خوسف
معرف

خوسْف، بخش و شهرى در شهرستان بیرجند در استان خراسان جنوبى.

متن


خوسْف، بخش و شهرى در شهرستان بیرجند در استان خراسان جنوبى.۱) بخش خوسْف، این بخش در مغرب و جنوب‌غربى شهرستان بیرجند قرار دارد و مشتمل است بر دهستانهاى قَلعه‌زرى، بَراکوه، خوسف، جُلگه ماژان و شهر خوسف. آبادیهاى آن عمدتآ در دشت و کوهستان قرار دارد (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، ذیل «استان خراسان جنوبى»؛ نقشه جمهورى اسلامى ایران). کوه گَرَنْگْ (بلندترین قله ۲۲۵،۲متر) در شمال، کوه رَچْ (بلندترین قله ۴۷۲،۲ متر) در جنوب و کوه شاه (بلندترین قله ۶۳۳،۲متر) در جنوب‌شرقى آن قرار گرفته است. در چند کیلومترى شمال کوه رَچْ، کوه زرد با غار طولانى چِلِشْت‌کاهى قرار دارد. رود فصلى بیرجند یا شاهرود (خوسْف رود، رود شور) در این بخش جریان دارد. این رود در مشرق بیرجند، از کوههاى بخش درمیان و کوه بندر سرچشمه گرفته، با نام رود بیرجند (یا شاهرود) از شهر بیرجند مى‌گذرد و در بخش خوسف رود خوسف نام مى‌گیرد و بالاخره با نام رود شور در مغرب بخش به کویر لوت منتهى مى‌شود (احمدیان، ص ۲۰۴). همچنین رود گریجگان/ گاریجگان که از کوه شاه، در جنوب شرقى خوسف، سرچشمه مى‌گیرد، در مرکز بخش به رود شور (شاهرود) مى‌پیوندد.دریاچه موقت گِوان در مشرق بخش، آبى تلخ با املاح بسیار دارد. خوسْف داراى چند دشت مانند دشت خوسف در مرکز بخش، گرماب‌دشت در مغرب بخش، دشتهاى خُور و جنگل در جنوب‌غربى است. دشتهاى کوچک‌ترى چون عُمبرى، خیرآباد و فیض‌آباد در جنوب و دشت گریجگان/ گاریجگان در مشرق آن قرار دارد. بخش خوسف داراى چندین رشته قنات است و چند چشمه آب معدنى دارد. سد بتونى زُنُوکْ، سد على‌آباد، سد بارَنده، سد خاکى على‌آبادِ خلیلیان و سد شوراب سیوْجان در این بخش احداث شده است (بهنیا، ص ۸۶، ۱۱۵، ۱۹۴ـ۱۹۵).محصولات عمده بخش گندم، پنبه، زعفران، چغندرقند، تره‌بار، بُنْشَن و محصولات باغى به ویژه انار است. از محصولات دامى آن پشم، پوست و روده صادر مى‌شود. کارخانه ریسندگى و بافندگى و تولید پارچه دارد. صنایع‌دستى آن فرش با طرحهاى کرمانى و مشهدى با نقشهاى ریزه‌ماهى است که صادر مى‌شود (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ۷۶، ص ۹۳).در دهستان قلعه‌زرى، در حدود ۱۵۰ کیلومترى جنوب‌غربى شهر خوسف، معادن مس، سنگ آهک و گچ و مرمریت نیز وجود دارد (بهنیا، ص ۱۹۸). راه اصلى بیرجند ـ خوسف ـ خورـ طبس ـ یزد ـ اصفهان از آن مى‌گذرد (رجوع کنید به اطلس راههاى ایران، ص ۵۰ـ۵۳). از آبادیهاى قدیم آن خور است که در حدود پنجاه کیلومترى شمال‌غربى شهر خوسف در کنار کویر قرار دارد (رزم‌آرا، ج ۹، ص ۱۵۳؛ نیز رجوع کنید به ادامه مقاله). پرورش شتر در دهستان قلعه‌زرى بین عشایر رایج است (بهنیا، ص۱۹۹).بخش خوسف، در ۷ بهمن ۱۳۲۹ در شهرستان بیرجند تشکیل شد (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، ذیل «استان خراسان»). طبق سرشمارى ۱۳۸۵ش، جمعیت آن ۹۲۲،۲۴ تن بوده است (مرکز آمار ایران، همانجا). اهالى خوسف شیعه دوازده امامى‌اند و به فارسى با گویش بیرجندى سخن مى‌گویند (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ۷۶، ص ۹۴).۲) شهر خوسف. مرکز بخش خوسف، در شهرستان بیرجند. این شهر در حدود ۴۲ کیلومترى جنوب‌غربى شهر بیرجند، در ارتفاع حدود ۳۰۰،۱ مترى واقع است و در دشتى فلاتى‌شکل قرار دارد. کوه رَچْ در حدود چهارده کیلومترى مشرق آن واقع است. رود فصلى خوسف‌رود از مغرب شهر مى‌گذرد. دماى آن در گرم‌ترین روزها به ْ۴۲ و در سردترین روزها به ْ۱۰- مى‌رسد و بارش سالانه آن در حدود ۲۲۰ میلیمتر است (همان، ج ۷۶، ص ۹۳ـ۹۴). خوسف از راههایى با شهر بیرجند و آبادیهاى دیگر مانند آبادى فَدِشک ارتباط دارد.مسجدجامع و آرامگاه ملامحمدبن حسام (ابن‌حسام خوسفى*) از آثار تاریخى شهر است (بهنیا، ص ۱۹۶،۲۰۰).پیشینه. خوسف که در دوره اسلامى جزو ولایت قُهستان و به گفته مقدسى (ص ۵۰) در شمار شهرهاى قائن بود، کنار بیابان قرار داشت (نیز رجوع کنید به حدودالعالم، ص ۹۱؛ حمداللّه مستوفى، ص ۱۴۲، ۱۴۴). با این همه، به‌ویژه در روزگاران کهن‌تر، در کاریزهایش آب چندان جریان داشت که بیابانهاى فراخش محل مناسبى براى پرورش و نگهدارى اسب بود. شاید به همین‌رو گفته شده که نام خوسف از واژه اوستایى هُوَسپ، مرکّب از هُوَ (=ِخوب) و اَسپ برگرفته شده است (رضائى، ص ۵۰). گزارشهاى جغرافى‌دانان سده چهارم که از دامدارى مردم این شهر سخن گفته‌اند نیز احتمالا قرینه‌اى بر صحت این وجهِ نام‌گذارى است (رجوع کنید به اصطخرى، ص ۲۱۶؛ حدودالعالم، همانجا).خوسف که نامش در برخى از کتابهاى جغرافیایى قدیم همراه با نام خور ــشهرى واقع در دو مرحله‌اى آن ــ آمده، ظاهرآ اهمیتى کمتر از خور داشته و برخلاف آن داراى منبر نبوده است (رجوع کنید به ابن‌حوقل، ص ۴۴۶؛ حدودالعالم، همانجا). بعدها در سده نهم، حافظ‌ابرو (ج ۲، ص ۴۹) که از بیست قریه و یکصد مزرعه خوسف سخن گفته، خور را در شمار یکى از این قراى بیست‌گانه آورده است.



منابع : ابن‌حوقل؛ محمدعلى احمدیان، جغرافیاى شهرستان بیرجند: با اشاراتى به تاریخ و فرهنگ این شهرستان، مشهد ۱۳۷۴ش؛ اصطخرى، ترجمه فارسى؛ اطلس راههاى ایران، تهران : گیتاشناسى، ۱۳۸۵ش؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران ۱۳۸۲ش؛ محمدرضا بهنیا، بیرجند نگین‌کویر، تهران ۱۳۸۰ش؛ عبداللّه‌بن لطف‌اللّه حافظ‌ابرو، تاریخ حافظ ابرو، ج ۲، چاپ کراولسکى، ویسبادن ۱۹۸۲؛ حدودالعالم؛ حمداللّه مستوفى، نزهة‌القلوب؛ خراسان جنوبى: سرزمین طلاى سرخ، تهران: سازمان میراث فرهنگى و گردشگرى، ۱۳۸۴ش؛ رزم‌آرا؛ جمال رضائى، بیرجندنامه: بیرجند در آغاز سده چهاردهم خورشیدى، به اهتمام محمود رفیعى، تهران ۱۳۸۱ش؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى کشور جمهورى اسلامى ایران، ج :۷۶ بیرجند، تهران: اداره جغرافیائى ارتش، ۱۳۶۳ش؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن :۱۳۸۵ نتایج تفصیلى کل کشور، ۱۳۸۵ش.Retrieved Jul.۲۸,۲۰۱۰, from http://www.sci.org.ir/portal/faces/public/census۸۵/census۸۵.natayej/census۸۵. rawdata;مقدسى؛ نقشه جمهورى اسلامى ایران: براساس تقسیمات کشورى، مقیاس ۰۰۰، ۶۰۰،۱:۱، تهران: گیتاشناسى، ۱۳۸۳ش.


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

خسرو خسروی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده