خولنجان(۲)
معرف
نام دو گونه گیاهى مختلف از جنس آلپینیا متعلق به تیره زنجبیل که از ساقه زیرزمینى (ریزوم ) آنها استفاده دارویى و ادویه‌اى مى‌شود
متن
خولَنجان(2)، نام دو گونه گیاهى مختلف از جنس آلپینیا متعلق به تیره زنجبیل که از ساقه زیرزمینى (ریزوم ) آنها استفاده دارویى و ادویه‌اى مى‌شود. یکى از گونه‌هاى خولنجان، گیاه آلپینیا اُفیسینارُم است که در منابع اروپایى آن را خولنجان کوچک/ کوچک‌تر ذکر مى‌کنند. این گونه، گیاهى است پایا و داراى ساقه زیرزمینى استوانه‌اى‌شکل که از آن ساقه‌هاى هوایى متعدد خارج مى‌شود، برگهاى متناوب غلاف‌دار بدون کرک، گل‌آذین خوشه‌اى با گلهاى سه‌تایى، میوه پوشینه‌اى و دانه‌هاى بسیار است. ساقه زیرزمینى آن پس از خرد و خشک کردن، به صورت قطعاتى به رنگ قهوه‌اى قرمز، آجرى یا زنگارى درمى‌آید که بویى معطر و قوى و طعمى تند و سوزاننده دارد. این گیاه در نواحى جنوبى چین و در فُرمُز مى‌روید و در هند و برخى نقاط چین نیز پرورش مى‌یابد. گونه دیگر خولنجان، آلپینیا گالانگااست که خصوصیات ریختارى آن تقریبآ شبیه گونه قبلى است. این گیاه در هند و سیلان مى‌روید و به علت زیبایى خاصى که دارد آن را به عنوان گیاه زینتى پرورش هم مى‌دهند. هیچ کدام از این دو گونه در ایران نمى‌رویند (رجوع کنید به زرگرى، ج 4، ص 559ـ560).واژگان و تاریخچه. چینیها براى خولنجانها واژه‌هایى با تلفظ kaon-leang-keang و liang-keang (دایماک و همکاران، ج 3، ص 437) یا Liang-Jiang (رجوع کنید به شرکت گیاهان داروئى و طب سوزنى به شیوه قدیمى ، 2010، ذیل "Chinese herbs") را به کار مى‌برند. عربها واژه‌هاى خولنجان و خاوْلنجان را از kaon-leang-keangبرگرفته‌اند. هندیها واژه خولنجان را از عربها گرفته‌اند و به صورت Kulinj(a/kulanj(a تلفظ مى‌کنند (رجوع کنید به دایماک و همکاران، همانجا). کاربرد واژه خسرودارو (منسوب به خسرو انوشیروان) براى گیاه خولنجان در فرهنگ ایرانى حاکى از پیشینه استفاده از این گیاه در ایران است (براى نمونه رجوع کنید به ابوریحان بیرونى، ص 249؛ برهان، ذیل «خالولنجان»). ظاهرآ شهرت واژه خسرودارو کمتر از خولنجان نبوده، تا آنجا که ابن‌ماسّه (قرن دوم و سوم) خاولنجان را همان خسرودارو دانسته است (رجوع کنید به ابوریحان بیرونى، ص 233؛ قس ابن‌سینا، القانون فى‌الطب، ج 1، ص 777، به نقل از ماسرجویه). احتمالا ایرانیان از طریق مسیر تجارى آسیاى میانه به این گیاه دسترسى پیدا کرده بودند. تاتارها هم از این گیاه براى معطر کردن چایشان استفاده مى‌کردند (دایماک و همکاران، همانجا). در منابع مختلف، خاوْلَنجان (ابوریحان بیرونى، همانجا)، خاوَلِنجان (نفیسى، ذیل «خاولنجان»)، خالولِنجان (برهان، همانجا)، همچنین نامهایى چون خَسْرودار (ابن‌فضل‌اللّه عمرى، سفر20، ص 145)، قره‌قاف (در ترکى؛ برهان، ذیل واژه)، فاشرا (نفیسى، ذیل «خسرودارو»)، سفیدتاک و کَرْمة البیضاء (دهخدا، ذیل «خسرودارو») را براى این گیاه آورده‌اند.برخى مؤلفان به اشتباه خولنجان را بیخ درخت تنبل/ تامول هند دانسته‌اند (رجوع کنید به هروى، ص 133، پانویس 3؛ عقیلى علوى شیرازى، ص 407) و این خطا به فرهنگهایى چون آنندراج (رجوع کنید به شاد، ذیل واژه) و فرهنگ نفیسى (ذیل واژه) راه یافته است. این اشتباه از آنجا ناشى شده که نام درختچه تنبل/ تامول (با نام علمى پیپر بتل متعلق به خانواده فلفل ) در هندى، پان است و از سوى دیگر، صورت دیگر نام خولنجان در هند پان‌کى‌جراست (رجوع کنید به دایماک و همکاران، ج 3، ص 183، 437).انطاکى (ج 1، ص 168) از دو نوع خولنجان نام برده است : یکى گره‌دارتر و کم حرارت با نام قَصَبى (احتمالا گونه آ. گالانگا) و دیگرى باریک و عقرب‌مانند به نام عقاربى (احتمالا گونه آ. افیسینارم). در منابع بعدى، گونه آلپینیا افیسینارم را خولنجان کوچک‌تر/ کوچک، خولنجان چین، خولنجان صغیر چینى، خولنجان هندى/ مصرى و گونه آلپینیا گالانگا را خولنجان بزرگ‌تر/ بزرگ و خولنجان جاوه نامیده‌اند (رجوع کنید به دایماک و همکاران، ج 3، ص 437، 440؛ قهرمان، ج 4، ص 520).کاربرد. در بین منابع عربى گیاه‌داروشناسى و کشاورزى موجود، الفلاحة النبَطیة، منسوب به ابن‌وحشیه (سده‌هاى سوم و چهارم)، که به ادعاى وى مطالب آن از مآخذ قدیم کَسْدانى (آسورى) نقل شده، قدیم‌ترین منبعى است که در آن کاربردهاى این گیاه به صورت ادویه براى پخت قُنّبیط (کلمِ گل؛ رجوع کنید به ج 2، ص 873) و بادنجان (ج 2، ص 881) آمده است. ابن‌ماسّه آن را گرم و یابس در درجه سوم دانسته است (رجوع کنید به رازى، ج 7، جزء20، ص 162؛ قس ابن‌بیطار، ج 2، ص 79). براى خولنجان خواص فراوانى قائل بوده‌اند، از جمله: مفید براى معده، خوشبوکننده دهان، مؤثر در درمان قولنج و درد کلیه و بهبود کارکرد کلیه و مثانه، مؤثر در درمان عرق‌النساء، صرع، صداع ناشى از سردى، سرطان، خنازیر و دردهاى بلغمى و سوداوى (رجوع کنید به رازى، همانجا؛ حکیم میسرى، ص 136ـ137؛ اخوینى بخارى، ص 378ـ379، 497؛ هروى، ص 133؛ ابن‌سینا، الرسالة الالواحیة، ص 57؛ جرجانى، ص 31، 154ـ155؛ ابن‌بیطار، ج 2، ص 79ـ80؛ انصارى شیرازى، ص 155ـ156؛ قس ابوریحان بیرونى، همانجا). بدل خولنجان پوست قرنفل یا دارچینى است (ابن‌سینا، القانون فى‌الطب؛ ابن‌بیطار، همانجاها).انصارى شیرازى (ص 155) بهترین نوع خولنجان را نوع کم‌گره آن (احتمالا گونه آ. افیسینارم) دانسته است. امروزه از هر دو گونه خولنجان به عنوان ادویه غذا و دارو استفاده مى‌شود. از جمله مواد مؤثر مهم گیاه آ. افیسینارم، کمفرید (= دى‌اوکسى متیل فلاوونول ) و گلانژین (= دى‌اکسى فلاوونول ) است. این گیاه به عنوان محرک، داراى اثر نیرودهنده مشابه زنجبیل (با نام علمى زینجیبر افیسیناله ) است. ساقه زیرزمینى گیاه آلپینیا گالانگا نیز اثر مقوى بدن، اشتهاآور، مدر و بادشکن دارد. ساقه زیرزمینى این گیاه غالبآ به صورت مخلوط با ساقه زیرزمینى گونه قبلى در بازارهاى دارویى عرضه مى‌شود ولى اثر درمانى آن کمتر از گونه قبلى است (رجوع کنید به زرگرى، ج 4، ص 559ـ560).منابع : ابن‌بیطار؛ ابن‌سینا، الرسالة الالواحیة، چاپ محمد سویسى، ]تونس[: الدارالعربیة للکتاب، ]بى‌تا.[؛ همو، القانون فى‌الطب، چاپ ادوارقش، بیروت 1408/1987؛ ابن‌فضل‌اللّه عمرى، مسالک الابصار فى ممالک الامطار، سفر20، چاپ عکسى از نسخه خطى کتابخانه طوپقاپى‌سراى استانبول، مجموعه روان‌کوشکى، ش 1668، چاپ فؤاد سزگین، فرانکفورت 1409/1989؛ ابوریحان بیرونى، کتاب الصیدنة فى الطب، چاپ عباس زریاب، تهران 1370ش؛ اخوینى بخارى؛ على‌بن حسین انصارى‌شیرازى، اختیارات بدیعى (قسمت مفردات)، چاپ محمدتقى میر، تهران 1371ش؛ داوودبن عمر انطاکى، تذکرة اولى‌الالباب ]و[ الجامع للعجب العُجاب، ]قاهره[ 1416/1996؛ محمدحسین‌بن خلف برهان، برهان قاطع، چاپ محمد معین، تهران 1361ش؛ اسماعیل‌بن حسن جرجانى، یادگار در دانش پزشکى و داروشناسى، چاپ مهدى محقق، تهران 1381ش؛ حکیم میسرى، دانشنامه در علم پزشکى، چاپ برات زنجانى، تهران 1366ش؛ دهخدا؛ محمدبن زکریا رازى، الحاوى فى‌الطب، چاپ محمد محمد اسماعیل، بیروت 1421/2000؛ على زرگرى، گیاهان داروئى، ج 4، تهران 1369ش؛ محمدپادشاه‌بن غلام محیى‌الدین شاد، آنندراج: فرهنگ جامع فارسى، چاپ محمد دبیرسیاقى، تهران 1363ش؛ عقیلى علوى شیرازى؛ الفلاحة‌النبطیة، الترجمة المنحولة الى ابن‌وحشیه، چاپ توفیق‌فهد، دمشق 1993ـ1998؛ احمد قهرمان، کورموفیت‌هاى ایران: سیستماتیک گیاهى، ج 4، تهران 1373ش؛ على‌اکبر نفیسى، فرهنگ نفیسى، تهران 1355ش؛ هروى؛Ancient Way Acupuncture & Herbs, Inc. Retrieved March 2, 2010, from http://www.ancientway.com; William Dymock, C.J.H. Warden, and David Hooper, Pharmaco graphia Indica, London 1890-1893, repr. Karachi 1972.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

شمامه محمدی فر

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده