجى انسدادى، دندانى و واکدار است
متن
در اردو. در الفباى زبان اردو معادل حرف «د» همانند زبان فارسى، واجى انسدادى، دندانى و واکدار است. اما در الفباى اردو گونه‌هاى دیگرى از حرف «د» وجود دارد که هر یک معرف یک واج مستقل در دستگاه صوتى این زبان است. به طور کلى، در نظام الفباى اردو چهار گونة مستقل از حرف «د» وجود دارد که از این میان دو حرف «د» و «ڈ » را بسیط و دو حرف «ڈھ » و «دھ » را مرکّب مى‌دانند (← اشمیت ، ص 308؛ وثوقى، ص 333؛ صدیقى، ص118 ).برخى زبان‌شناسان» د«و» ڈ«را حروف یازدهم و دوازدهم الفباى اردو گفته‌اند (← دهلوى؛ پلتس ، ذیل «د» و «ڈ»؛ نارنگ، 2006، ص 157). اما برخى حرف» د «و گونه‌هاى آن» دھ«،»ڈ «و» ڈھ«را به ترتیب حرف هفدهم، هجدهم، نوزدهم و بیستم محسوب مى‌کنند( ← عبدالحق، ص 26ـ27؛ فتح‌پورى، ص 13). سبب این اختلاف در شمردن یا نشمردن همزه و حروف مرکّب در الفباى اردوست (← هاشمى، ص 12).تنها اختلاف آوایى «د» با «دھ » و «ڈ » و «ڈھ » در ویژگى دمیدگى است. چون در زبان اردو دَمِشْ ویژگى متمایز کننده است، این جفتهاى آوایى هر یک واجهایى مجزا محسوب مى‌شوند. واج مرکّب «دھ » (dh)معرف واجى انسدادى، دندانى،واکدار و دمشى است. واج بسیط «ڈ » (d) در الفباى اردو معرف واج انسدادى، برگشتى و واکدار است. شیوة تولید این واج برگشتى بدین‌گونه است که در جایگاه پسا لَثَوى جهت زیرین نوک زبان به سمت سخت‌کام برمى‌گردد. در این حالت سطح مقعر زبان یک حفره تشدیدکنندة ثانویه در حفرة دهان ایجاد مى‌کند. واج مرکّب «ڈھ » (dh) صورت دمشى واج «ڈ» است. دو واج اخیر از نظام واجى سنسکریت به زبان اردو وارد شده است (← نعیم ، ج1، ص5؛ حسین‌خان، ص20، 44؛ حقّى، ص155؛ نارنگ، 1990، ص 90ـ91؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذیل «د»).در زبان اردو، «ڈ» فقط در موضع آغاز واژه واقع مى‌شود و به استثناى چند واژه نظیر که ڈ (Kh(әd: غار، گودال)، ﺠڈ (Ujәd :نادان، احمق) و لا ڈ (lad: اخلاص، دوستى) و وام‌واژه‌هاى زبان انگلیسى نظیر روڈ (road)، کارڈ (card)، بورڈ (board) در موضع پایانى قرار نمى‌گیرد. این واج چنانچه در موضع میانى واقع شود حتماً مشدد خواهد شد. ڈھ نیز در ابتداى واژه واقع مى‌شود، اما اگر در میان واژه بیاید مشدد مى‌گردد (حسین‌خان، ص 45ـ46).در زبان اردو، «د» و گونه‌هاى آن به آواهاى متعددى بدل مى‌شوند، براى مثال: «د» ← «ڈ» (داڑهى (ریش) ← ڈاڑهى)؛ «دھ » ← «ڊﮭ » (سدهانا (آموزش دادن) ← سبهانا)؛ «دھ » ← «پ» (دهرتى (زمین) ← پرتى)؛ «دھ » ← «ت» (دهاگا (نخ) ← تاگا)؛ «دھ » ← «ﭸﮭ » (بیدهنا (سوراخ کردن) ← بیجهنا)؛ «دھ » ← «ڈھ » (بدها (پیر) ← ڊڈها)؛ «ڈھ » ← «ڊﮭ » (ڈهارس (تسلى) ← بهارس)؛ «ڈھ » ← «ڑھ » («ڊڈها» (پیر،کهن‌سال) ← بوڑها)؛ «ڈھ » ← «ﮢ» (ڈھﮩڑا (کج، خم) ← ﮣﯧڑا) (بخارى، ص 226ـ227، 230، 235ـ236؛ حسین‌خان، ص 47؛ دهلوى، ذیل «ڈ»؛ علیخان و بیات، ذیل همین واژه‌ها).طى فرایند همگونى، «د» و گونه‌هایش ممکن است بر روى آواهاى پیش از خود تأثیرگذار باشد و آنها را به لحاظ محل و شیوة تولید به خود شبیه سازد، براى مثال همگونى واج «ن» با «د»: دُهند (مِه) (dhund ← dhund← گیان چند، ص 128ـ 129، 133؛ علیخان و بیات، ذیل «دهند»).در زبان اردو حروف مانند اسامى جنسیت دارند؛ بر این اساس، حرف «د» و تمام گونه‌هاى آن مؤنث محسوب مى‌شوند(← عبدالحق، ص 51؛ اردو لغت، ذیل «د»، «ده »، «ڈ»، «ڈھ »).در نظام ابجدى، ارزش عددى «ڈ» مانند «د» چهار است (← دهلوی،ذیل«د»،«ڈ»).منابع : اردو لغت) تاریخى اصول‌پر(، کراچى: ترقى اردو بورڈ، 1977ـ ؛ سهیل بخارى، اردو کا روپ، لاهور 1971؛ مسعود حسین‌خان، اردو لفظ کا صوتیاتى اور تجز صوتیاتى مطالعه، ترجمه و ترتیب مرزا خلیل احمد بیگ، علیگره 1986؛ شان الحق حقّى، لسانى مسائل و لطائف، اسلام‌آباد 1996؛ احمد دهلوى، فرهنگ آصفیه، لاهور 1986؛ خلیل صدیقى، زبان کا مطالعه، کویته 2001؛ عبدالحق، قواعد اردو، دهلى‌نو 2008؛ زیب‌النساء علیخان و على بیات، زیب‌اللغات: فرهنگ اردو ـ فارسى، قم 1388ش؛ فرمان فتح‌پورى، اردو املا اور رسم‌الخط )اصول و مسائل(، لاهور 1977؛ گیان چند، »اردو کى آوازین«، در فرمان فتح‌پورى، اردو املا و قواعد) مسائل و مباحث(، اسلام‌آباد 1990؛ گوپى‌چند نارنگ، اردو زبان اور لسانیات، دهلى 2006؛ همو،» اردو کى بنیادى اور ذیلى آوازین«، در فرمان فتح‌پورى، اردو املا و قواعد) مسائل و مباحث(، اسلام‌آباد 1990؛ حسین وثوقى،» مقایسه دستگاه صوتى زبان فارسى و زبان اردو«، در مجموعه خطابه‌هاى نخستین کنگره تحقیقات ایرانى، ج 1، به کوشش مظفر بختیار، تهران: دانشگاه تهران، دانشکده ادبیات و علوم انسانى، 1350ش؛ محمد اکرام هاشمى،» اردوکى حروف هجا کا مسئله«، اخبار اردو، ج 17، ش )11 نوامبر( 2001؛EI2, s.v. "Dāl(II)" (by J. Burton-Page); Choudhri Mohammed Naim, Introductory Urdu, New Delhi 2006; John T. Platts, A dictionary of Urdū, classical Hindī and English, New Delhi 2006; Ruth Laila Schmidt, "Urdu", in The Indo-Aryan languages, ed. George Cardona and Dhanesh Jain, London: Routledge, 2003.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

آرزو نجفیان

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده