خیرپور
معرف
خیرپور،# شهرستان و شهرى در ایالت سند پاکستان.
متن
خیرپور، شهرستان و شهرى در ایالت سند پاکستان.1) شهرستان خیرپور. در شمال مرکزى ایالت سند واقع است و رود سند در مغرب آن جریان دارد ( > اطلس جامع جهان تایمز< ، نقشه 31). از شهرهاى مهم شهرستان باید از خیرپور، گَمبات، کوت‌دیجى ، میرواه ، فیض گنج و نارو نام‌برد (←حامى، ص 16). ریزابه‌هاى رود سند در این شهرستان جریان دارد و به همین‌سبب خیرپور از عمده‌ترین مراکز تولید میوه است (> اطلس جامع جهان تایمز<، همانجا؛ حامى، ص 39). صنایع تولیدى آن، منسوجات، ابریشم، شکر و تنباکوست (عفیفى، ذیل «خایربور»؛ قاسم محمود، ذیل مادّه). اهالى آن به زبانهاى اردو، سندى، بلوچى و سرائیکى سخن مى‌گویند. اقوام گوناگونى مانند سادات، قریشى، بلوچ، سومرا ، جَت، سَرائى، پتهان و هندو در این شهرستان زندگى مى‌کنند (حامى، ص 17، 24).2) شهر خیرپور، مرکز شهرستان خیرپور و از شهرهاى مهم ایالت سند است (عارفى، ص 101) که راه‌آهن سکهر ـ حیدرآباد، از آن مى‌گذرد (> اطلس جامع جهان تایمز<، همانجا). جمعیت آن در سرشمارى 1377ش/ 1998، حدود 000،105 تن بوده است (> سالنامة جمعیتى 2003<، ص 274). ظاهراً در دورة تالپورها بیشتر مردم خیرپور شیعه بودند، اما طبق برآوردهاى جدید (1383ش/ 2004) از تعداد شیعیان کاسته شده است (← عارفى، ص 106).پیشینه. شهر خیرپور را قوم تالپوریان بنا کردند که از شاخه‌هاى اقوام بلوچ محسوب مى‌شوند (خدادادخان، 1378، ص140؛ > تاریخ جاگیرهاى ایالت سند< ، ص 1ـ2، 18). آنها در اواخر قرن دهم، از حلب و شام مهاجرت کردند و در بلوچستان ساکن شدند. تالپورها در 1197/1783، حکمرانان سند به نام کلهوره یا کلهوریان را شکست دادند و ادارة آنجا را به دست گرفتند. آنگاه با دادن خراج به تیمورشاه درّانى*، فرمان حکومت سند را دریافت کردند (خدادادخان، 1378، ص 140ـ144).پس از تقسیم سند میان امراى قوم تالپور (1198/1784)، حکومت شمال سند به میرسهراب‌خان رسید (همان، ص 144؛ همو، 1312، ص11ـ13). وى در محل روستاى بویرا (هیوز ، ص 439)، شهر خیرپور را پایه‌گذارى کرد که مقر حکومت وى گردید. قلمرو میرسهراب‌خان در اوج گسترش، از شمال به قلعة سبزل و کشمور، از شرق به بیابانهاى جیسلمیر و از غرب به حدود کاچهى و گنداوه مى‌رسید (خدادادخان، 1312، ص 12ـ14). پس از کناره‌گیرى میرسهراب‌خان از حکومت خیرپور (1226/1811)، قلمرو او بین فرزندانش، میررستم‌خان و میرمبارک‌خان و میرعلى مرادخان، تقسیم شد. این سه برادر با یکدیگر اختلاف پیدا کردند اما در حدود 1258/1842 با عقد عهدنامة نونهار/ نونار، حدود سرزمینهاى هریک مشخص شد (همان، ص20ـ26، 30ـ31؛ > تاریخ جاگیرهاى ایالت سند<، ص 14). ظاهراً میرسهراب‌خان و افرادى از خاندان او که بر خیرپور حکومت کردند، به لقب «سهرابانى» مشهور بودند (← خدادادخان، 1312، ص 11؛ هیوز، همانجا).حاکمان خیرپور، چندین سال مستقل از دیگر امراى تالپورى منطقه سند به درّانیهاى افغان خراج مى‌دادند (خدادادخان، 1378، همانجا). اما درگیریهاى آنها با درّانیها و فتح شهرهاى سکهر، شکارپور و دیگر مناطق مغرب رود سند، مناسباتشان را با درّانیها تیره کرد (← شکارپورى، ص 294ـ295؛ خداددادخان، 1312، ص 14ـ16؛ لانگلى ، ج 1، ص 204).سرانجام حکام خیرپور، با استفاده از درگیریهاى داخلى درّانیها، با خوددارى از پرداخت خراج، استقلال یافتند (خدادادخان، 1312، ص 7، 17ـ18). کمپانى هند شرقى انگلستان که به اهمیت راههاى آبى و زمینى سند پى برده بود (هیوز، ص 431) پس از امضاى معاهده‌نامه‌اى با حکام خیرپور در 1248/ 1832 و کسب مجوز استفاده از راههاى آبى و خشکى خیرپور، استقلال این حکام را به رسمیت شناخت (خدادادخان، 1312، ص 18).ظاهراً مناسبات دوستانة حکام خیرپور با کمپانى هند شرقى تا 1259/1843 که انگلیسیها تمام منطقه سند، را به اشغال درآوردند، ادامه یافت. در پى جانب‌دارى میرعلى‌مرادخان از انگلیسیها (1262/1846)، حکومت بخش بزرگى از شهرستان خیرپور به وى واگذار شد (همان، ص 34ـ36؛ همو، 1378، ص 155، 157؛ > تاریخ جاگیرهاى ایالت سند<، ص 1، 17ـ18). اما آنان در 1268/1852، قسمت اعظم قلمرو میرعلى‌مرادخان را به بهانه دست بردن وى در متن عهدنامة نونهار بازستاندند و تنها اجازه دادند که وى بر شهر خیرپور و مناطق پیرامون آن حکومت کند (خدادادخان، 1312، ص 36ـ42؛ > تاریخ جاگیرهاى ایالت سند<، ص 118). پس از مرگ میرعلى‌مرادخان (1311/1894)، فرزندش میرفیض محمدخان، با حمایت انگلیسیها حاکم خیرپور شد (خدادادخان، 1378، ص 157؛ همو، 1312، ص 77، 111ـ115). پس از تجزیة هند و تشکیل کشور پاکستان، خیرپور جزئى از خاک این کشور شد (← سایموندز ، ص90). در 1334ش/1955 پس از تجدید تقسیمات ادارى پاکستان، خیرپور جزء ایالت سند شد (سارلى، ص 207؛ پیتاوالا ، ص II).حکام تالپورى خیرپور شیعه بودند. آنها به امام حسین علیه‌السلام ارادت خاصى داشتند (← خدادادخان، 1312، ص 101ـ103). در زمان حکومت آنها، آیینهاى عزادارى محرّم باشکوه بسیار در خیرپور برگزار مى‌شد (براى نمونه لانگلى، ج2، ص179ـ184). مولانا مفتى سیدخادم حسین نقوى (متوفى 1375/1955) و مولانا شبیه الحسنین محمدى (متولد 1336/ 1917) از شخصیتهاى مذهبى خیرپورند که مدارس دینى «سلطان‌المدارس» را در این شهر تأسیس کرده‌اند (نقوى، ص 93، 440ـ442). مولانا شیخ‌عارف حسین (متولد 1323/ 1905)، مؤلف کتاب سیدالاوصیا دربارة حضرت‌على علیه‌السلام و مولانا عبدالعلى سابقى (متوفى 1384/1964)، مؤلف کتابهاى علم‌الغیب، مجالس‌الاتقیا و باره امام (دوازده امام) از علماى شیعى خیرپور بوده‌اند (همان، ص 161ـ162، 169ـ171). آقامیرزا محمدباقر تاج شیرازى، متخلص به آصف و آخوند محمدقاسم‌بن نعمت‌اللّه قریشى هالائى (متوفى 1298/1880) از شعراى پارسى و سندى‌گوى خیرپور بوده‌اند (خلیل تتوى، ص 38، 466، پانویس 2).منابع : عطامحمد حامى، خیرپور جى میرن جو ادب، سیاست ﻋ ثقافت ﻡ حصو، جام‌شورو، پاکستان 1994؛ خانبهادر خدادادخان، خیرپورنامه، چاپ سنگى کراچى 1312/1894؛ همو، لُبِّ تاریخ سند، چاپ نبى بخش خان بلوچ، کراچى 1378/1959؛ محمدابراهیم خلیل تتوى، تذکرة تکملة مقالات‌الشعرا، چاپ حسام‌الدین راشدى، کراچى 1958؛ عطامحمد شکارپورى، تازه نواى معارک، چاپ عبدالحى حبیبى افغانى، کراچى 1959؛ محمداکرم عارفى، شیعیان پاکستان، قم 1385ش؛ عبدالحکیم عفیفى، موسوعة 1000 مدینة اسلامیة، بیروت 1421/2000؛ سیدقاسم محمود، انسائیکلوپیدیا پاکستانیکا، لاهور 2004؛ حسین عارف نقوى، تذکرة علماى امامیه پاکستان، اسلام‌آباد 1363ش؛Demographic yearbook 2003, New York: United Nations, Dept. of Economic and Social Affairs, 2006; History of alienations in the province of Sind, Karachi, printed at the Commissioner's Press, 1886; Albert William Hughes, A gazetteer of the province of Sind, London 1876; Edward Archer Langley, Narrative of a residence at the court of Meer Ali Moorad; with sports in the valley of the Indus, London 1860; Maneck B. Pithawalla, A physical and economic geography of Sind: the lower Indus basin, Karachi 1959; Herbert Tower Sorley, The gazetteer of West Pakistan: the former province of Sind (including Khairpur state), [Lahore 1968?]; Richard Symonds, The making of Pakistan, London [1949?]; The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, 2005.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمد عباسی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده