خیبر گذرگاه
معرف
گذرگاهى مهم از حیث راهبردى و تاریخى بین افغانستان و پاکستان
متن
خیبر، گذرگاه، گذرگاهى مهم از حیث راهبردى و تاریخى بین افغانستان و پاکستان. این گذرگاه در شمال غربى پاکستان، در ارتفاع 030،1 مترى، تقریباً در َ6 34ْ عرض شمالى5ً ْ 71 طول شرقى، در انتهاى شرقى رشته‌کوه سفیدکوه (سِپین غَر/ سپیته گوناغر) و شمال غربى دره سند، در فاصله هفتاد کیلومترى شرق شهر جلال‌آباد واقع شده است (← شورماچ، ص 62؛ آریانا، ذیل «خیبر»؛ > اطلس جامع جهان تایمز< ، نقشة 32). طول گذرگاه حدود چهل کیلومتر است و از قلعة جَمرود در دوازده کیلومترى مغرب شهر پیشاور در پاکستان تا ناحیة مرزى تُورخَم/ طورخم در مشرق افغانستان امتداد دارد. این گذرگاه به دلیل اختلاف ارتفاع (بیش از هفتصد متر) میان ارتفاعات غربى آن با دشت پیشاور (در پاکستان) در مشرق، مسیرى صعب‌العبور است و سیلابها و بارانهاى ناگهانى دارد (← الفینستون، ص 356ـ 357؛ > اطلس جامع جهان تایمز<، همانجا؛ نقشة راهنماى افغانستان). خیبر که شهرهاى کابل و جلال‌آباد در افغانستان را به پیشاور متصل مى‌کند، از لحاظ تجارى و راهبردى (به سبب وجود قلعه‌هایى قدیمى چون قلعة شاجاى و مسجدعلى در امتداد آن) اهمیت فراوانى دارد ( آریانا، همانجا؛ هویدى، ص 185؛ گروتس باخ ، ص 85). اَفریدیها،شِنْواریها و اورَکزاییها، از قبایل قوم پشتون*، در فواصل این گذرگاه به سر مى‌برند و به‌ویژه افریدیها و شنواریها، از گذشته حفظ امنیت خیبر را در دست داشته‌اند (الفینستون، ص 356؛ هویدى، ص 172، 185).چون در مشرق افغانستان حرف «ش» در زبان پشتو به «خ» بدل مى‌شود، عبدالحى حبیبى (ص 16ـ17، 339، پانویس 3) بر آن است که احتمالاً خیبر شکل تغییریافته شِیبَر (شاه‌بهار، بهار به معناى معبد) است، یعنى معبدى که مجسمه شاهان در آنجا نگهدارى مى‌شده است.پیشینه. در قرون متمادى، این گذرگاه به سبب اهمیت راهبردى‌اش، دروازه‌اى براى لشکرکشى به هند بوده است؛ از جمله، لشکرکشیهاى اسکندر مقدونى، سلطان محمود غزنوى، نادرشاه افشار و احمدشاه دُرّانى (قدوسى، ص 132ـ133؛ حسینى‌منشى، ص 33ـ 36 ؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذیل «خیبر»). در 1151، نادرشاه افشار در نبردى در گذرگاه خیبر، افغانها را شکست داد و پیشاور را فتح کرد (قدوسى، همانجا). در 1160، احمدشاه درّانى خیبر و پیشاور را تصرف کرد (حسینى‌منشى، همانجا). در دورة تیمورشاه درّانى (ﺣﮑ : 1187ـ1207)، ارسلان‌خان مَهمَند (فرمانرواى ایالت سِرهند) همراه با عده‌اى از قبایل افریدى و مهمند به باج‌گیرى از کاروان تجار و کاروانهاى شاهى که از گذرگاه خیبر عبور مى‌کردند، پرداخت که سرکوب شد (فیض‌محمد، ج 1، ص 59ـ60). در اوایل سدة سیزدهم، ساکنان خیبر با جمعیت حدود 000،120 تن در شمال و شرق سفیدکوه پراکنده بودند. شنواریها کم‌جمعیت و فرمان‌بردار حکومت درّانیها بودند و اورکزاییها و افریدیها به سبب استحکام مناطقشان فرمان‌بردار نبودند. اهمیت گذرگاه به حدى بود که خیبریان در ازاى گرفتن مبالغى از حکومت، از این گذرگاه حفاظت مى‌کردند. با این حال، در مواردى کاروانها را غارت مى‌کردند و از آنها باج مى‌گرفتند (الفینستون، ص 356ـ358).شیروانى نیز در همین دوره، تردد مسافران از درة خیبر را علاوه بر دشواریهاى طبیعى، به سبب وجود راهزنها مشکل دانسته است (← ص 274). با وجود این در همین هنگام، بازارهاى نواحى دو سوى گذرگاه، به‌ویژه نَنْگَرْهار و لَغْمان، به دلیل عبور کاروانهاى تجارى از این گذرگاه، پررونق بوده است (گروتس‌باخ، ص 91). طبق عهدنامة مورخ 23ربیع‌الآخر 1254/ 16 ژوئیه 1838، که میان رَنْجیت سینگ (فرمانرواى سیکِلاهور) با شاه‌شجاع درّانى منعقد شد، توابع پیشاور تا حد خیبر تحت حاکمیت هند قرار گرفت و شاه‌شجاع متعهد شد مانع ورود افراد شرور و راهزن از آن سوى خیبر به پیشاور شود (فیض‌محمد، ج 1، ص 191ـ192).در ابتداى حکومت شیرعلى‌خان بارکزایى، درة خیبر مهم‌ترین راه ورود و تسلط انگلیسیها بر افغانستان، براى مقابله با روسیه شد. انگلیسیها بعد از اینکه شیرعلى‌خان را در 1295/1878 در درة خیبر شکست دادند، به افغانستان نفوذ کردند. در 1296/1879 به موجب پیمان صلح گندمک ، خیبر همراه با برخى نواحى دیگر تحت نظارت انگلیسیها درآمد (← همان، ج 2، ص 206ـ207، 218ـ219؛ ایوانس ، ص 88).در 1315، افریدیها گذرگاه خیبر را گرفتند و انگلیسیها را از آنجا بیرون کردند (ریاضى، ص 240). در 1338، امان‌اللّه‌خان بارکزایى پس از جنگ جهانى اول انگلیسیها را در دهنة خیبر شکست داد و قلعة لَنْدى کوتَل را تصرف کرد (ایوانس، ص 120؛ انصارى، ص 97ـ98).در 1339، انگلیسیها به منظور تسهیل در انتقال نیرو و تجهیزات نظامى، براى مقابله با خطر احتمالى حملة روسها به هند از طریق گذرگاه خیبر، راه‌آهنى از پیشاور تا نزدیکى گذرگاه تأسیس کردند (هویدى، ص 181ـ182؛ د. اسلام، همانجا). در اوایل سدة چهاردهم، گذرگاه خیبر به علت تاخت‌وتاز و غارت قبایل شنوارى مستقر در آنجا ناامن بود و اخذ نوعى حق‌الحمایه به نام بدرقه از کاروانهایى که از خیبر به پیشاور مى‌رفتند، تداول داشت. امان‌اللّه‌خان در 1307ش سعى کرد حق‌الحمایة مذکور را لغو کند که به شورش شنواریها انجامید (عبدالرحمان‌خان، ج 1، ص 323؛ پولادا ، ص 161ـ162). در حدود 1357ش، افریدیهاى خیبر که حدود یک میلیون تن بودند، به سبب عبور کاروانهاى تجارى از این گذرگاه درآمد هنگفتى داشتند (هویدى، ص 187).بعد از 1326ش، پاکستان ادارة گذرگاه خیبر را که به پیشاور ضمیمه شده بود، در دست گرفت (د. اسلام، همانجا).منابع : آریانا دائرة‌المعارف، کابل: انجمن دائرة‌المعارف افغانستان، 1328ـ 1348 ش؛ فاروق انصارى، تحولات سیاسى و اجتماعى افغانستان: 1312ـ1259ش/ 1933ـ1880م، بررسى موردى قندهار، تهران 1381ش؛ عبدالحى حبیبى، تاریخ افغانستان بعد از اسلام، تهران 1363ش؛ محمودبن ابراهیم حسینى منشى، تاریخ احمدشاهى: نخستین نوشته تاریخى زمان تأسیس و گسترش امپراتورى افغانها در دوره درانى، چاپ سرور همایون، پیشاور 1379ش؛ محمدیوسف ریاضى، عین‌الوقایع: تاریخ افغانستان در سالهاى 1207ـ 1324ق، چاپ محمد آصف‌فکرت، تهران 1369ش؛ محمداکبر شورماچ، جغرافیاى عمومى افغانستان، کابل 1350ش؛ زین‌العابدین‌بن اسکندر شیروانى، بستان‌السیاحه، یا، سیاحت‌نامه، چاپ سنگى تهران 1315، چاپ افست ]بى‌تا.[؛ عبدالرحمان‌خان، امیر افغانستان، تاریخ حالات عبدالرحمن‌خان حکمران افغانستان، چاپ سنگى مشهد 1319؛ فیض محمد، سراج‌التواریخ، تهران 1372ش؛ محمدحسین قدوسى، نادرنامه، مشهد 1339ش؛ اروین گروتس‌باخ، جغرافیاى شهرى در افغانستان، ترجمه محسن محسنیان، مشهد1368ش؛ نقشه راهنماى افغانستان، مقیاس 000، 600،1:1، تهران : گیتاشناسى، 1994؛ فهمى هویدى، افغانستان سقف جهان: تحلیلى از اوضاع سیاسى، طبیعى و انسانى، ترجمة سرور دانش، قم 1364ش؛Mountstuart Elphinstone, An account of the kingdom of Cabul and its dependencies in Persia , Tartary and India, Graz 1969; EI2, s.v. "Khaybar" (by C. E. Bosworth); Martin Ewans, Afghanistan: a short history of its people and politics, NewYork 2002; M. Hanif Raza, Souvenir Pakistan, Islamabad [n.d]; Leon B. Poullada, Reform and rebellion in Afghanistan, 1919- 1929: king Amonullah's failure to modernize a tribal society, Ithaca 1973; The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, 2005.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

معصومه بادن

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده