خیالی بخارایی
معرف
شاعر فارسى‌زبان قرن نهم
متن
خیالى بخارایى، شاعر فارسى‌زبان قرن نهم. در هیچ‌یک از منابع نام و نسب و تاریخ تولد وى نیامده است. او در بخارا به دنیا آمد (سامى، ذیل «خیالى») و در همانجا پرورش یافت. درگذشت او در بخارا بود و مدفنش نیز آنجاست (نوائى، ص 12ـ13؛ مدرس تبریزى، ج 2، ص 198). خیالى مدتى هم در هرات زندگى کرد (سامى، همانجا؛ نفیسى، ج 1، ص300) و از این‌رو بعضى وى را خیالى‌هروى نامیده‌اند (← واله داغستانى، ج 1، ص240؛ هدایت، ص 132)، از وى با عنوان خیالى سمرقندى نیز یاد شده (← هلالى جغتایى، ص 177، پانویس) که ظاهراً نادرست است. تاریخ درگذشت وى را حدود 850 ذکر کرده‌اند (←براون ، ج 3، ص 471؛ آقابزرگ طهرانى، ج 9، قسم 1، ص 309؛ خیالى بخارایى، مقدمة دولت‌آبادى، ص بیست‌وشش)، اما نفیسى (همانجا) مرگ وى را در 870 دانسته است.خیالى معاصر الغ‌بیگ (متوفى 853)، پسر بزرگ شاهرخ تیمورى، بود. الغ‌بیگ اهل علم و ادب و دربارش مجمع شعرا و دانشمندان زمانه بوده است (دولتشاه سمرقندى، ص 644؛ یارشاطر، ص 51). خیالى و شاعرانى چون بدخشى سمرقندى*، عصمت بخارى*، بَرَندَق خجندى* به دربار الغ‌بیگ رفت‌وآمد داشتند (سامى؛ یارشاطر، همانجاها). خیالى شاگرد عصمت بخارى بود و همراه شاعرانى مانند بساطى‌سمرقندى* و رستم خوریانى در مجلس وى حضور مى‌یافت (دولتشاه سمرقندى، همانجا؛ نوائى، ص 12؛ خواندمیر، ص 38).به سبب وجود شاعران دیگر با تخلص خیالى (← دولتشاه سمرقندى، ص 761)، تذکره‌نویسان اشعار آنها را به یکدیگر نسبت داده‌اند، چنان‌که در دیوان موجود خیالى بخارایى (ص 28، 122، 131) غزلیاتى وجود دارد که ابیاتى از آن را صبا در تذکره روز روشن (ص 251) ذیل شرح‌حال خیالى خجندى آورده است؛ غزل دیگرى نیز به خیالى نسبت داده شده است که احتمالاً از خیالى خجندى است، زیرا شاعر در بیت پایانى آن، خود را «بلبل باغ خجند» خوانده است (←خیالى بخارایى، ص 105ـ106). البته در توجیه انتساب این غزل به خیالى بخارایى گفته شده است که دلیل انتخاب این تشبیه، ارادت شاعر به کمال خجندى* است. گویا این دو خیالى که در تذکره روز روشن شرح‌حال هریک از آن دو، به‌طور جداگانه آمده است، یکى تصور شده‌اند (← خیالى بخارایى، همان مقدمه، ص بیست‌وسه). صدیق حسن‌خان مؤلف شمع انجمن، به اشتباه وى را حیاتى بخارى نامیده و او را از سه شاعرى که تخلص حیاتى داشته‌اند، برتر دانسته است. همچنین ابیات دیوانِ او را حدود سه تا چهار هزار بیت نقل کرده است (ص 118). هرچند شهرت خیالى به دلیل شاعرى اوست، اما وجود مضامین عرفانى در اشعارش باعث شده تا تذکره‌نویسان وى را سالکى موحد (هدایت، همانجا) و مردى درویش طبیعت (صبا، همانجا) بدانند و سخنان او را درویشانه و پاکیزه بخوانند (دولتشاه سمرقندى، همانجا). همچنین در تذکره‌ها از استعداد و طبع خوش وى و اخلاق و رفتار نیکویش سخن رفته است (براى نمونه ← دولتشاه سمرقندى؛ نوائى، همانجاها).عمده شهرت خیالى به سبب سرودن غزل عرفانى مشهورى است با مطلع «اى تیر غمت را دل عشاق نشانه/ خلقى به تو مشغول و تو غایب ز میانه» (← ص240ـ241). تقریباً در تمام تذکره‌هایى که نامى از خیالى در آنها آمده، ابیاتى از این غزل به عنوان نمونه شعر وى آمده است (براى نمونه ← جامى،ص 107؛ خواندمیر؛ هدایت؛ سامى، همانجاها). اختلاف در ضبط ابیات این غزل در تذکره‌ها نیز دلیل دیگرى است بر رواج و شهرت آن در میان مردم و تأثیر آن بر شاعران پس از او. چنان‌که به‌نظر غلامحسین جواهرى (شیخ‌بهائى، مقدمه، ص و)، تنها شعر داراى شور و حال و زیبایى از بهاءالدین عاملى* معروف به شیخ‌بهائى، تضمین او از غزل خیالى بخارایى است که بیشتر اهل ذوق آن را ازبردارند (دربارة این مخمّس ← آینده، ج 3، ش 14ـ16، بهمن و اسفند 1324، ص 719ـ724). حبیب خراسانى نیز از دیگر کسانى است که تحت‌تأثیر این شعر خیالى و تضمین معروف شیخ‌بهائى اشعارى در موضوع توحید محض دارد (← ص 195، 206؛ نیز ← حبیب خراسانى*). این غزل به اشتباه، در دیوان هلالى جغتایى*، شاعر معاصر خیالى، با اندکى اختلاف و با تخلص هلالى چاپ شده است که البته از نظر سبک با اشعار هلالى تفاوت دارد (← ص 177 و پانویس). دیوان اشعار خیالى شامل 3 قصیده، یک مسمط، 355 غزل، 3قطعه و 8 رباعى است و مفردات آن حدود 23 بیت است که مجموعاً بالغ بر حدود 071،2 بیت مى‌شود. دو قصیدة وى یکى در ستایش پروردگار است و دیگرى در مدح عصمت بخارى که فضل و هنر و حسن کلام و دیگر فضائل وى را مى‌ستاید (←ص 9ـ22). تأثیر زبان، ترکیبات و تصاویر اشعار خاقانى در قصاید او آشکار است (براى نمونه ←ص 3ـ9) و در این قصاید از موضوعات و تلمیحات تازه خبرى نیست. موضوع غزلها همان عشق و هجران است، اما تلاش شاعر براى یافتن مضامین تازه که از خلال برخى ابیات دریافت مى‌شود، نشانة ظهور سبکى نو در شعر است که بعدها به سبک هندى مشهور شد (خیالى بخارایى، دیباچة منوچهر مرتضوى، ص ز؛ یارشاطر، ص 115؛ نیز ← خیالى بخارایى، ص 28ـ29، 80 ، 100). البته گاه اصرار بر یافتن مضامین باریک، از لطف و تأثیر شعر وى کاسته و باعث شده است تا سادگى و روانى خود را به کلى از دست بدهد (براى نمونه ←ص 29، 105، و جاهاى دیگر). خیالى در غزلیاتش از شاعران پیش از خود نظیر سعدى، خواجوى کرمانى، حافظ و امیرخسرو دهلوى تأثیر پذیرفته است (← خیالى بخارایى، مقدمة دولت‌آبادى، ص سى‌وچهار ـ چهل‌ویک؛ نیز ← همان، ص 92، 101، 240ـ241). به‌گفتة تذکره‌نویسان دیوانش در ماوراءالنهر، بدخشان، ترکستان و خراسان شهرت داشته‌است (براى نمونه ← دولتشاه‌سمرقندى؛ سامى، همانجاها).در منابع موجود اشاره‌اى به مذهب خیالى نشده، اما در مسمّطى که در مدح حضرت على علیه‌السلام سروده (← ص 17ـ20) و نیز ابیاتى که در آنها از امام حسن و امام حسین علیهماالسلام یاد کرده است (← ص 8) نشانه‌هایى دالّ بر تشیع او وجود دارد. همچنین عصمت بخارى نیز مسمطى در مدح امام‌رضا علیه‌السلام (← ص 502ـ507) و ترکیب‌بندى در مدح چهارده معصوم (← ص 517ـ528) دارد که نشانه تشیّع اوست و باتوجه به مناسبات نزدیک آن دو احتمال مى‌رود که هر دو شیعه بوده‌اند. عزیز دولت‌آبادى دیوان خیالى بخارایى را در آبان 1352 تصحیح و در تبریز منتشر کرده است.منابع: آقابزرگ طهرانى؛ ادوارد گرانویل براون، تاریخ ادبى ایران، ج 3، ترجمه و حواشى على‌اصغر حکمت، تهران 1357ش؛ عبدالرحمان‌بن احمد جامى، بهارستان، چاپ اسماعیل حاکمى، تهران 1367ش؛ حبیب‌اللّه‌بن محمدهاشم حبیب خراسانى، دیوان، چاپ على حبیب، تهران ]1353ش[؛ خواندمیر؛ خیالى بخارایى، دیوان، چاپ عزیز دولت‌آبادى، تبریز 1352ش؛ دولتشاه سمرقندى، تذکرة‌الشعراء، چاپ ادوارد براون، لیدن 1319/ 1901، چاپ افست تهران1382ش؛ شمس‌الدین‌بن‌خالد سامى، قاموس‌الاعلام، چاپ مهران، استانبول 1306ـ1316/ 1889ـ 1898؛ محمدبن حسین شیخ بهائى، کلیات اشعار و آثار فارسى شیخ بهاءالدین محمدالعاملى مشهور به شیخ بهائى، چاپ غلامحسین جواهرى، ]تهران، بى‌تا.[؛ محمدمظفر حسین‌بن محمد یوسفعلى صبا، تذکره روز روشن، چاپ محمدحسین رکن‌زاده آدمیت، تهران 1343ش؛ صدیق حسن‌خان، شمع انجمن، چاپ سنگى بهوپال 1293؛ عصمت بخارى، دیوان، چاپ احمد کرمى، تهران 1366ش؛ محمدعلى مدرس‌تبریزى، ریحانة‌الادب، تهران 1369ش؛ سعید نفیسى، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسى تا پایان قرن دهم هجرى، تهران 1363ش؛ امیرعلیشیر نوائى، تذکره مجالس‌النفائس، ]ترجمه فارسى[، چاپ على‌اصغر حکمت، تهران 1363ش؛ علیقلى‌بن محمدعلى واله داغستانى، ریاض‌الشعراء، ج 1، چاپ شریف حسین قاسمى، رامپور 2001؛ رضاقلى‌بن محمدهادى هدایت، تذکره ریاض‌العارفین، چاپ ابوالقاسم رادفر و گیتا اشیدرى، تهران 1385ش؛ بدرالدین هلالى جغتایى، دیوان هلالى جغتائى، با شاه و درویش و صفات العاشقین او، چاپ سعید نفیسى، تهران 1368ش؛ احسان یارشاطر، شعر فارسى در عهد شاهرخ (نیمة اول قرن نهم)، یا، آغاز انحطاط در شعر فارسى، تهران 1334ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

آرزو عرب اُف

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده