خویی میرزایحیی
معرف
از علماى دوره مشروطه و نماینده سه دوره نخست مجلس شوراى ملى
متن
خویى، میرزایحیى، از علماى دوره مشروطه و نماینده سه دوره نخست مجلس شوراى ملى. او معروف به امام جمعه و از طایفه کرد دُنبلى خوى بود. دنبلیها از زمان صفویه (ح 906ـ 1135) در مغرب آذربایجان و مشرق عثمانى صاحب قدرت و نفوذ شدند و در فترت بین مرگ نادرشاه(1160) و استقرار سلطنت قاجار (1210)، بر تبریز و خوى و سلماس مسلط شدند. از این خانواده بزرگ علاوه بر امرا و حکمرانان، رجالى در علم و ادب و دین و سیاست پیدا شده‌اند که حاج میرزایحیى خویى یکى از آنها بود (مجتهدى، ص 47؛ قس آقاسى، ص 484 که نسبت وى به طایفه دنبلى را اشتباه مى‌داند).میرزایحیى خویى، فرزند میرزااسداللّه امام جمعه، در 1276 در خوى به دنیا آمد (ریاحى، ص250). تحصیلاتش را در خوى و تبریز و نجف، با نظارت دایى خود، حاج میرزاابراهیم آقادنبلى، از شاگردان شیخ‌مرتضى انصارى، به پایان رساند (مجتهدى، همانجا). میرزایحیى، پس از مرگ پدرش، امام جمعه شهر خوى شد (آقاسى، ص 483).پس از برقرارى مشروطه (14 جمادى‌الآخره 1324) در دوره اول مجلس، میرزایحیى از طرف علماى آذربایجان به نمایندگى انتخاب گردید تا بر شرعى بودن قوانین تصویبى نظارت کند. وى یکى از پنج عالم طراز اولى بود که بر قوانین نظارت مى‌کرد (اسناد روحانیت و مجلس، ج 1، ص 31؛ کلانترى باغمیشه‌یى، ص 83ـ84؛ مجتهدى، ص 47ـ48).میرزایحیى خویى در مجلس میانه‌رو بود و به‌سبب موقعیت اجتماعى و آگاهى و بصیرتش، از همان آغاز خانه‌اش در تهران محل رجوع علما و سیاستمداران ولایات شد و در اغلب مشکلات مجلس و وقایع سیاسى صاحب‌نظر و چاره‌ساز بود (رجوع کنید به ایران. مجلس شوراى ملى، ص 323ـ327؛ سالور، ج 3، ص 2028ـ 2029؛ برادران شکوهى، ص 206ـ207). پس از آنکه محمدعلى شاه مجلس را به توپ بست (23 جمادى‌الاولى 1326)، کارگزاران شاه، میرزایحیى را دستگیر کردند و او و آیت‌اللّه طباطبایى و آیت‌اللّه بهبهانى را مورد ضرب و جرح قرار دادند. وى چندى بعد آزاد شد (سالور، ج 3، ص 2120؛ کسروى، ص 644، 661). میرزایحیى با همکارى عده‌اى، از جمله صنیع‌الدوله، «کمیته واسطه» یا «نجات» را براى رفع مناقشات میان ملت و شاه ایجاد کرد؛ هر چند که نتیجه مطلوب را نگرفت (برادران شکوهى، ص 207).میرزایحیى، پس از پایان استبداد صغیر (فاصله میان به توپ بسته شدن مجلس تا خلع محمدعلى شاه در 26 جمادى‌الآخره 1327)، در دوره دوم (2 ذیقعده 1327 ـ 3 محرّم 1330) نیز نماینده مجلس بود و به اعتدالیها تمایل داشت (سالور، ج 3، ص 2494؛ مجتهدى، ص 48؛ نیز براى برخى مواضع وى در دوره دوم مجلس شوراى ملى رجوع کنید به شجیعى، ج 2، ص 155ـ 156، 197). او در انتخابات سومین دوره مجلس در 1333، که موضوع نظارت علما بر قوانین منتفى شده بود، از حوزه انتخابیه تهران نماینده شد و از آن به بعد، به عنوان مجتهد معتبر پایتخت، نقش مؤثرى در تحولات مملکت داشت (فرهنگ قهرمانى، ص 445؛ ریاحى، همانجا؛ طاهرزاده بهزاد، ص 466ـ467).میرزایحیى از دخالت در امور سیاسى باک نداشت و آشکارا در عزل و نصب وزرا و زمامداران اظهارنظر مى‌کرد؛ از جمله به شدت با قرارداد 1919میلادى مخالفت کرد. او در تاج‌گذارى رضاشاه (4 اردیبهشت 1305)، حضور داشت (رجوع کنید به مجتهدى، همانجا).او در 10 شهریور 1324 درگذشت. از وى چهار پسر، به نامهاى نظام‌الدین، جمال‌الدین، جواد و نورالدین امامى، باقى‌ماند (ثقة‌الاسلام تبریزى، ص 482؛ طاهرزاده بهزاد، ص 467). فرزندش جمال‌الدین امامى (نماینده دوره‌هاى چهاردهم تا هفدهم مجلس شوراى ملى) در 1344ش کتابخانه شخصى میرزایحیى را که داراى کتابهاى نفیس خطى و چاپى است، به کتابخانه مجلس شوراى ملى اهدا کرد (تاریخچه کتابخانه مجلس، ص 59).منابع : مهدى آقاسى، تاریخ خوى، ]تبریز[ 1350ش؛ اسناد روحانیت و مجلس، ج 1، تدوین عبدالحسین حائرى، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شوراى اسلامى، 1374ش؛ ایران. مجلس شوراى ملى، مذاکرات مجلس اول: 1326ـ 1324، توسعه سیاسى ایران در ورطه سیاست بین‌الملل، ]گردآورى[ غلامحسین میرزاصالح، تهران 1384ش؛ سیروس برادران شکوهى، «اعزام نمایندگان روحانى دوره اول تبریز به مجلس شوراى ملى»، در مجموعه سخنرانى‌ها و مقالات همایش علمى انقلاب مشروطه، مرداد 1383، تبریز: ستوده، 1384ش؛ تاریخچه کتابخانه مجلس: اولین کتابخانه رسمى کشور، تهران : کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شوراى اسلامى، 1374ش؛ على‌بن موسى ثقة‌الاسلام تبریزى، مجموعه آثار قلمى ثقة‌الاسلام شهید تبریزى، چاپ نصرت‌اللّه فتحى، تهران 1355ش؛ محمدامین ریاحى، تاریخ خوى، تهران 1372ش؛ قهرمان میرزا سالور، روزنامه خاطرات عین‌السلطنه، ج 3، چاپ مسعود سالور و ایرج افشار، تهران 1377ش؛ زهرا شجیعى، نقش نمایندگان در مجالس قانونگذارى عصر مشروطیت، تهران 1375ش؛ کریم طاهرزاده بهزاد، قیام آذربایجان در انقلاب مشروطیت ایران، تهران 1334ش؛ عطاءاللّه فرهنگ قهرمانى، اسامى نمایندگان مجلس شوراى ملى از آغاز مشروطیت تا دوره 24 قانونگذارى و نمایندگان مجلس سنا در هفت دوره تقنینیه از 2508 تا 2536 شاهنشاهى، تهران 1356ش؛ احمد کسروى، تاریخ مشروطه ایران، تهران 1381ش؛ ابراهیم کلانترى‌باغمیشه‌یى، روزنامه‌ى خاطرات شرف‌الدوله: 1324ـ1327 ه .ق.، چاپ یحیى ذکاء، تهران 1377ش؛ مهدى مجتهدى، رجال آذربایجان در عصر مشروطیت، به‌کوشش غلامرضا طباطبائى‌مجد، تهران ?]1377ش[.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عباس آقائی جیرهنده

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده