خوشحال خان خطک (ختک)
معرف
سردار قبیله خطک*، شاعر پشتوزبان و فارسى‌گوى سده یازدهم
متن
خوشحال‌خان خَطَک (ختک)، سردار قبیله خطک*، شاعر پشتوزبان و فارسى‌گوى سده یازدهم. نسب او به کُرلانى، از قبایل پشتون، مى‌رسد. جد وى، ملک اَکورَى خطک در زمان حکومت اکبرشاه (حک : 963ـ1014) به همراه قبیله‌اش از کَرْبوغَه به روستاى ملک‌پوره، نزدیک نوشهره، آمد. این روستا به نام سراى اَکَوْرَه خطک مشهور شد. خوشحال‌خان در 1022 در همین روستا متولد شد (میرعبدالصمد، ص 71؛ حبیبى، ص 174؛ بخارى و همدانى، ص 130).در 979، اکبرشاه امتیاز راه بین هند و خراسان و پل جسرى، بر رود سند، و برخى املاک را به ملک اکورى داده بود. این امتیاز نسل اندر نسل به شهبازخان (پدر خوشحال) رسید. خوشحال‌خان در 28 سالگى پس از کشته شدن پدرش، به دستور شاه جهان (حک : 1037ـ1068)، سردار قبیله خطک شد (میرعبدالصمد، ص 72؛ فرهنگ، ج 1، ص 84؛ خدیجه بیگم فیروزالدین، ص 96). در 1055، در بلخ و بدخشان با ازبکها و هزاره‌ها و در 1056 در جنگ کانگره با راجا سینگ مقابله کرد و قلعه تاراگره، در شمال هندوکش، را تسخیر کرد. شاه‌جهان به پاداش خدماتش چهارصد هزار روپیه و برخى املاک را به وى بخشید. هرچند بعدها این املاک به دستور پسر شاه‌جهان، داراشکوه، از وى پس گرفته شد (میرعبدالصمد، ص 72ـ73؛ فرهنگ، ج 1، ص 84ـ85؛ ظهورالدین احمد، ج 2، ص 588). در 1069، با به حکومت رسیدن اورنگ‌زیب و زمینه‌سازى استاندار کابل، سیدامیرخان، و معاونش ابتدا تمام امتیازهاى خوشحال‌خان لغو شد، سپس در 1074 براى چهار سال ابتدا در دهلى سپس در قلعه‌هاى گوالیار و رنتهمبور، واقع در راجپوتانا، حبس گردید. در 1079، با منصوب شدن مهابت‌خان به سمت استاندارى کابل و تلاشهایش، خوشحال‌خان از زندان رهایى یافت، اما در دهلى در تبعید خانگى بود و هر روز در دربار اورنگ‌زیب اعلام حضور مى‌کرد (حبیبى، ص 175؛ ظهورالدین احمد، همانجا؛ میرعبدالصمد، ص73ـ74؛ فرهنگ،ج1، ص85).در 1081، خوشحال‌خان به قبیله آزادى‌خواه صافى پیوست و قبایل پشتون* را متحد کرد و با شعرهاى حماسى خود روحیه مبارزه‌جویى آنان را برانگیخت. سپس در جنگهاى متعدد سپاه بابریان را شکست داد و غنایم زیادى به دست آورد (حبیبى، ص 176ـ177؛ فرهنگ، ج 1، ص 85ـ86). دربار دهلى با پیشنهاد رشوه به سرداران قبایل از جمله خوشحال‌خان، کوشید بر سپاه قبایل چیره شود. خوشحال‌خان نپذیرفت و به تلاش خود براى متحد کردن قبایل افزود. با افزایش مخالفت و سستى میان قبایل، پسران خوشحال‌خان، اشرف‌خان و بهرام‌خان، نیز به مخالفان وى پیوستند (افضل‌خان خطک، ص 351، 353؛ ظهورالدین احمد، ج 2، ص 588، 592ـ593؛ تاج سعید، ص 49؛ فرهنگ، ج 1، ص 86)؛ در نتیجه خوشحال‌خان دست از مبارزه کشید. او در 1100 درگذشت و در شهر اکوره خطک به خاک سپرده شد. در 1327ش، دولت افغانستان مقبره‌اى براى او بنا کرد (حبیبى، ص 123؛ فرهنگ، همانجا؛ تسبیحى، ج 1، ص 327).پس از خوشحال‌خان فرزندش عبدالقادر سردار قبیله شد. از بین فرزندان خوشحال‌خان، اشرف‌خان و حلیمه بى‌بى (حلیمه خطک) که اشعارى عرفانى سروده‌اند. افضل‌خان خطک، صاحب کتاب تاریخ مُرصّع، از نوادگان وى است (رجوع کنید به تاج سعید، ص 50ـ53؛ نیز رجوع کنید به افضل‌خان خطک، ص 306).خوشحال‌خان مرید شیخ رحمکار، معروف به کاکا صاحب (متوفى 1063)، و به زبان فارسى، عربى و سنسکریت آشنا بود (د. اردو، ذیل مادّه؛ خدیجه بیگم فیروزالدین، ص 476). به اعتقاد نجیب مایل هروى (ص 29) او در زمره شاعرانى است که با پیروى از سروده‌هاى سعدى، حافظ و جامى شعرهاى اخلاقى و تغزلى مى‌سرودند. محمد اقبال لاهورى در شعر خود شهامت و مردانگى خوشحال‌خان را ستوده است (رجوع کنید به ص 368ـ369).خوشحال‌خان به زبانهاى پشتو و فارسى و قالبهایى مانند قصیده، غزل، مثنوى، رباعى، قطعه و مسمط شعر سروده است. او در اشعار فارسى روهى و کوهى تخلص مى‌کرد. وى را پدر پشتو لقب داده‌اند و خوشحال‌بابا نیز نامیده‌اند (رجوع کنید به قزلباش، ص 60، 91، 102؛ نیز رجوع کنید به بخارى و همدانى، ص 130؛ میرعبدالصمد، ص 71، 77).بسیارى از اشعار خوشحال‌خان، تاریخ سرایش دارد. اشعارى که در دوران حبس و تبعید سروده است، لحنى غمگین دارد. مضامین اشعار او بیشتر اخلاقى، اجتماعى و سیاسى است. در برخى از اشعارش رگه‌هایى از عرفان نیز دیده مى‌شود و تعدادى از سروده‌هایش به صورت مَثَل درآمده است (میرعبدالصمد، ص 78ـ84؛ افغان‌نویس، ص 41؛ زمرلاى، ص 114).آثار خوشحال‌خان عبارت‌اند از: 1) کلیات اشعار وى که به عناوین مختلف چاپ شده است. این کتاب نخستین بار در 1286/1869 در پیشاور به چاپ رسید. دیوان کامل خوشحال‌خان به نام خوشحال‌خان بلغلرى در افغانستان در دو جلد در 1317ش/ 1938 به چاپ رسید. 2) مثنوى فضل‌نامه، به زبان پشتو درباره مسائل مذهبى و فقهى. 3) فراق‌نامه یا حبسیات. اشعارى به زبان پشتو که در ایام حبس به یاد وطن سروده و به همت همیش خلیل در 1362ش/1983 در پیشاور منتشر شد. 4) بازنامه، منظومه‌اى به زبان پشتو درباره پرورش و بیماریهاى باز. 5) دستارنامه، مجموعه‌اى به نثر به زبان پشتو، درباره فنون رزمى، سیاست، هنر، اخلاق، فرهنگ و تمدن که به کوشش اداره سرحد پیشاور در 1331ش/1952 چاپ شده است. 6) طب‌نامه یا صحت‌البدن/ صحت‌الابدان، در بیان طب و سلامت، تلفیقى از نثر و نظم به فارسى و پشتو که در کابل در 1363ش/ 1984 به کوشش همیش خلیل به چاپ رسید. 7) سوات‌نامه، سفرنامه سوات به زبان پشتو، شامل اطلاعات جغرافیایى، تاریخى و وصف این منطقه در قالب شعر که به کوشش همیش خلیل در 1365ش/ 1986 به چاپ رسید. او در این منظومه بحثى درباره کتاب مخزن‌الاسلام، اثر آخوند درویزه، دارد. 8) زنجیرى. کتابى است درباره روشهاى تندنویسى که براى زبان پشتو اختراع کرده است. 9) بیاض. اثرى به زبان پشتو، مشتمل بر شرح احوال او و خانواده‌اش و نیز یادداشتهایى با موضوع تاریخى. منتخبى از این کتاب در تاریخ مرصّع، اثر افضل‌خان خطک، به چاپ رسیده است. چندین اثر وى مانند فرخ‌نامه، ریاض الحقیقت و بازنامه فارسى در دسترس نیست (میرعبدالصمد، ص 84ـ87؛ خدیجه بیگم فیروزالدین، ص 386ـ452؛ قزلباش، ص 27ـ32).منابع : اردو دائره معارف اسلامیه، لاهور 1384ـ1410/ 1964ـ1989، ذیل «خوشحال‌خان خنک» (از عبدالحى حبیبى)؛ افضل‌خان خطک، تاریخ مُرصّع، چاپ دوست محمدخان کامل مومندى، پیشاور 2006؛ عبداللّه‌خان افغان‌نویس، «فضلاى فراموش شده: شعراى افغان»، مجله کابل، سال 2، ش 1 (سرطان 1311)؛ محمد اقبال‌لاهورى، کلیات اشعار فارسى مولانا اقبال لاهورى، با مقدمه و شرح احوال و تفسیر کامل احمد سروش، تهران ?]1343ش[؛ فارغ بخارى و رضا همدانى، پشتو شاعرى، کراچى 1966؛ تاج سعید، پشتو ادب کى مختصر تاریخ، اسلام آباد 1995؛ محمدحسین تسبیحى، فارسى پاکستانى و مطالب پاکستان‌شناسى، ج 1، راولپندى 1352ش؛ عبدالحى حبیبى، تاریخ افغانستان در عصر گورگانى هند، کابل 1341ش؛ خدیجه بیگم فیروزالدین، خوشحال‌خان خنک: حیات و فن، ترجمه محمداقبال نسیم خنک، اسلام‌آباد 2004؛ امین‌اللّه‌خان زمرلاى، «پببنتو»، سالنامه مجله کابل (1313)؛ ظهورالدین احمد، پاکستان مین فارسى ادب، ج 2، لاهور 1974؛ میرمحمدصدیق فرهنگ، افغانستان در پنج قرن اخیر، تهران 1385ش؛ على‌کمیل قزلباش، در کوچه‌ى ماه: شعر فارسى خوشحال‌خان ختک، کویته 1385ش؛ نجیب مایل هروى، «زبان فارسى و پیوند آن با هویت اسلامى در افغانستان»، کیهان فرهنگى، سال 2، ش 8 (آبان 1364)؛ میرعبدالصمد، «پشتو ادب.:4 خوشحال‌خان خنک‌سى احمدشاه ابدالى تک»، در تاریخ ادبیات مسلمانان پاکستان و هند، ج 13، لاهور: پنجاب یونیورسنى، 1971.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

شکیل اسلم بیگ

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده