خیال منفصل ← مثال عالم
معرف
خیال منفصل ← مثال، عالم#
متن
خیال منفصل ← مثال، عالمNNNNخیالى، محمدبیگ، شاعر مشهور ادبیات دیوانى عثمانى در قرن دهم. وى چون هیچ‌گاه ازدواج نکرد، به «بکارممى» (محمد عزب) مشهور شد (د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه). در واردار ینیجه‌سى ، نزدیک سلانیک در مقدونیه، به دنیا آمد(← ایسن ، ص 224؛ قنالى‌زاده ، ج 1، ص 354؛ ثریا، ج 2،ص 313). تاریخ ولادت او در هیچ یک از منابع نیامده است.خیالى آموزش متداول مَدرَسى را نگذراند، اما بیشتر علوم رایج در آن روزگار را آموخت و از ابتداى جوانى به سرودن شعر پرداخت. در جوانى تحت تأثیر و تربیت باباعلى مستِ عجمى ــ سرحلقة درویشهاى قلندرى و حیدرى که گاه به واردار ینیجه‌سى سفر مى‌کردــ قرار گرفت و به گروه او پیوست (عاشق چلبى، گ 270پ؛ بانارلى ، ج 1، ص 573؛ ترلان ، ص 29).سپس به استانبول رفت و در آنجا استعداد شاعرى و فضلش توجه قاضى استانبول، صارى گُرز نورالدین، را جلب کرد، به گونه‌اى که دستور داد تا او را از خانه‌به‌دوشى برهانند (د.اسلام، همانجا؛ عاشق چلبى، گ 271ر). ابراهیم پاشا، وزیراعظم، که حامى خیالى شده بود، وى را به سلطان سلیمان قانونى ــ که خود شاعر بودــ معرفى کرد و خیالى به زودى از مصاحبان وى شد (قنالى‌زاده، ج 1، ص 354ـ355؛ بانارلى، همانجا). خیالى تقریباً تمامى قصاید خود را به سلطان سلیمان تقدیم کرد (د. ا. د. ترک، ذیل مادّه). این محبت شدید، حسادت اکثر شعراى معاصر او، به‌ویژه ذاتى* و طاشلیجه‌لى یحیى*، را برانگیخت. خیالى پس از اعدام شدن ابراهیم‌پاشا، حامى قدرتمند خود را از دست داد و به نظر مى‌رسد در زمان وزارت رستم‌پاشا، که علاقه جدّى به هنر نداشت، و نیز به سبب عقاید باطنى و علوى خود، مورد بى‌مهرى قرار گرفت (ترلان، ص 26؛ د. اسلام، همانجا). به همین سبب از سلطان خواست که منصبى خارج از استانبول به او بدهد و سنجق‌بیگ یکى از ولایات شد (د.ترک، ذیل مادّه؛ بانارلى، ج 1، ص 574). زندگى اجتماعى خیالى در این دوره تا حدى مبهم است. وى احتمالاً در زمان اقامت سلطان سلیمان قانونى در 941 در بغداد، با فضولى* در این شهر ملاقات کرد (← د. اسلام، همانجا).خیالى در 964 در ادرنه درگذشت و در همانجا نیز به خاک سپرده شد (عاشق چلبى، گ 275پ؛ بروسه‌لى، ج 2، ص 160). تذکره عاشق چلبى*، نزدیک‌ترین دوست او، مهم‌ترین منبع دربارة خیالى است (د.اسلام، همانجا؛ عاشق چلبى، گ 270پ ـ277ر).خیالى از شعراى برجسته و خلاق دیوانى بود (ناجى ، ص 198). غزلهاى او بى‌تکلف، رندانه و سرشار از مضامین عمیق عارفانه است (> دستینة ادبیات قدیم ترکى< ، ص 95).شعر وى را از حیث غناى معنوى و اصالت اندیشه، سلاست و تعابیر شاعرانه از آثار شعراى معاصرش برتر دانسته‌اند (← ثریا، ج 2، ص 343؛ ترلان، ص 26ـ38؛ گیب ، ج 3، ص 63؛ د.اسلام، همانجا).ایسن (ص 225) وى را سلطان و پیشواى غزلسرایان آن دوره و قنالى‌زاده (ج 1، ص 354) نیز او را ملک‌الشعراى روم و سخن‌آراى آن مرز و بوم نامیده است؛ به گفتة او (ج 1، ص 357) اشعار خیالى در بین مردم مشهور، و در میان اهل ادب تحسین‌برانگیز بوده است. عهدى ــ نویسندة تذکرة گلشن شعرا (قرن یازدهم)ــ وى را به سبب مضامین صوفیانة اشعارش، که داراى بیان ساده، صمیمى و رندانه و همراه با نازک خیالى است، حافظ روم خوانده است (←بانارلى، همانجا؛ آیدین، ص 52).خیالى در اشعار خود از شاعران فارسى‌زبان همانند حافظ، امیرخسرو دهلوى، سعدى، سلمان ساوجى و به طور کلى از فرهنگ و ادب ایران تأثر فراوانى پذیرفته (براى نمونه ← آیدین، ص87 ، 89 ، 92، 94ـ95، 120، 122ـ124) و همچنین در بعضى از غزلها از فضولى متأثر بوده است (بانارلى، همانجا؛ براى نمونه‌هایى از شعر خیالى ← قنالى‌زاده، ج 1، ص 358ـ 360؛ ناجى، ص 200ـ203).دیوان شعر، تنها اثر اوست که على نهاد تَرلان آن را در 1324ش/1945 در استانبول تصحیح و با مقدمه‌اى چاپ کرده است (د. ا. د. ترک؛ بانارلى، همانجاها). در دیوان او علاوه بر حدود هفتصد غزل، قصائدى در مدح سلطان سلیمان قانونى، چند مسمط و چند قطعه موجود است (د. ا. د. ترک، همانجا؛ گیب، ج 3، ص 63ـ64؛ عاشق چلبى، گ 276ر). بروسه‌لى (همانجا) منظومه‌اى به نام لیلى و مجنون را نیز به او نسبت داده که ظاهراً متعلق به شاعر دیگرى با همین تخلص است (← قنالى‌زاده، ج 1، ص 353).منابع : شادى آیدین، عناصر فرهنگ و ادب ایرانى در شعر عثمانى (از قرن نهم تا دوازدهم هجرى)، تهران 1385ش؛ محمدطاهر بروسه‌لى، عثمانلى مؤلفلرى، استانبول 1333ـ1342؛ محمد ثریا، سجل عثمانى، استانبول 1308ـ1315/1890ـ1897، چاپ افست انگلستان 1971؛ محمد عاشق چلبى، مشاعرالشعرا: عاشق چلبى تذکره‌سى، چاپ گ. م. مردیت اوئنز، لندن 1971؛Nihad Sâmi Banarlı, Resimli Türk edebiyât tarihi, İstanbul 1971- 1979; EI2, s.v., "Khayaālī" (by Fahir İz);Eski Türk edebiyat el kitab, [by] Mustafa İsen et al., Ankara: Grafiker, 2005; E. J. W. Gibb, A history of Ottoman poetry, ed. Edward G. Browne, vol.3, London 1965; Mustafa İsen, Latîfî tezkiresi, Ankara 1999; İA, s.v. "Hayâlî" (by Th. Menzel); Hasan Çelebi Kınalızāde, Tezkiretü'ş-şuarâ, ed. İbrahim Kutluk, Ankara 1978-1981; Muallim Nâci, Osmanl şairleri ,ed. Cemâl Kurnaz, Ankara 2000; A. Nihat Tarlan, "Hayalî- Bâki", İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyat dergisi, vol. 1, no. 1 (1946); TDVİA, s.v., "Hayâlî Bey" (by Cemal Kurnaz).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محسن حدادی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده