خونجی افضل الدین محمد
معرف
از منطق‌دانان مسلمان قرن ششم و هفتم
متن
خونَجى، افضل‌الدین محمد، از منطق‌دانان مسلمان قرن ششم و هفتم. وى در 590 متولد شد (ذهبى، ج 23، ص 228؛ صفدى، ج 5، ص 108) و احتمالا اهل خونَج است که به گزارش یاقوت حموى (ذیل «خونا») شهرى از نواحى آذربایجان بین مراغه و زنجان است. مذهب او شافعى است (اسنوى، ج 1، ص 241ـ242؛ سبکى، ج 8، ص 105). از مراحل تعلیم و استادان او چیزى نمى‌دانیم و اینکه ابن‌عبرى (ص 445) وى را شاگرد فخررازى دانسته است، بعید به نظر مى‌رسد. زیرا خونجى در زمان وفات فخررازى تنها پانزده سال داشته و به‌علاوه در آثار خود به این مطلب اشاره‌اى نکرده و در عین‌حال به دفعات فخررازى را نقد کرده‌است.بنابه گزارش ابن‌واصل حموى که شاگرد خونجى بوده، الملک الکامل (حک 615:ـ635)، سلطان ایوبى مصر و شامات، اهل علم و از جمله خونجى را به دربار خود دعوت کرد. خونجى نزد سلطان ایوبى محترم بود و از سوى او به عنوان سفیر به دربار سلاجقه روم فرستاده شد، اما کمى قبل از بازگشت وى، الکامل درگذشت. خونجى که احتمالا نزد حکمران جدید منزلت چندانى نداشت، آنجا را ترک کرد و به دربار سلاجقه روم رفت و در آنجا به مقام قضا رسید. اما پس از شکست سلاجقه روم از مغولان در 641 به مصر بازگشت و در همان سال قاضى اعظم شافعى در قاهره و پیرامون آن شد و هم زمان به تدریس در مدرسه تازه تأسیس صالحیه در قاهره پرداخت (رجوع کنید به ابن‌واصل، ج 5، ص 160، 162، 325، 335). وى در 646 در قاهره درگذشت (ابن‌ابى‌اصیبعه، ص 586ـ587).ابن‌ابى‌اصیبعه (ص 586) به ملاقاتش با خونجى در قاهره اشاره کرده و مقام علمى او را در علوم مختلف شامل علوم عقلى و شرعى، ستوده است. از دیگر معاصران خونجى، ابوشامه (ج 5، ص280) نیز از وى با عنوان حکیم منطقى یاد کرده است. ابن‌خلدون (ج :1 مقدمه، ص 647) به نقش برجسته خونجى در تاریخ علم منطق اشاره کرده است. به تصریح او کتابهاى خونجى در میان محققان معاصرش نفوذ داشته است. کتاب کشف‌الاسرار او تأثیر بارزى بر سنّت منطقى متأخر داشت، چنان‌که غالبآ از او با عنوان صاحب کشف یاد مى‌کنند (همانجا).گفتنى است که خونجى از منطق‌دانان پیرو ابن‌سینا است و اینکه نیکلاس رشر (ص 194) وى را در جریان مخالف ابن‌سینا (با عنوان منطق‌دانان غربى) دسته‌بندى کرده، صحیح به نظر نمى‌رسد. خونجى با پذیرش نوآوریهاى مهم ابن‌سینا در منطق، مانند تمایز بین قرائت وصفى و ذاتى در قضایاى موجَّهه، مسوّر کردن شرطیها و وقوف بر قیاسات شرطى اقترانى، در برخى نکات از او فاصله گرفته است. اما این امر کاملا در چهارچوب منطق ابن‌سینا انجام شده و تأثیر هیچ منطق‌دانى بر خونجى بیش از ابن‌سینا نبوده است. پس از ابن‌سینا، تأثیر فخررازى و شاگرد وى زین‌الدین کاشانى بر تفکر منطقى خونجى درخور ملاحظه است (رجوع کنید به خونجى، مقدمه الرویهب، ص بیست‌وچهار ـ بیست و هشت).نوآوریهایى در کتب منطقى خونجى، به ویژه کشف‌الاسرار، مشاهده مى‌شود که در کتب متقدم وجود نداشته است. البته منطق‌دانان معاصر او مانند سراج‌الدین ارموى* و اثیرالدین ابهرى* آرایى مشابه خونجى ابراز کرده‌اند که به نظر مى‌رسد یا مستقیمآ متأثر از خونجى بوده یا منبع مشترکى داشته‌اند که فعلا براى ما معلوم نیست (همان مقدمه، ص سى‌ویک ـ سى‌وپنج). برخى از این ابتکارات عبارت‌اند از: توسعه موضوع منطق از معقولات ثانیه به معقولات اولى، تبیین ارتباط قضایاى موجهه و توجه به لوازم بى‌واسطه شرطیه‌هاى متصل (براى تفصیل بیشتر رجوع کنید به همان، ص سى‌وپنج ـ شصت‌ودو).آثار خونجى تأثیر بسزایى بر سنّت منطق اسلامى گذاشته است و شمسیه* کاتبى، مطالع‌الانوار* ارموى و تهذیب‌المنطق و الکلام* تفتازانى که متأثر از کشف‌الاسرار خونجى‌اند، تا عصر جدید به صورت آثار رسمى و درسى در منطق باقى مانده‌اند. تا قرن یازدهم کتاب الجمل خونجى در شمال افریقا (مغرب عربى) تدریس مى‌شد و شروح متعددى بر آن نگاشته شد (همان، ص شصت و دوـ شصت و سه).کشف‌الاسرار با نام کامل کشف‌الاسرار عن غوامض الافکار با مقدمه و تصحیح خالد الرویهب در تهران (1389ش) و کتاب الجمل همراه المختصر فى المنطق ابن‌عَرَفه در رسالتان فى المنطق در تونس چاپ شده است؛ از دیگر آثار وى مى‌توان به الموجز در منطق؛ مختصر المطالب‌العالیه فخررازى؛ شرح کلیات قانون ابن‌سینا اشاره کرد (رجوع کنید به ابن‌ابى‌اصیبعه، ص 587؛ بغدادى، ج 2، ستون 123؛ بروکلمان ، >ذیل<، ج 1، ص 838).منابع : ابن ابى‌اصیبعه، عیون‌الانباء فى طبقات الاطباء، چاپ نزار رضا، بیروت ] 1965[؛ ابن‌خلدون؛ ابن‌عبرى، تاریخ مختصرالدول، چاپ انطون صالحانى، لبنان 1403/1983؛ ابن‌واصل، مُفَرِّج‌الکروب فى اخبار بنى‌ایوب، ج 5، چاپ حسنین محمد ربیع، ]قاهره?1395/ 1975[؛ عبدالرحمان‌بن اسماعیل ابوشامه، کتاب‌الروضتین فى اخبارالدولتین النوریة و الصلاحیة، ج :5 تراجم رجال‌القرنین السادس و السابع، المعروف بالذیل على‌الروضتین، چاپ ابراهیم شمس‌الدین، بیروت 1422/2002؛ عبدالرحیم‌بن حسن اسنوى، طبقات‌الشافعیة، چاپ کمال یوسف حوت، بیروت 1407/1987؛ اسماعیل بغدادى، هدیة‌العارفین، ج 2، در حاجى‌خلیفه، ج 6؛ افضل‌الدین محمد خونَجى، کشف‌الاسرار عن غوامض الافکار، چاپ خالد الرویهب، تهران 1389ش؛ ذهبى؛ عبدالوهاب‌بن على سبکى، طبقات‌الشافعیة الکبرى، چاپ محمود محمد طناحى و عبدالفتاح محمد حلو، ]قاهره [1964ـ] 1976[؛ صفدى؛ یاقوت حموى؛Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden 1943-1949, Supplementband, 1937-1942; Nicholas Rescher, The development of Arabic logic, Pittsburgh 1964.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

خالد الرویهب

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده