خوْلان
معرف
نام قبیله‌اى قحطانى در یمن
متن
خَوْلان، نام قبیله‌اى قحطانى در یمن. برخى نسب‌شناسان نسب این قبیله را از طریق خَولان‌بن عمرو به کهلان‌بن سَبَأ (هزاره اول پیش از میلاد) رسانده‌اند (رجوع کنید به ابن‌اثیر، ج 1، ص 472؛ قلقشندى، ص 101) و برخى دیگر به قُضاعَه (ابن‌کلبى، 1408، ج 1، ص 178؛ ابن‌عبدالبرّ، ص 117، 138) و با شش واسطه به سبأ رسانده‌اند (رجوع کنید به یاقوت حموى، ذیل مادّه).خولانیان از هزاره اول قبل از میلاد در سرزمین خولان در یمن زندگى مى‌کردند. در این دوره، تابع حکومت سبأ بودند و در یکى از حملات آنها به قافله‌اى از مَعینیان (از حکومتهاى قدیم عربستان، 1500 یا 1200 ق م ـ700ق م) شرکت داشتند. در دوره‌هاى بعد، بخش شرقى سرزمین خولان در مشرق وادى ذَنَه تابع حکومت حضرموت و بخش شمال غربى تابع حکومت سبأ و ذى‌ریدان بود (رجوع کنید به جوادعلى، ج 2، ص 400، 405).در عصر جاهلى، سرزمین خولان به سبب آبادانى و وفور محصولات کشاورزى، به‌ویژه غلّات، مشهور بود (ابن‌حائک، ص 224). با ظهور اسلام، خولانیان در سال دهم هجرت، اسلام آوردند و بتهاى خود از جمله بت عُمّانس/ عُمِّیانس را شکستند (ابن‌کلبى، 1332، ص 44؛ ابن‌سعد، ج 1، ص 324). به نوشته ابن‌کلبى (همانجا) آیه 136 سوره انعام درباره بت این قبیله است. خولانیان پس از درگذشت رسول اکرم صلى‌اللّه‌علیه‌وآله وسلم در شمار اهل رِدَّه (از اسلام برگشتگان در زمان ابوبکر) درآمدند که با لشکرکشى سپاهیان ابوبکر، دوباره اسلام آوردند (بلاذرى، ص 143) و حتى در نبرد یرموک شرکت کردند (رجوع کنید به ابن‌اعثم کوفى، ج 1، ص 255).در دوره اسلامى، قبیله خولان به سه شاخه تقسیم مى‌شد : 1) خولان طِیال یا خولان عالیه یا خولان اُدَد (مقحفى، ذیل مادّه). ظاهرآ خولانیان در قدیم در زمینهاى کنار مَأرب تا صِرواح مى‌زیستند و پس از چندى گروهى از آنان به نواحى مرتفع در مشرق صنعا مهاجرت کردند و به خولان عالیه معروف شدند (رجوع کنید به همانجا؛ جوادعلى، ج 2، ص 401). این گروه در مشرق شهر صنعا تا نزدیکى مأرب ساکن بودند (همانجاها؛ الموسوعة الیمنیة، ذیل مادّه). از بطنهاى معروف خولان طیال مى‌توان به بنوسحام، سهمان، یمانیتان، بنوجهم، مکیر و بنونویق اشاره کرد (همانجاها). 2) خولان‌بن‌عامر یا ابن‌عمرو یا خولان اجدود یا خولَن جدون (همانجاها). آنها در بخشهاى وسیعى از سرزمین صَعده از جبل امّلیلى تا جنوب‌غربى حقل صَعَده ساکن بودند (مقحفى، همانجا؛ نیز رجوع کنید به وزیر، ص 83، پانویس 1). از مشهورترین بطون این شاخه مى‌توان به سَحار، بنوجماعه، بنومالک، کرب و مهره اشاره کرد (مقحفى، همانجا). 3) خولان قُضاعه یا خولان شام، که به شمال مهاجرت کردند. از شاخه‌هاى آن در خارج از یمن باید از بلى، اسلم، نهد، جُهینه و بَهراء نام برد (همانجا). در میان محققان عرب، نشوان‌بن سعید حمیرى (ج 7، ص 4724) خولان قضاعه و عالیه را یکى دانسته است.خولانیان در فتوحات اسلامى نقش فعالى داشتند (رجوع کنید به ابن‌کلبى، 1408، همانجا؛ حرفوش، ص 95). سمح‌بن مالک خَولانى، از فرماندهان بزرگ فتح اندلس، از این قبیله است (رجوع کنید به عامرى ناصرى، ص 129ـ130). بیشتر خولانیان پس از فتح در مناطق مفتوحه پراکنده شدند (رجوع کنید به ابن‌کلبى، 1408؛ حرفوش، همانجاها). از میان این مناطق، آنها بیشتر در شام (رجوع کنید به سمعانى، ج 2، ص 419) و سپس مصر (عامرى ناصرى، ص 129)، به‌ویژه فُسطاط و روستاهاى اَهْناس، بَهَسْنا و قَیْس ساکن شدند (ابن‌عبدالحکم، ص 142؛ برى، ص 208). از نشانه‌هاى حضور پرشمار خولانیان در مصر، مصلایى در محله قرافه منسوب به آنهاست که به گزارش مَقریزى در قرن نهم (ج 4، قسم 2، ص 454)، این مصلا همچنان محل برپایى برخى جشنها بوده است (نیز رجوع کنید به عامرى ناصرى، همانجا). همچنین بر روى قبرهاى متعلق به قرن سوم در برخى نواحى مصر و روى پاپیروسها نام خولانیان مشاهده مى‌شود (همانجا؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه).به نظر مى‌رسد، آن دسته از خولانیانى که در یمن ماندند، زیدى‌مذهب شده و چندان تابع حکومت مرکزى نبودند؛ چنان‌که در سال 504، گروهى به رهبرى فقیهى به نام جمل بر صُلَیْحیان (حک : 439ـ532) شوریدند و خولانیان نیز با آنان همراه شدند و در سال 612 همراه با منصور عبداللّه‌بن حمزه، امام زیدى، بر ملک مسعود (حاکم یمن) شوریدند و در نهایت سرکوب شدند (رجوع کنید به ابن‌خلدون، ج 4، ص 143، 275). از دیگر وقایع مهم، جنگى است که در محرّم 1291 در نزدیکى صنعا بین خولانیان و ترکهاى عثمانى رخ داد که به شکست خولانیان انجامید (رجوع کنید به کندى، ج 2، ص 344).امروزه دو شاخه از قبیله خولان در یمن باقى مانده است که زیدى‌مذهب‌اند: 1) خولان طیال یا عالیه که تابع قبیله بَکیل‌اند (د. اسلام، همانجا). سکونتگاه آنان از شمال به بنى‌حشیش و نِهْم، از مغرب به بنى‌بهلول و بلاد سنجان، از جنوب به بلاد الحداد و از مشرق به مأرب محدود است (حجرى یمانى، ج 1، جزء2، ص 315ـ316). کاشت حبوبات و انگور در میان آنان رواج دارد (د. اسلام، همانجا). 2) خولان قُضاعه یا خولان‌بن عامر که فقط در جنوب مرز حجاز در کوهستانهاى شمال‌غربى صَعده و بر سر راه صنعا به مکه ساکن‌اند. در این ناحیه، انگور، گندم و قهوه به وفور کشت مى‌شود (همانجا).ابوادریس خولانى* و ابومسلم خولانى* منسوب به این قبیله‌اند (رجوع کنید به سمعانى، همانجا).منابع : ابن‌اثیر، اللباب فى تهذیب الانساب، بیروت 1414/1994؛ ابن‌اعثم کوفى، کتاب الفتوح، ج 1، حیدرآباد، دکن 1388/1968؛ ابن‌حائک، صفة جزیرة‌العرب، چاپ محمدبن على اکوع، صنعا 1403/1983؛ ابن‌خلدون؛ ابن‌سعد (بیروت)؛ ابن‌عبدالبرّ، الانباه على قبائل الرواة، چاپ ابراهیم ابیارى، بیروت 1405/1985؛ ابن‌عبدالحکم، فتوح مصر و اخبارها، قاهره 1411/ 1991؛ ابن‌کلبى، کتاب الاصنام، چاپ احمد زکى‌پاشا، قاهره 1332/1914؛ همو، نَسب مَعَدّ و الیمن الکبیر، چاپ محمود فردوس‌عظم، دمشق ]1408/ 1988[؛ عبداللّه خورشید برى، القبائل العربیة فى مصر فى القرون الثلاثة الاولى للهجرة، ]قاهره [1992؛ بلاذرى (بیروت)؛ جوادعلى، المفصل فى تاریخ العرب قبل‌الاسلام، بغداد 1413/1993؛ محمدبن احمد حجرى‌یمانى، مجموع بلدان الیمن و قبائلها، چاپ اسماعیل‌بن على اکوع، صنعا 1416/1996؛ عبدالقادر فیاض حرفوش، قبیلة طىء فى الجاهلیة و الاسلام، دمشق 1416/1995؛ سمعانى؛ احمد عامرى‌ناصرى، الاصول الیمنیة فى القبائل العربیة و رجالها، بیروت 1427/2006؛ احمدبن على قلقشندى، قلائد الجُمان فى التعریف بقبائل عرب الزمان، چاپ ابراهیم ابیارى، قاهره 1402/1982؛ سالم‌بن محمد کندى، تاریخ حضرموت، المسمّى بالعدّة المفیدة الجامعة لتواریخ قدیمة و حدیثة، چاپ عبداللّه محمد حبشى، صنعا 1424/2003؛ ابراهیم احمد مقحفى، معجم البلدان و القبائل الیمنیة، صنعا 1422/2002؛ احمدبن على مَقریزى، المواعظ و الاعتبار فى ذکر الخطط و الآثار، چاپ ایمن فؤاد سید، لندن 1422ـ1425/ 2002ـ2004؛ الموسوعة الیمنیة، اعداد و اشراف و تحریر: احمد جابر عفیف و دیگران، صنعا 1412/1992، ذیل «خولان» (از على‌محمد عبدالقوى صلیحى)؛ نشوان‌بن سعید حمیرى، شمس‌العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم، چاپ حسین‌بن عبداللّه عمرى، مطهربن على اریانى، و یوسف محمد عبداللّه، بیروت 1420/1999؛ عبداللّه‌بن على وزیر، تاریخ الیمن: خلال القرن الحادى عشر الهجرى ـ السابع عشر المیلادى، چاپ محمد عبدالرحیم حازم، بیروت 1405/1985؛ یاقوت حموى؛EI2awlaKh , s.v. "(n" (by A. Grohmann - A. K. Irvine).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

بهزاد لاهوتی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده