خیرالله خان مهندس
معرف
مؤلف و شارح آثارى در ریاضى و نجوم در قرن دوازدهم و سیزدهم در هند
متن
خیراللّه‌خان مهندس، مؤلف و شارح آثارى در ریاضى و نجوم در قرن دوازدهم و سیزدهم در هند. وى فرزند لطف‌اللّه مهندس* (متوفى 1160)، نوة استاد احمد معمار، سازندة بناى معروف تاج محل* است (← چغتایى ، ص 208ـ 209؛ روزنفلد و احسان‌اغلو ، ص 374؛ استورى ، ج 2،بخش 1، ص 95).خیراللّه ابتدا نزد پدرش علم آموخت، سپس شاگرد عمویش، عطاءاللّه، شد که ریاضى‌دان معروف دربار شاه‌جهان بود. عطاءاللّه خود کتاب جبر بهاسکاره، به نام بیجاگانیت ، را از سنسکریت به فارسى ترجمه کرده بود و اثرى هم به نام خلاصه راز، در موضوع حساب و مسّاحى و جبر، به نظم تألیف کرد (منزوى، 1348ـ1353ش، ج 1، ص 151، 170). او این دو اثر را، به‌ترتیب، به شاه‌جهان و پسرش داراشکوه تقدیم کرد. آموزشهاى او موجب شد که خیراللّه ریاضى‌دانى ماهر و از منجمان برجستة عصر خود شود.آثار. 1) تقریرالتحریر. این اثر ترجمة فارسى تحریر اصول اقلیدس از خواجه نصیرالدین طوسى است و در 1144 تألیف شده است (قربانى، ص 496؛ استورى، ج 2، بخش 1، ص 1؛ نیز ← تحریر اصول اقلیدس*). این ترجمه حاوى پانزده مقاله است (براى اطلاع از نسخه‌هاى خطى آن ← عبدالرحمان و همکاران، ص 386؛ اته، ج 1، ستون 1234؛ اشرف ، ج 9، ص 242؛ عرشى، ج 5، ص 326؛ روزنفلد و احسان‌اغلو، ص 375؛ بات ، ص 13). این اثر گاهى نیز ترجمة تحریر اقلیدس خوانده شده است. بررسى محتوایى کتاب نشان مى‌دهد که این اثر ترجمة صرف نیست، بلکه اصلاحاتى نیز در آن صورت گرفته است. مثلاً گاهى خیراللّه به توضیحات طوسى مطالبى با عنوان «دقائق» افزوده که درخور توجه است (برنتیس ، ص 83، 90، 92).2) تقریب‌التحریر. ترجمه و شرح فارسى تحریرِ مجسطى* نصیرالدین طوسى که خیراللّه در 1160، اندکى پیش از درگذشتش، به پایان رساند و سپس پسرش محمدعلى ریاضى در 1161 آن را بازنویسى کرد و مقدمه‌اى پیش از مقدمة خیراللّه به آن افزود (براى اطلاع از نسخه‌هاى خطى آن ← استورى، ج 2، بخش 1، ص 37؛ روزنفلد و احسان‌اغلو، همانجا؛ ندوى، ج 1، ص 339ـ341؛ صدیقى ، ج 1، ص 331). این اثر شامل 13 مقاله در 141 فصل و 196 قضیه است. خیراللّه در هر مورد ابتدا متن عربى طوسى را نقل کرده، سپس ترجمة فارسى خود را آورده است. در موارد لازم هم شرح عربى عبدالعلى بیرجندى* را افزوده است. خیراللّه نسخه‌اى از تحریر مجسطى نصیرالدین طوسى را رونویسى کرده بود که اکنون در کتابخانة رضا (رامپور) به شمارة 706 نجوم (کتابت 1132) نگهدارى مى‌شود.3) مدخل منظوم در علم نجوم (المنظوم فى علم‌النجوم). مقدمه‌اى در احکام نجوم به نظم فارسى است که در 1150 نوشته شده است. در آغاز این اثر، خیراللّه خلاصه‌اى دربارة زندگینامة خودش و خانواده‌اش آورده است. نسخه‌اى از این اثر به خط مؤلف در کتابخانة ندوة‌العلماء (لکهنو) موجود است (ندوى، ج 1، ص 351؛ کتابخانة ندوة‌العلماء، 1365ش، ص 610؛ براى اطلاع از دیگر نسخه‌هاى آن ← صدیقى، ج 1، ص485؛ خواجه‌پیرى، ص56؛ روزنفلد و احسان‌اغلو، همانجا).4) رساله در نجوم. موضوع این رساله احکام نجوم است و نسخه‌اى از آن در مجموعة محمد شفیع در دانشگاه پنجاب (پاکستان) گزارش شده است (← منزوى، 1382ش، ج 1، ص 305).5) حاشیه بر بیست باب در معرفت اسطرلاب نصیرالدین طوسى. این حواشى در حاشیة دو نسخة موجود در کتابخانة خدابخش (پتنه) آورده شده است (عبدالمقتدر ، ج 11، ص 62). حواشى مذکور ظاهراً به درخواست حفیظ‌اللّه (شارح هندى و استاد سلیمان ندوى)، که مقدمه‌اى بر شرح بیرجندى در یکى از نسخه‌ها نوشته، فراهم آمده است.6) قانون‌الوفق. به گفتة مؤلف، این نخستین رساله وى در باب مربعهاى وفقى است و در 1099 در زمان حکومت اورنگ‌زیب عالمگیر، سلطان مغول، تألیف شده است. دو نسخه از این اثر در کتابخانة مولانا آزاد (دانشگاه اسلامى علیگره، هند) موجود است (روزنفلد و احسان‌اغلو، همانجا؛ قیصر امرهوى ، ص 80؛ عبدالرحمان و همکاران، ص 285).این رساله شامل مقدمه، دو فصل و خاتمه است و ظاهراً هدف آن آموزش «علم وفق» به شاگردان بوده است. در این رساله جالب توجه، نظریة تنظیم مربعهاى وفقى 3×3 و 4×4 تا مرتبه‌هاى بالاتر آورده شده است. یکى از این مربعهاى وفقى 3×3 براساس آیة «اِنّافَتَحْنا لک فَتْحاً مُبیناً» است که مجموع مقادیر حروف آن به حساب ابجد 1233 است. خیراللّه بر مبناى ساده‌ترین مربع وفقى 3×3 مربع وفقى دیگرى با مجموع ثابت 1233 ساخته است :414 407 412 8 1 6409 411 413 ( 3 5 7410 415 408 4 9 27) دربارة تقویم نجومى. در مجموعة خطى شمارة 96 کتابخانة مرکزى دولتى (حیدرآباد، هند) بخش کوتاهى در سه‌برگ از یک اثر بزرگ‌تر در موضوع انواع تقویمهاى نجومى وجود دارد. تاریخ کتابت آن 1244 است و زمان تألیف آن 1101 دانسته شده‌است (عبدالرحمان و همکاران، همانجا). این بخش باید اثرى از خیراللّه باشد، زیرا مؤلف ناشناس آن به اثر ریاضى خود با عنوان قانون‌الوفق که در سال 1098 تألیف شده، اشاره کرده است. این تقریباً همان زمان تألیف رسالة قانون‌الوفق است.همچنین زیج (جدید) محمدشاهى را جمعى از منجمان، از جمله خیراللّه‌خان مهندس، زیر نظر ماهاراجا سوایى جى‌سینگ، تألیف کردند. جى‌سینگ را محمدشاه، سلطان مغول، مأمور تهیة زیج تازه‌اى براى رفع بى‌دقتیهاى زیج الغ‌بیگ کرده بود (← مرزاسنگین‌بیگ، ص 117ـ118؛ خوشگو، دفتر3، ص 192؛ نیز ← جى‌سینگ*).منجم و شارحى ایرانى به نام محمدعلى، ملقب به مبشرخان، به هند رفت تا روشهاى محاسبة زیج محمدشاهى را از خیراللّه بیاموزد و سپس شرحى بر این اثر نوشت (انوار، ج 3، ص220ـ221؛ نیز ← منزوى، 1348ـ1353ش، ج 1، ص356ـ 357). تاکنون 52 نسخه از زیج محمدشاهى شناخته شده و این تعداد بیانگر اهمیت این زیج است که رواج زیادى یافت و کاملاً جانشین زیج‌الغ‌بیگ شد.8) شرح زیج محمدشاهى. از این شرح، نسخه‌اى یافته نشده است. در زیج محمدشاهى، خیراللّه‌خان ضمن بیان روش تعیین تعدیل خورشید، برخلاف الگوى بطلمیوس، از بیضى بودن مدار خارج مرکز خورشید سخن به میان آورده و آن را برگرفته از رصد دانسته است. وى همچنین مى‌افزاید: «... و بیان بعضى از این مقدمات که از اَشکال اصول مبیّن مى‌شود، در شرح این زیج خواهد آمد اگر خواسته آفریدگار است...» (زیج محمدشاهى، گ 102پ ـ 103ر). علاوه بر این، غلامحسین جونپورى در جامع بهادرخانى (ص 579) مى‌گوید که خیراللّه مهندس در شرح زیج محمدشاهى مدار خورشید و سیارات را نه به صورت دایره بلکه بیضى دانسته است. معلوم نیست که خیراللّه از نظریة کپلر، اخترشناس آلمانى، مبنى بر بیضى بودن مدار سیارات آگاه بوده است یا خیر. به نوشتة جونپورى (همانجا)، خیراللّه براساس رصدهاى مستقل به این نتیجه رسیده بود.9) السبعة الثوابت. رساله‌اى عربى در طب که خیراللّه در 1119، با الهام از رساله السبعة‌السیارات تألیف یکى از معاصرانش دربارة هفت مسئله در پزشکى، نگاشت. نسخه‌اى از آن به شمارة 1882 در کتابخانة ندوة‌العلماء (لکهنو) موجود است (کتابخانة ندوة‌العلماء، 1366ش، ص 751؛ نیز ← ندوى، ج 1، ص 349).10) الرسالة القدسیة فى مذهب الصِرفیة الحقیقة. این رساله عربى در 1118 دربارة موضوع وحدت وجود نوشته شده است. نسخة آن به شمارة 1023 در کتابخانة ندوة‌العلماء موجود است (کتابخانة ندوة‌العلماء، 1366ش، ص 546ـ547؛ نیز ← ندوى، ج 1، ص 349ـ350).آثار ادبى: الف) شرح سکندرنامه که در 1286/ 1852 به چاپ رسید (ندوى، ج 1، ص 342). سکندرنامه بخش چهارم خمسه نظامى است که از دیرباز یکى از متنهاى مورد استفاده فارسى‌آموزان هند بوده است. ب) محمدعلى ریاضى، پسر خیراللّه، در مقدمة تقریب‌التحریر خیراللّه، به شرحهاى وى بر دیوان حافظ شیرازى و دیوان زلالى اشاره کرده است (همانجا). احتمالاً شرح اخیر دربارة مثنوى سبعة سیاره از زلالى (نه بر دیوان او) است. این دو شرح تاکنون یافته نشده‌اند. ج) رسالة دولتشاه سمرقندى، که احتمالاً شرحى است بر تذکرة‌الشعراء شامل زندگینامة 105 شاعر به نثر، تألیف دولتشاه‌بن علاءالدوله سمرقندى (متوفى 900). در زمان حکومت اکبرشاه، فیضى‌کرمانى تذکرة‌الشعرا را به نظم درآورد که اثر او را لطف‌اللّه با عنوان آسمان سخن تکمیل و تجدید کرد (همان، ج 1، ص 316؛ استورى، ج 1، بخش 2، ص 788). بنابراین عجیب نیست که پسرش، خیراللّه، هم بر آن شرحى نوشته باشد. نسخة یکتاى این رساله در مجموعة نواب مرشدآباد (بنگال) به شمارة 351 (شمارة پیاپى قدیم 1873) وجود دارد.علاوه بر پسرش، محمدعلى ریاضى، خیراللّه شاگردان دیگرى نیز داشته است. از جمله غلام مرتضى، که نسخه‌اى از توضیح‌التذکرة (شرح بر التذکرة فى الهیئة نصیرالدین طوسى)، اثر نظام‌الدین اعرج نیشابورى، را تصحیح کرد (← عرشى، ج 5، ص 55)، و تفضل حسین‌خان‌بن اکرام‌اللّه‌خان (متوفى 1801)، که آثار ریاضى را نزد خیراللّه در دهلى مطالعه کرد و علوم عقلى را زیر نظر محمدعلى ریاضى، در لکهنو فراگرفت. لقب او خان علامه بود و در ریاضیات و نجوم اروپایى مهارت داشت. او اصول ریاضى فلسفه طبیعى نیوتن را از لاتینى به عربى ترجمه کرد (← رحمان على، ص 139).منابع : عبداللّه انوار، فهرست نسخ خطى کتابخانة ملّى، تهران 1343ـ1358ش؛ غلامحسین جونپورى، جامع بهادرخانى، چاپ سنگى کلکته 1250، چاپ افست تهران 1386ش؛ مهدى خواجه‌پیرى، فهرست نسخه‌هاى خطى کتابخانه راجه محمودآباد لکهنو، دهلى‌نو 1366ش؛ بندربن داس خوشگو، سفینة خوشگو، دفتر3، چاپ سیدشاه محمدعطاءالرحمان عطاکاکوى، پتنه 1378/1959؛ رحمان‌على، تذکره علماى هند، کراچى 1966؛ زیج محمدشاهى، ]تألیف جمعى از منجمان در ? 1140[، نسخة خطى کتابخانة مرکزى آستان قدس رضوى، ش 12020؛ ابوالقاسم قربانى، زندگینامة ریاضیدانان دورة اسلامى: از سدة سوم تا سدة یازدهم هجرى، تهران 1365ش؛ کتابخانة ندوة‌العلماء، فهرست نسخه‌هاى خطى عربى کتابخانة ندوة‌العلماء لکهنو،دهلى‌نو: مرکز تحقیقات زبان فارسى در هند، 1366ش؛ همو، فهرست نسخه‌هاى خطى فارسى کتابخانة ندوة‌العلماء لکهنو، دهلى‌نو: مرکز تحقیقات زبان فارسى در هند، 1365ش؛ مرزا سنگین‌بیگ، سیرالمنازل، فارسى متن مع اردو ترجمه، چاپ شریف حسین قاسمى، دهلى‌نو 1982؛ احمد منزوى، فهرست مشترک نسخه‌هاى خطى فارسى پاکستان، ج 1، اسلام‌آباد 1382ش؛ همو، فهرست نسخه‌هاى خطى فارسى، تهران 1348ـ1353ش؛ سلیمان ندوى، مقالات سلیمان، ج 1، اعظم‌گره 1966؛‘Abdul Muqtadir, Catalogue of the Arabic and Persian manuscripts in the Khuda Bakhsh Oriental Public Library, vol.11, Delhi 1994; Abdur Rahman et al. Science and technology in medieval India: a bibliography of source materials in Sanskrit, Arabic, and Persian, New Delhi 1982; Imtiyāz ‘Alī ‘Arshī, Catalogue of the Arabic manuscripts in Raza Library Rampur, Rampur 1963-1977; Muhammad Ashraf, A catalogue of the Persian manuscripts in the Salar Jung Museum & Library, vol.9, Hyderabad 1988; Ghulam Rasul Bhat, Handlist of Arabic & Persian manuscripts of the Research Library, [Srinagar] 1982; Sonja Brentjes, "On the Persian transmission of Euclid's Elements", in La science dans le monde iranien à l'époque islamique, études réunies et présentées par Ž. Vesel, H. Beikbaghban, B. Thierry, Crussol des Epesse, Tehran: Institut français de recherche en Iran, 1998; Mohammad Abdullah Chaghtai, "A family of great Mughal architects", Islamic culture, vol.11, no.2 (Apr. 1937); Hermann Ethé, Catalogue of Persian manuscripts in the Library of the India Office, Oxford 1903-1937; Mahmud Hasan Qaisar Amrohvī, Catalogue of Arabic and Persian manuscripts in Ahsan Mahrahrawī Collection, Ekmeleddin and Rozenfeld Abramovich Boris Aligarh 1983; İhsanoğlu, Mathematicians, astronomers, and other (7th- scholars of Islamic civilization and their works 19thc.), İstanbul 2003; W. H. Siddiqui, Catalogue of Persian manuscripts of the Raza Library, vol.1, Rampur 1996; Charles Ambrose Storey, Persian literature: a bio- bibliographical survey, vol.1, pt.2, vol.2, pt.1, London 1972.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رضاءاللّه انصاری

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده