خیرالنساج محمدبن اسماعیل
معرف
کنیه‌اش ابوالحسن، صوفى و عارف قرن سوم و چهارم
متن
خیرالنَّساج، محمدبن اسماعیل، کنیه‌اش ابوالحسن، صوفى و عارف قرن سوم و چهارم. او اهل سامرا بود، اما در بغداد ساکن شده بود (خواندمیر، ج 2، ص 298). به همین سبب وى گاهى سامرى (← حمداللّه مستوفى، ص 469؛ ابن‌مُلَقَّن، ص 196، پانویس 2) و گاهى بغدادى (صفدى، ج 13، ص 444؛ یافعى، ج 2، ص 214؛ ابن‌عماد، ج 2، ص 294) خوانده شده است. خیرالنّساج لقب وى است و در شهرتش به خیرالنّساج آمده است که در سفر حج، شخصى به عمد یا به اشتباه وى را «خیر» و غلام خود خواند، او نیز از روى حسن ظنى که به مؤمن داشت و او را دروغگو نمى‌دانست، همراه او به کارگاهش رفت و به نساجى مشغول شد. خیر پس از مدت‌کوتاهى آزاد شد (← خطیب بغدادى، ج 8، ص 341؛ عطار، ص 545ـ546)، اما همچنان نام خیرالنّساج را بر خود نهاد زیرا بر این اعتقاد بود که شایسته نیست مسلمانى نامى بر وى نهد و او آن را تغییر دهد (معصوم علیشاه، ج 2، ص 468) ابن‌اثیر (ج 7، ص 106) و ابن‌خلّکان (ج 2، ص 251) نیز نام او را خیربن عبداللّه نساج ضبط کرده‌اند. خیر مرید سرّى‌سقطى* بود (هجویرى، ص 182؛ نیز ← سلمى، ص 322؛ انصارى، ص 345). او استادِ ابوالعباس‌بن عطا و ابومحمد جریرى* (← عطار، همانجا) و از اقران ابوالحسن نورى (قشیرى، ص 437) نیز بوده است و با اباحمزه بغدادى (← ابونعیم اصفهانى، ج10، ص 307؛ شعرانى، ج 1، ص 103) و جنید بغدادى* مصاحبت داشته است (هجویرى، همانجا). جنید وى را محترم مى‌داشته و دربارة او گفته است که «خیر بهترین ماست» (← معصوم علیشاه، ج 2، ص 466). خیرالنّساج در بغداد مجلس وعظ داشت (صفدى، همانجا) و بیان او در مخاطبان مؤثر بود، چنان‌که شبلى و ابراهیم خوّاص در مجلس وى توبه کردند و به طریقت وارد شدند (عطار، ص 545). او همچنین اهل سماع بود (خطیب بغدادى، ج 8 ، ص 342).گفته مى‌شود خیرالنّساج 120 سال عمر کرد و وفات وى را 322 ضبط کرده‌اند (← ابن‌اثیر، همانجا؛ خواندمیر، ج 2، ص 297ـ298). مدفن او در گورستان کُهَنبر قزوین است (حمداللّه مستوفى، همانجا).جز سخنان پراکنده‌اى نوشته‌اى از او در دست نیست (← سلمى، ص323ـ325؛ ابونعیم اصفهانى، ج10، ص 307ـ 308).منابع : ابن‌اثیر؛ ابن‌خلّکان؛ ابن‌عماد؛ ابن‌مُلَقَّن، طبقات‌الاولیاء، چاپ نورالدین شریبه، بیروت 1406/1986؛ ابونعیم اصفهانى، حلیة‌الاولیاء و طبقات الاصفیاء، چاپ محمدامین خانجى، بیروت 1387/1967؛ عبداللّه‌بن محمد انصارى، طبقات‌الصوفیه، چاپ محمدسرور مولائى، تهران 1362ش؛ حمداللّه مستوفى، تاریخ گزیده؛ خطیب بغدادى؛ خواندمیر؛ محمدبن حسین سلمى، طبقات‌الصوفیة، چاپ نورالدین شریبه، حلب 1406/1986؛ عبدالوهاب‌بن احمد شعرانى، الطبقات‌الکبرى، بیروت 1408/1988؛ صفدى؛ محمدبن ابراهیم عطار، تذکرة‌الاولیاء، چاپ محمد استعلامى، تهران 1378ش؛ عبدالکریم‌بن هوازن قشیرى، الرسالة القشیریة، چاپ معروف زریق و على عبدالحمید بلطه‌جى، بیروت 1408/1988؛ محمدمعصوم‌بن زین‌العابدین معصوم‌علیشاه، طرائق‌الحقائق، چاپ محمدجعفر محجوب، تهران 1339ـ1345ش؛ على‌بن عثمان هجویرى، کشف‌المحجوب، چاپ و.ژوکوفسکى، لنینگراد 1926، چاپ افست تهران 1371ش؛ عبداللّه‌بن اسعد یافعى، مرآة‌الجنان و عبرة‌الیقظان، بیروت 1417/1997.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

حسین خندق آباد

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده