خیاط ابوعلی یحیی بن غالب
معرف
اخترشناس و منجم احکامى سدة دوم و سوم
متن
خیّاط، ابوعلى یحیى‌بن غالب، اخترشناس و منجم احکامى سدة دوم و سوم . در آثار لاتین نام وى به‌ صورت"Albohali Alchait"آمده است (← کارمودى ، ص 49). او از شاگردان ماشاءاللّه یهودى* (متوفى ﺣ 200، منجم معروف دورة عباسى) بوده است. همچنین با یحیى‌بن خالد برمکى ــ از وزراى دورة عباسى که در نهضت ترجمه نقش مهمى داشت ــ همعصر بوده و برخى آثار خود را براى او نوشته است (← ابن‌ندیم، ص 335؛ نیز ← برمکیان*). سوتر (ص 17) و به تبع وى دیگر شرق‌شناسان، تاریخ وفات وى را حدود 220 دانسته‌اند (← روزنفلد و احسان‌اوغلو، ص 21؛ قس بروکلمان ، ج 1، ص250).آثار ابوعلى خیاط بیشتر در زمینة موالید و تاریخ احکام نجومى (رویکرد احکام نجومى به وقایع تاریخى) است که تنها تعداد اندکى از آنها باقى‌مانده است. برگردان برخى از این آثار به لاتین در سدة ششم/ دوازدهم، تأثیر بسزایى در رشد اخترشناسىِ اروپاى آن زمان داشته است (← ادامة مقاله).آثار وى عبارت‌اند از :1) کتاب الموالید یا کتاب فى جمل الادلة على‌الموالید من احکام‌النجوم (ابن‌ندیم، همانجا؛ ابن‌طاووس، ص 206). مرجع اصلى خیاط در این اثر، کتاب الموالید ماشاءاللّه بوده که اصل آن از بین رفته است. وى دوازده زایچه* (طرحواره‌اى که موضع ستارگان را در زمان تولد فرد نشان مى‌دهد و براساس آن سرنوشت شخص را پیشگویى مى‌کردند) را به نقل از ماشاءاللّه ذکر کرده و به تحلیل آنها پرداخته است. برخى از این زایچه‌ها دقیقاً از پنج رساله دوروتئوس گرفته شده‌اند و دیگر زایچه‌ها ــ آن‌گونه که تحلیل آنها نشان مى‌دهدــ مربوط به سده‌هاى پنجم و ششم میلادى هستند (← کندى و پینگرى، ص146ـ 174؛ زندگینامه علمى دانشوران ، ذیل «ماشاءاللّه»؛ هلدن ، ص 112؛ براى آگاهى از محتواى اجمالى کتاب ← اولمان ،ص 312). این کتاب دوبار به لاتین ترجمه شد، یک‌بار به قلم پلاتوى تیوولیایى در 530/1136 ــ که گویا ابراهیم برحیه نیز در این ترجمه دست داشته است ــ و بار دوم به دست یوحناى اشبیلى در 854/1153؛ ترجمة یوحناى اشبیلى از این اثر در 953/1546 و 956/1549 در نورنبرگ به چاپ رسید. ترجمة انگلیسى همین برگردان به قلم هلدن در 1367ش/ 1988 چاپ شده است (سارتون ، ج 1، ص 569؛ ج 2، بخش 1، ص 170؛ زندگینامه علمى دانشوران، ذیل «ابراهیم برحیه‌هاـ نسى»؛ براى نسخ عربى ← سزگین، ج 7، ص 121؛ کینگ ، ج 2، بخش 2، ص 675ـ676). همچنین رساله‌اى فارسى با نام رسالة فى احکام‌النجوم مبنیة على رسالة ابى‌على الخیاط، از مؤلفى ناشناخته، برجاى مانده که در آن از قرار گرفتن کواکب در خانه‌هاى احکام نجومى و تأثیر آن بر روى مولود بحث شده است (← کینگ، ج 2، بخش 2، ص 1091).2) کتاب المسائل (المستدلّ علیها من‌البیوت الاثْنَىْ عشر و الکواکب السبعة؛ ← ابن‌ندیم؛ سزگین، همانجاها)، که در بعضى نسخ نام آن به صورت کتاب سرّالعمل فیه مسائل فى‌البروج الاثْنَىْ عشر (← بروکلمان، ج 1، ص250) آمده است. او این کتاب را در زمینه مسائل ــ شاخه‌اى از احکام نجوم که در آن روش پاسخ‌گویى به پرسشهایى چون یافتن اشیاى گمشده، یافتن دزد و پى‌بردن به درستى اخبار بررسى مى‌شودــ نگاشته و در آن همچون اثر پیشین بیشتر به نقل دیدگاههاى ماشاءاللّه پرداخته است (براى آگاهى از فهرست ابواب کتاب ← آلوارت ، ج 5، ص 274ـ275). در این اثر ارجاعات متعددى به گفتار حکمایى چون وتیوس والنس (در منابع دورة اسلامى : والیس اسکندرانى)، دوروتئوس، بطلمیوس ، ائوتوکیوس/ اوطوقیوس و عمربن فرخان طبرى داده شده است. گزیده‌هایى از این کتاب با نام فوائد من کلام ابى على‌الخیاط تتعلق بالاحکام فى علم‌الفلک (الفوائدالفلکیة) برجاى‌مانده است (← سوتر، همانجا؛ بروکلمان، > ذیل<، ج 1، ص 394؛ سزگین، همانجا؛ خورى، ص 281؛ کینگ، ج 2، بخش 2، ص 676؛ براى نسخ باقى مانده ← دانش‌پژوه، 1364ش، ج 17، ص 58؛ افشار و دانش‌پژوه، ج 6، ص 258).3) احکام و اختیارات، رساله‌اى در زمینة مسائل و نیز اختیارات (شاخه‌اى در احکام نجوم که هدف آن تعیین زمان مناسب براى انجام کارها است). در فهرستهاى کهن اشاره‌اى به این اثر نشده است. از این روى، این اثر ممکن است تلفیقى متأخر از دیگر آثار وى باشد (براى آگاهى از فهرست ابواب این اثر ← کینگ، ج 2، بخش 2، ص 672ـ674).4) کتاب تحاویل/ تحویل سِنى‌العالم، که گزیده‌هایى از آن باقى‌مانده است (← ابن‌ندیم؛ سزگین، همانجاها).ابن‌ندیم (همانجا)، کتبى را از وى برشمرده که تاکنون نسخه‌اى از آنها یافت نشده است. آثار مذکور عبارت‌اند از : کتاب‌المدخل، کتاب المعانى، کتاب الدول، کتاب تحویل سنى‌الموالید، کتاب المنثور که آن را براى یحیى‌بن خالد برمکى نگاشته است، کتاب قضیب‌الذهب و کتاب‌النکت.برخى از دیدگاهها و روشهاى خیاط به‌واسطة آثار اخترشناسان پس از وى به دست ما رسیده است. از جمله ابوالصقر قبیصى* (سدة چهارم) در مسئلة دوازدهم رسالة فى امتحان المنجمین، روش ابوعلى خیاط را در محاسبه سهام (چون سهمِ سعادت،...) آورده است (← رجب و کندى،ص 93ـ95؛ برنت و دیگران، ص 7). ابوسعید احمدبن محمدبن عبدالجلیل سجزى* (سدة چهارم) نیز در بخشى از رسالة موالید از مجموعة جامع‌الشاهى (ص 276ـ279)، به نقل دیدگاه ابوعلى خیاط دربارة تأثیر کواکب بیابانى بر روى ویژگیهاى مولود و پیش‌بینى آینده آن پرداخته است. در مجموعة شمارة 298 کتابخانة آندراپرادش حیدرآباد (شامل آثارى از اخترشناسان اندلسى و نیز پراکنده‌هایى در احکام نجوم) نیز برخى از دیدگاههاى خیاط دربارة روابط و تأثیرات احکامىِ کواکب بر یکدیگر آمده‌است (براى معرفى تفصیلى این مجموعه ← مسترس ، ص 407). در اثرى از مؤلفى ناشناخته، به نام مختصرالتلخیص فى احوال الملل و الدول و الادوار و القِرانات به کتاب قرانات ابوعلى خیاط (که شاید همان کتاب الدول باشد) و دیدگاه وى در این زمینه اشاره شده است (← دانش‌پژوه، 1344ش، دفتر4، ص 449). همچنین در نسخة شمارة 938 کتابخانة اسکوریال (مجموعه‌اى در احکام نجوم که شامل رساله‌هایى از ابومعشر بلخى‌بن فرخان و نقل‌قولهایى پراکنده از دیگر اخترشماران است). گزیده‌هایى از روش ابوعلى خیاط در پیش‌بینى میزان بارندگى، براساس موقعیت خورشید و ماه در هر برج آمده است (درنبورگ، ج 2، قسم 3، ص50ـ51).منابع : ابن‌طاووس، فرج‌المهموم فى تاریخ علماء النجوم، نجف 1368، چاپ افست قم 1363ش؛ ابن‌ندیم (تهران)؛ ایرج افشار و محمدتقى دانش‌پژوه، فهرست نسخه‌هاى خطى کتابخانه ملى ملک، ج 6، تهران 1366ش؛ ابراهیم خورى، فهرس مخطوطات دارالکتب الظاهریة: علم الهیئة و ملحقاته، دمشق 1389/1969؛ محمدتقى دانش‌پژوه، «فهرست کتابخانه‌هاى شهرستانها (تبریز، کاشان، یزد، اصفهان)»، در نسخه‌هاى خطى: نشریه کتابخانه مرکزى دانشگاه تهران، دفتر4، زیرنظر محمدتقى دانش‌پژوه و ایرج‌افشار، تهران: دانشگاه تهران، 1344ش؛ همو، فهرست نسخه‌هاى خطى کتابخانه مرکزى و مرکز اسناد دانشگاه تهران، ج 17، تهران 1364ش؛ احمدبن عبدالجلیل سجزى، الجامع الشاهى، نسخة خطى کتابخانه مرکزى دانشگاه تهران، ش 6276؛ دیوید آنتونى کینگ، فهرس المخطوطات العلمیة المحفوظة بدارالکتب المصریة، قاهره 1981ـ1986؛W. Ahlwardt, Verzeichniss der arabischen Handschriften der Königlichen Bibliothek zu Berlin, Berlin 1887-1899; Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden 1943-1949, Supplementband, 1937-1942; Charles Burnett, Keiji Yamamoto, and Michio Yano, Al-Qabīsī (Alcabitius): the introduction to astrology, London 2004; Francis J. Carmody, Arabic astronomical and astrological science in Latin translation: a critical bibliography, Berkeley, Calif. 1956; Hartwig Derenbourg, Les manuscrits arabes de l'Escurial, vol.2, fasc.3, Paris 1941; Dictionary of scientific biography, ed. Charles Coulston Gillispie, New York: Charles Scribner's Sons, 1981, s.v. "Abraham bar Hiyya Ha-nasi" (by Martin Levey), "Māshā'allāh" (by David Pingree); James H. Holden, A history of horoscopic astrology from the Babylonian period to the modern age, Tempe, Ariz. 2006; Edward Stewart Kennedy and David Pingree, The astrological history of Māsha'āllāh, Cambridge, Mass. 1971; Angel Mestres, "Maghribī a description of manuscript century: 13th the in astronomy Hyderabad Andre Pradesh State Library 298", in From Baghdad to Barcelona, ed. Josef Casulleras and Julio Samsó, vol.1, Barcelona: Institute Millás Vallicrosa de Plistoria de la Ciencia Arabe, 1996; Jamil Ragep and Edward S. Kennedy, "A description of Zâhiriyya (Damascus) MS 4871: a philosophical and scientific collection", Journal for the history of Arabic science, 5 (1981); Boris Abramovich Rozenfeld and Ekmeleddin İhsanoğlu, Mathematicians, astronomers, and other scholars of Islamic civilization and their works (7th-19th c.), İstanbul 2003; George Sarton, Introduction to the history of science, Malabar, Fla. 1975; Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums, Leiden 1967- ; Heinrich Suter, Die Mathematiker und Amsterdam der Araber und ihre Werke, Leipzig 1900, repr. Astronomen 1981; Manfred Ullmann , Die Nature-und Geheimwissenschaften im Islam, Leiden 1972.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

حسین روح الله

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده