خویی میرزا علیقلی
معرف
معروف‌ترین تصویرساز کتب چاپ سنگى ایران
متن
خویى، میرزا علیقلى، معروف‌ترین تصویرساز کتب چاپ سنگى ایران. میرزاعلیقلى در خوى زاده شد و به احتمال زیاد، نخستین مراحل کار خود را در تبریز گذراند که در حدود 1247 چاپ سنگى بدانجا وارد شده بود (رجوع کنید به چاپ و چاپخانه*، بخش :2 در ایران). عنوان میرزا پیش از نام وى، نشانه سواد و تحصیلات و تعلق او به صنف کاتبان است. سبک ظریف و مهذب کارهاى اولیه او حاکى از آموزش استوار اوست. باوجود این، تاکنون از وى نه در آثار لاکى و نه در نگارگرى، اثرى به دست نیامده است. نخستین آثار شناخته‌شده وى به 1263 بازمى‌گردد، اما به احتمال زیاد تعدادى از تصاویر امضا نشده در کتابهاى پیش از 1263 یا همان سال را نیز باید به وى منسوب کرد. چاپ خمسه* نظامى در 1264 او را در مقام استاد عالى آن دوره در تصویرسازى چاپ سنگى تثبیت کرد، موقعیتى که تا پایان دوره کارى وى مناقشه‌ناپذیر باقى ماند. میرزاعلیقلى ظاهرآ اندکى پس از آغاز سلطنت ناصرالدین‌شاه به تهران آمد. او تصاویر نسخه قانون نظام، از کتابهاى درسى دارالفنون، را در 1247 «فراش قبله عالم» و نسخه کلیات سعدى را که در 1268 کامل شد، «بنده درگاه» امضا کرده است. همچنین در نخستین جلد نسخه 1270ـ1274 از روضة‌الصفاى میرخواند خود را «خادم مدرسه دارالفنون» و نقاش خوانده است. آخرین آثار امضا شده وى به تاریخ 1272 (الف لیلة و لیلة و طوفان البکاء) است. ظاهرآ پسر میرزاعلیقلى حرفه وى را دنبال کرده، زیرا تصویرى در نسخه 1286 از ماتمکده قربان‌بن رمضان (بیدل)، به امضاى میرزااسماعیل‌بن میرزاعلیقلى خویى است.کتابهایى که تاکنون شناخته شده و داراى آثارى با رقم میرزاعلیقلى خویى است، به بیش از سى جلد مى‌رسد. او دست‌کم نُه چاپ مختلف از طوفان البکاء، تصنیف محمدابراهیم‌بن محمدباقر جوهرى هروى، را تصویرسازى کرده است.معروف‌ترین آثار او در مرحله بعد، خمسه نظامى و کلیات سعدى بوده که از هر کدام سه چاپ (خمسه: 1264، 1269ـ 1270، 1270؛ کلیات سعدى: 1267ـ1268، 1268ـ 1269، 1268ـ 1291) را مصور کرده است. آثار دیگر او به ترتیب تاریخى عبارت است از: تصاویر بختیارنامه (1263)، نوش‌آفرین گوهرتاج (1263)، عجایب‌المخلوقات (1264)، خسرو دیوزاد (1264)، مجالس‌المتقین (1265)، مسیّب‌نامه (1265)، شاهنامه (1265ـ1267)، قانون‌نظام (1267)، اسرارالشهاده (1268)، چهل طوطى (1268)، حمله حیدرى (1269)، گلستان ارم (1270)، روضة‌الصفا (1270ـ1274)، طاقدیس (1271) و اولین چاپ مصور از الف لیلة و لیلة (1272) با همکارى میرزاحسن و میرزارضا.با توجه به شواهد، میرزا علیقلى خویى اولین هنرمند تصویرسازىِ چاپ سنگى است که به نام شناخته شده است. آثار او اصیل و داراى ویژگیهاى منحصربه‌فرد است. او مجموعآ 1300 تصویر، در ابعاد متنوع از اندازه تمبرى تا یک صفحه کامل کتاب، امضا کرده است. به‌علاوه، میرزاعلیقلى بسیارى از تصاویر پیچیده سر فصلها و صفحات پایانى و بیش از هزار نگاره و طرحهاى تزیینى را به‌ویژه در خمسه (چاپ 1264)، کلیات سعدى (چاپ 1268ـ1269) و دیوان حافظ (چاپ 1269) ترسیم کرده است.میرزاعلیقلى «ساده کار» اما «خوش‌دست» و «پیشگامِ هنرمندانى که قریحه خود را وقف کتاب چاپى کردند» وصف شده است. همچنین سبک وى در نسخه 1264 خمسه، رسمى و جدّى و بى‌آلایش و در عین حال نافذ و گاه گیرا وصف شده‌است. آثار پرشمار هنرمند ویژگیهاى سبک فردى وى را آشکار مى‌کند.میرزاعلیقلى توجه بسیارى به بازنمایى موشکافانه چهره و حالتهاى انسانى دارد. شخصیتهاى زیبا همیشه سه رخ کشیده مى‌شوند تا بر زیبایى صورت گرد تأکید شود، حال آنکه اشخاص زشت، نیم‌رخ کشیده مى‌شوند تا بر چهارچوب سخت شخصیت آنان برخلاف زیبایى ملایم جوانى، هم در مرد و هم در زن، تأکید شود. او توجه ویژه‌اى به مو و ریش دارد که اغلب با خطوط منفرد موازى اجرا مى‌شود. ضمن آنکه صورت اشخاص معمولا به شیوه کلیشه‌اى (قالبى) ترسیم مى‌شود، هیجان و حالات، با تمهیدات معیّنى نشان داده مى‌شود. براى نمونه حیرت که در آن انگشت اشاره دست راست در مقابل لبها نگاه داشته مى‌شود (انگشت تحیّر)، غصه و اضطراب و نیز مرگ و احتضار که با نشان دادن دندانها و زبان آویخته نمایش داده مى‌شود. براى اجتناب از خالى ماندن فضاى سفید در زمینه تصاویر، خویى دورنماها را معمولا با طرحهاى سیاه و سایه‌نما از پرندگان کوچک در حال پرواز پُر مى‌کرد. به‌علاوه، او ترجیح مى‌دهد براى تزیین تابلو خطوط تزیینى پرپیچ و خمى را نقش کند. ترکیبى از این جنبه‌ها در کار هیچ هنرمند دیگرى جز او مشاهده نمى‌شود، بدین سبب این ویژگیها امضاى تلویحى او محسوب مى‌شود. اگر برخى از این خصوصیات در کتابى همعصر خویى دیده شود، ممکن است مدرک معتبرى براى انتساب تصویرسازى آن کتاب به خویى باشد. براساس این خصوصیات سبکى، شمار بسیارى از آثار امضانشده دوره 1263ـ1271، احتمالا به میرزاعلیقلى منسوب است، به‌ویژه تصاویر نسخه 1267 اخبارنامه، اثر شاعر ناشناخته دوره قاجار به نام صادق.میرزاعلیقلى خویى نقاشى سنّتى است که با حفظ اصول و قواعد تصویرى گذشته ایرانى و درهم آمیختن آن با الگوهاى عصر خویش، مهارتش را با فن چاپ سنگى منطبق کرد و با حمایت تجار به سفارش مشتریانى که عمومآ از طبقه تجار یا مردم متوسط بودند پاسخ داد.منابع : مطالب این مقاله عمدتآ برگرفته از منبع زیر است :Ulrich Marzolph, Narrative illustration in Persian lithographed books, Leiden 2001;نیز رجوع کنید به ایرج افشار، «شاهنامه: از خطى تا چاپى»، هنر و مردم، ش 162 (فروردین 1355)، ص 32؛ شهلا بابازاده، تاریخ چاپ در ایران، تهران 1378ش، ص 106ـ107؛ جواد صفى‌نژاد، «شاهنامه‌هاى چاپ سنگى»، میراث فرهنگى، ش 14 (زمستان 1374)، ص 29ـ30؛ هاجر صمدى و نعمت لاله‌یى، تصاویر شاهنامه فردوسى به روایت میرزاعلى‌قلى خویى، تهران 1388ش، ص 27ـ28؛ ویلم فلور، پیتر چلکووسکى، و مریم اختیار، نقاشى و نقاشان دوره قاجار، ترجمه یعقوب آژند، تهران 1381ش، ص 24؛ محمدعلى کریم‌زاده تبریزى، احوال و آثار نقاشان قدیم ایران و برخى از مشاهیر نگارگر هند و عثمانى، لندن 1363ـ1370ش، ج 1، ص 673؛ اولریش مارزلف، آلبوم شاهنامه : تصویرهاى چاپ سنگى شاهنامه فردوسى، نویسنده متن محمدهادى محمدى، تهران 1384ش؛Basil William Robinson, Studies in Persian art, vol.1, London 1993, p.328-341.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

اولریش مارزلف

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده