خیرخواههراتی محمدرضابن سلطان حسین
معرف
داعى و نویسندة اسماعیلى نِزارى
متن
خیرخواههراتى، محمدرضابن سلطان‌حسین، داعى و نویسندة اسماعیلى نِزارى. وى در یک خانوادة متنفذ اسماعیلى نزارى در غوریان، نزدیک هرات در افغانستان کنونى، در اواخر قرن نهم به دنیا آمد. پدرش خواجه‌سلطانحسین غوریانى نام داشت. خیرخواه، اندکى پس از 960 (آخرین تاریخى که در آثارش بدان اشاره شده) از دنیا رفته است. بنابراین، او در اوایل دورة انجدان در تاریخ نزاریه پس از الموت، زمانى که دعوت و فعالیتهاى ادبى نزاریه* تحت رهبرى مستقیم خود امامان نزارى احیا شده بود، بالید. خیرخواه دومین شخصیت ادبى بسیار مهم، پس از ابواسحاق قُهستانى* (متوفى بعد از 904)، در جامعة اسماعیلى نزارى در ایران است و آثارش براى درک روند احیاى انجدان در اسماعیلیه نزارى و تعالیم نزارى آن زمان ارزشمند است.خیرخواه در بخش مربوط به سوانح احوال خود در رسالهاش شرح مى‌دهد که چگونه راهزنان پدرش را که از داعیان منطقة هرات بود و عازم سفرى به قصد دیدار امام در انجدان (نزدیک محلات)، کشتند. امام نزارى، احتمالاً مستنصر باللّه سوم (متوفى 904)، که به شاه‌غریب معروف بوده است، خیرخواه را، که در آن هنگام نوزده سال بیشتر نداشت، به منصب مهم داعى کل یا حجت (که در آن هنگام عموماً پیر خراسان و بدخشان خوانده مى‌شد) گماشت. خیرخواه، امام نزارى وقت در انجدان را نیز ملاقات کرد و در رسالهاش جزئیات منحصر به فردى دربارة اینکه چگونه امام امور دعوت نزارى را از مقر خود در انجدان اداره مى‌کرده، آورده است (دفترى، ص 534ـ 535).خیرخواه هراتى نویسنده‌اى پرکار بود و جامعة نزارى بدخشان (که امروزه میان افغانستان و تاجیکستان تقسیم شده)، هونزا و دیگر نواحى شمالى پاکستان عمده آثارش را، همه به فارسى، حفظ کرده‌اند. خیرخواه شعر نیز مى‌سرود و با نظر به نام امام نزارى معاصر خود، «غریبى» تخلص مى‌کرد (همان، ص 534). نوشته‌هاى او عبارت است از فصل در بیان شناخت امام (تصحیح و ترجمة ایوانوف در اسماعیلیتیکا ، در > یادنامه جامعه آسیایى بنگال<، جلد هشتم ] 1992[، ص 1ـ49؛ و بعدها در تصحیحها و ترجمه‌هاى مجدد این اثر به دست ایوانوف در 1326ش/1947، 1328ش/1949 و 1339ش/ 1960 در مجموعه کتابهاى جامعة اسماعیلى بمبئى به‌چاپ رسید) و رسالة خیرخواه هراتى (تصحیح و لیتوگرافى سیدمنیر بدخشانى در بمبئى در 1354ش/ 1975، به صورت ناقص)، که ایوانوف ویراست انتقادى متن کامل آن را به همراه قطعات و منتخبى از اشعار وى در مجموعه تصنیفات در مجموعة A جامعة اسماعیلى ، ش 13، بمبئى 1340ش/1961 منتشر کرده است. همان‌طور که ایوانوف نشان داده، خیرخواه همچنین تقریرى انتحالى از هفت باب ابواسحاق قهستانى (تصحیح ایوانوف، مجموعة A جامعة اسماعیلى، ش10، بمبئى 1338ش/ 1959، ص 3ـ8) پدید آورده است. این تقریر بدون ذکر نام مؤلف با نام کلام پیر (تصحیح ایوانوف، مجموعه‌هاى انجمن تحقیقات اسلامى ، ش 4، بمبئى 1352/1934) منتشر شده است. خیرخواه براى آنکه محبوبیت این کتاب را در میان جماعات نزارى ایران و آسیاى مرکزى افزایش دهد، نگارش آن را به ناصرخسرو نسبت داده است (ایوانوف، ص 142ـ144؛ کلام پیر، مقدمة ایوانوف، ص 2ـ6؛ پوناوالا ، ص 276ـ277).منابع : فرهاد دفترى، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمة فریدون بدره‌اى، تهران 1385ش؛ کلام پیر، یعنى کتاب هفت باب، چاپ و. ایوانوف، بمبئى 1352/1934؛V. Ivanov, Ismaili literature: a bibliographical survey, Tehran 1963; Ismail K. Poonawala, Biobibliography of Ismā‘īlī literature, Malibu, Calif. 1977.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فرهاد دفتری

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده