خیْرات حسان
معرف
تذکرة مفصّل زنان نامدار جهان اسلام، در سه مجلد، به زبان فارسى و به‌ترتیب حروف الفبا، تألیف محمدحسن‌خان مراغى، مشهور به اعتمادالسلطنه* (متوفى 1313)، مؤلف و سیاستمدار برجستة عصر قاجار
متن
خَیْرات حِسان، تذکرة مفصّل زنان نامدار جهان اسلام، در سه مجلد، به زبان فارسى و به‌ترتیب حروف الفبا، تألیف محمدحسن‌خان مراغى، مشهور به اعتمادالسلطنه* (متوفى 1313)، مؤلف و سیاستمدار برجستة عصر قاجار.اعتمادالسلطنه کتاب مشاهیرالنّساء، اثرى به زبان ترکى، تألیف سیدمحمد ذهنى‌افندى، از معاصران مؤلف، را اساس کار قرار داده و پس از ترجمة آن، معلومات خود را بر آن افزوده و پاره‌اى تصرفات نیز در آن اعمال کرده‌است (اعتمادالسلطنه، ج 1، دیباچة محمدجعفر فیض‌مهدوى، ص ] 2[). براى تألیف این تذکره از ده‌ها منبع معتبر عربى، ترکى و فارسى استفاده شده است، اما اعتمادالسلطنه از منابع دیگرى هم سودجسته که تفکیک این دو دسته ــ به‌جز چند موردــ فقط پس از مقایسه دو متن ترکى و فارسى میسر خواهد بود. اعتمادالسلطنه بدین‌گونه شرح‌حال بسیارى دیگر از زنان فاضل، به‌ویژه همعصرانش، را در تذکره خود جاى داده است.انگیزة تألیف خیرات حسان آن بود که روزى کسى در نزد اعتمادالسلطنه از زنان تابعى سخنى گفت. از همان زمان مؤلف به فکر تحقیق دربارة احوال زنان نامدار افتاد و خواست با یارى اهل فن طرح خود را عملى کند که از حسن اتفاق به کتاب مشاهیرالنّساء دست یافت.دیباچة کتاب به نام ناصرالدین‌شاه قاجار است (همانجا). در این تذکره که تقریباً ویژه بانوان مسلمان است (← همانجا؛ نیز ← همان، ج 3، ص 91) شرح‌حال زنان شاعر، ادیب، خوشنویس، هنرمند، عالم، فقیه، زاهد، عارف و نیز بانوان مقدس، اهل حرم پادشاهان، همسران و دختران بزرگان، معشوقه‌ها، زنان تاریخ‌ساز و حادثه‌آفرین از صدر اسلام تا عصر مؤلف، از ترک و عرب و عجم و هندى و حبشى گرد آمده است. اعتمادالسلطنه در این اثر گاه از یک تن در ذیل چند نام یاد کرده و گاه صفات و القاب را نیز مدخل قرار داده است؛ مثلاً مدخل «بانوى بهشت» را پس از توضیحى کوتاه، به فاطمه علیهاالسلام ارجاع داده است (← ج 1، ص70). گاه در ذیل یک مدخل به چند تن اشاره کرده است، مثلاً در ذیل «صفیّه خاتون» (← ج 2، ص 136)، از چند «صفیّه» و در ذیل «فواطم» (ج 3، ص 19ـ20) از چندین «فاطمه» نام برده است.جلد اول کتاب، پس از دیباچة مؤلف با شرح‌حال «آمنه بنت وَهْب» آغاز شده و با شرح حال «ریطه» خاتمه یافته و ذیل آن (ص 153ـ171) با شرح‌حال «آمنه» آغاز شده و به شرح‌حال «رَیّا عَقیلیّه» ختم شده است.بنابر یادداشتِ مؤلف در جلد دوم (ص 2)، وى نسخه‌اى از جلد اول آن را براى محمد ذهنى فرستاده و وى از مطالعة کتاب اظهار انبساط و امتنان کرده است. متن ترکى مکتوبِ ذهنى و ترجمة فارسى آن در آغاز مجلد دوم (ص 3ـ6) درج شده و به دنبال آن بقیه تذکره با ترجمة احوال «زائرى» ادامه یافته و با ترجمة «فاضله انصاریّه» به آخر رسیده است. پس از آن مؤلف با عنوان «تذییل و اعتذار»، از اینکه شرح‌حال بسیارى از زنان را نیاورده، پوزش خواسته و وعده داده است که ذیلى نسبتاً مفصّل در خاتمة کتاب، به این امر اختصاص دهد (← ج 2، ص 201)؛ ضمن آنکه شرح‌حال چند تن از ایشان را در پایان جلد دوم، آورده است. ذیل جلد دوم (ص 201ـ205) با شرح‌حال «شکوه‌السلطنه» آغاز و به شرح‌حال «ظفرخانم» ختم شده است. بنابر یادداشت مؤلف با عنوان «اخطار» (ج 2، ص 205ـ207) انتشار جلد اول با اقبال عمومى مواجه شده است. معدودى نیز در پى «انکار کتاب» بوده‌اند، اما مؤلف خرده‌گیریهاى آنان را پاسخ گفته و به اثبات اهمیت کار خود پرداخته است.اعتمادالسلطنه در آغاز جلد سوم (ص3) شرح احوال حضرت فاطمه علیهاالسلام را به کتب روایات و احادیث ارجاع داده است. جلدسوم با ترجمة حال «فاطمه‌بنت حسین علیهاالسلام»آغاز شده و با ترجمة «یَهَبُ اللّه الحبشیة» پایان یافته و به دنبال آن تکمله‌اى دربارة بعضى حکایات از زنان شاعر و اشعار آنان آمده و سپس شرح‌حال «مریم‌خانم» و «فاطمه سلطان خانم»، دختر و نوادة قائم‌مقام‌فراهانى،نیز برکتاب افزوده‌شده‌است (← ص155ـ197).شمار مدخلهاى خیرات حسان در متن جلد اول (از «الف» تا «ر») 380 و در ذیل آن 46، در متن جلد دوم (از «ز» تا «ف») 260 و در ذیل آن 7، در متن جلد سوم (از «ف» تا «ى») 232 و در افزوده آن 2 (مجموعاً 927) است که بنابه شمارش گلچین معانى (ج1، ص610) در مجموع سه جلد فقط شرح‌حال 52 شاعر فارسى‌گوى آمده و بعضى از آنها نیز مکرر است. شرح‌حال حضرت سکینه بنت حسین علیه‌السلام، مفصّل‌ترین شرح‌حال این تذکره است.دیباچة کتاب به نثرى روان، مسجع و آمیخته با نظم فارسى و عربى نوشته شده است. در متن کتاب نیز کم‌وبیش سجع دیده مى‌شود. شرح‌حال زنان شاعر با نمونه‌هاى شعر فارسى، عربى یا ترکى ایشان همراه است. مؤلف، در ضمن احوال بانوان اهل علم، به مناسبت، اشعارى آورده و در لابه‌لاى متن، حکایت، توضیح لغت، معناى شعر، فواید تاریخى، شرح مسائل فقهى و بسیارى اطلاعات جانبى دیگر بنابه مناسبت جاى داده شده‌است. مؤلف بعضى از مطالب عربى از جمله دو خطبه حضرت زینب علیهاالسلام (← ج 2، ص 23ـ24، 26ـ29) و بسیارى از اشعار عربى (← ج 2، ص 84 ـ85)، را به فارسى ترجمه کرده است.مدخلهاى خیرات حسان با ترتیب الفبا، هر حرف در یک فصل، تنظیم شده، به غیر از «آمنه بنت وهْب» که نظر به شرافت مادرى پیامبر اکرم صلى‌اللّه‌علیه‌و آله‌وسلم در آغاز کتاب (ج 1، ص 2) و مقدّم بر همه نامهاى دیگر آمده است. همچنین مدخلهاى حروف «ب» و «پ» با یکدیگر آمیخته شده است.اعتمادالسلطنه گاه به نقد آراى مؤلف مشاهیرالنّساء برخاسته و بر وى خرده گرفته (← ج 1، ص 63، ج 2، ص 99) و گلچین معانى (ج 1، ص610ـ611) پاره‌اى از اشتباهات اعتمادالسلطنه و اطلاعات نادرست کتاب را تذکر داده است. میرزامحمدبن محمد رفیع‌ملک الکتّاب شیرازى، قسمتى از خیرات حسان اعتمادالسلطنه را با همان مقدمه انتحال کرده و پس از حذف نام مؤلف، اِعمال بعضى تصرفات نابجا و افزودن شرح‌حال ملکه ویکتوریا (← ملک‌الکتّاب، ص 168ـ175)، آن را به‌نام شاه‌جهان‌بیگم، حکمران بهوپال، کرده (همان، ص 177) و با عنوان تذکرة‌الخواتین، شامل ذکر 237 تن (از «آمنه بنت وهب» تا «یاسمن بو») در 1306، در بمبئى به چاپ سنگى رسانده است (گلچین معانى، ج 1، ص 223ـ 225). همچنین هلال‌الدین اسماعیل خویى، متخلص به «دیوانه»، در 1312، از متن منتحَل تذکرة‌الخواتین، منتخبى فراهم کرده است (همان، ج2، ص321).خیرات حسان، نخستین بار در سه مجلد، به قطع رحلى، جلد اول در 1304، جلد دوم در 1305 و جلد سوم در 1307 به خط نسخ عالى محمدصادق شمس‌الکتّاب، در تهران، چاپ سنگى شده است. در پایان جلد اول تقویم سالانه و در پایان هر سه جلد ضمیمه‌اى مشتمل بر فهرست اسامى سلاطین قاجار، ذکر سلطنت ناصرالدین‌شاه و فهرست اسامى خاندان سلطنتى، خانهاى قاجار، رجال و صاحبان مناصب و مشاغل دولتى و نیز فهرست ممالک خارج الحاق شده است. این تذکره در سالهاى 1311 تا 1312 تجدید چاپ شد (مشار، ج 2، ستون 1967).آثار دیگرى، با این کتاب هم نام است، از جمله الخیرات الحسان، تألیف قاضى نوراللّه شوشترى* (متوفى 1019، مؤلف مجالس‌المؤمنین؛ نفیسى، ج 1، ص 663) و الخیرات الحسان فى تفسیرالقرآن، تألیف شیخ‌محمدرضابن قاسم غراوى نجفى (آقابزرگ طهرانى، ج 7، ص 286) که موضوع آنها با موضوع این کتاب متفاوت است.منابع : آقابزرگ طهرانى؛ محمدحسن‌بن على اعتمادالسلطنه، خیرات حسان، چاپ سنگى ]تهران[ 1304ـ1307؛ احمد گلچین معانى، تاریخ تذکره‌هاى فارسى، تهران 1348ش؛ خانبابا مشار، فهرست کتابهاى چاپى فارسى، تهران 1350ـ1355ش؛ محمدبن محمد رفیع ملک‌الکتّاب، کتاب تذکرة‌الخواتین، چاپ سنگى بمبئى 1306؛ سعید نفیسى، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسى تا پایان قرن دهم هجرى، تهران 1344ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محسن ذاکرالحسینی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده