خوریان موریان
معرف
مجمع‌الجزایرى در جنوب کشور عُمان در دریاى عرب
متن
خوریان موریان، مجمع‌الجزایرى در جنوب کشور عُمان در دریاى عرب. مجمع‌الجزایر خوریان موریان در شمال دریاى عرب قرار دارد و از لحاظ تقسیمات سیاسى تابع استان (محافظه) ظُفار در جنوبى‌ترین قسمت کشور عمان است (← نقشه عمومى خاورمیانه؛ >نقشه سلطان‌نشین عمان< ).مجمع‌الجزایر خوریان موریان پس از مَصیره* معروف‌ترین و وسیع‌ترین جزایر کشور عمان به‌شمار مى‌روند و علاوه بر آنکه موجب تسلط عمان بر دریاى عرب مى‌شوند، موقعیت سوق‌الجیشى ویژه‌اى در اقیانوس هند براى این کشور فراهم مى‌آورند (← چمنکار، ص 187؛ >اطلس جامع‌جهان تایمز< ، نقشه 33).مجمع‌الجزایر خوریان موریان داراى پنج جزیره (به ترتیب از مغرب به مشرق) است: حاسِکیه/ حسکیّه در مقابل رأس حاسک و شهر بندرى حاسِک*، سوده یا سویدیه، حَلّانیّه که وسیع‌ترین و مهم‌ترین جزیره است، قبلیه/ جُبَیْلَه و غرزوت/ جرزوت (یا رادندو ) که میان َ45ْ55 تا َ15ْ56 طول شرقى و َ30ْ17 تا َ45ْ17 عرض شمالى گسترده‌اند (← هولتون ، ص 156؛ >اطلس جامع جهان تایمز<، همانجا؛ >نقشه سلطان‌نشین عمان<). مساحت پنج جزیره بالغ بر 73 کیلومترمربع است. در میان این جزایر، حاسکیه با فاصله سى کیلومتر تا رأس حاسک کمترین فاصله را با سواحل عمان دارد (بعلبکى، ج 6، ص 75؛ یگانه، ص 5؛ >نقشه سلطان‌نشین عمان<). این جزایر صخره‌اى است و مرتفع‌ترین نقطه مجمع‌الجزایر در حلّانیّه از ششصد متر بیشتر نیست (هولى ، ص 83؛ >نقشه سلطان‌نشین عمان<). به جز حلّانیّه که مسکونى و محل فعالیت ماهیگیران است، سایر جزایر خالى از سکنه‌اند (کحّاله، ص 319؛ یگانه، همانجا). خلیج میان مجمع‌الجزایر خوریان موریان و سواحل جنوبى عمان، خوریان موریان یا حلانیات یا حاسک نامیده مى‌شود (>← اطلس جامع جهان تایمز<، همانجا؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذیل "H(a(sik").احتمالا قدیم‌ترین مؤلفى که این جزایر را با نام خرتان ـ مرتان معرفى کرده، ادریسى مؤلف سده ششم است (← ج 1، ص 56ـ57؛ قس د. اسلام، همانجا که به نقل از ادریسى، خرتان ـ مرتان را «خَریان مریان» ضبط کرده است). این نام در بیشتر منابع، کوریان ـ موریان یا کوریا ـ موریا ذکر شده است (براى نمونه ← هولتن، همانجا؛ کحّاله، ص 311، 365؛ >فرهنگ جدید جغرافیایى وبستر< ، ذیل "Oman"). در میان منابع معتبر معاصر، تنها در دایرة‌المعارف فارسى (ذیل «خوریان موریان») این نام به صورت خوریان موریان آمده است. بعلبکى هم که به نام خوریان موریان اشاره‌اى کرده، عنوان مدخل خود را کوریاموریا انتخاب کرده است (بعلبکى، همانجا). به این جزایر حلّانیّات نیز گفته شده (← لاریمر ، ج 8، ص 1043؛ هولى، ص 6، 83) که برگرفته از نام جزیره حلّانیّه یا موریان/ موریا (← چمنکار، ص 22؛ یگانه، ص 5، پانویس 1) است.بیشترین اطلاع از این جزایر متعلق به دوره معاصر است. با این‌حال، مرور نقشه‌هاى قدیم از مجمع‌الجزایر خوریان موریان نشان مى‌دهد که این جزایر در مسیر راه دریایى ایران به یمن در دوره ساسانى قرار داشته و ساسانیان بر آن تسلط داشته‌اند؛ همچنین به نظر مى‌رسد تا سال 41 که سراسر جزیرة‌العرب دعوت اسلام را پذیرفتند، مجمع‌الجزایر خوریان موریان ناحیه‌اى جزو قلمرو اسلامى شده است (← >اطلس تاریخى اسلام< ، نقشه 5ـ 6).در 997/ 1588، پرتغالیها در پى توسعه تصرف استعمارى در سرزمینهاى اسلامى، بر این جزایر مسلط شدند و آن را هزکیه نامیدند؛ در این دوره، حلّانیّه تنها جزیره مسکونى بود و ساکنانش بازماندگان جنگهاى داخلى جزیرة‌العرب بودند که به این جزایر کوچ کرده بودند (← واین ، ص 71؛ د. اسلام، همانجا). در نیمه نخست سده سیزدهم، استعمارگران بریتانیا براى مدتى این جزایر را ضمیمه عَدَن در جنوب یمن کردند (← کحّاله، ص 311، 315ـ316). در 1270/ 1854، که بازرگانان بریتانیایى نوعى کود گران‌بها در سواحل مجمع‌الجزایر خوریان موریان یافتند، این جزایر را از سعیدبن سلطان، سلطان مَسْقَط، به صورت فروش یا واگذارى مطالبه کردند؛ یک‌سال بعد، سعید این جزایر را به ملکه ویکتوریا هدیه کرد (هولى، ص 131؛ رنتز ، ص 28؛ یگانه، ص 5). در زمان جنگ جهانى اول، نیروهاى نظامى بریتانیا از این جزایر براى طرحهاى نظامى استفاده کردند (چمنکار، ص 126). در 1316ش/1937 نیز این جزایر تحت فرمان نماینده بریتانیا در خلیج‌فارس بود (یگانه، همانجا). در 1346ش/ 1967 و پس از انجام همه‌پرسى در این جزایر مجمع‌الجزایر خوریان موریان به سلطان‌نشین عمان واگذار شد (هولى، همانجا؛ چمنکار، ص 22؛ نیز ← >فرهنگ جدید جغرافیایى وبستر<، همانجا).در سده چهاردهم/ بیستم لاریمر گزارشهایى از این جزایر داده است. به گفته وى (ج 8، ص 1043) جزایر خوریان موریان را طایفه ابن‌غلفان مسکونى کرده بودند و به همین سبب، علاوه بر حلّانیّات آن را جزایر ابن‌غلفان نیز مى‌نامیدند (براى اطلاع بیشتر از هر یک از جزایر ← همان، ج 8، ص 1043ـ1045). در 1352ش و در جریان شورش ظفار، پس از تقاضاى سلطان قابوس، حاکم عمان، ارتش ایران در جزیره حلّانیّه مستقر شد و تأسیسات نظامى در آنجا ایجاد کرد (← چمنکار، ص 216؛ نیز ← ظفار*). تنها آثار به‌جامانده در این جزایر، آثار قبرهاى قدیمى در جزیره جبیله است (← کحّاله، ص 319).منابع : محمدبن‌محمد ادریسى، کتاب نزهة‌المشتاق فى‌اختراق الآفاق، قاهره: مکتبة‌الثقافة الدینیة، ]بى‌تا.[؛ منیر بعلبکى، موسوعة المورد : دائرة‌المعارف انکلیزیة عربیة مصورة، بیروت 1980ـ1983؛ محمدجعفر چمنکار، بحران ظفار و رژیم پهلوى، تهران 1383ش؛ دایرة‌المعارف فارسى، به‌سرپرستى غلامحسین مصاحب، تهران 1345ـ 1374ش؛ جورج رنتز، عُمان والساحل الجنوبى للخلیج‌الفارسى، قاهره 1423/2003؛ عمررضا کحّاله، جغرافیة شبه جزیرة‌العرب، چاپ احمدعلى، مکه 1384/1964؛ نقشه عمومى خاورمیانه، مقیاس 000، 750،1:3، تهران: گیتاشناسى، 1382ش؛ پیتر واین، تراث عمان، لندن 1995؛ دانلد هولى، عمان و نهضتهاالحدیثة، ترجمة عبداللّه حراصى، محمد بلوشى، و فوزیه سیابى، لندن 1998؛ عباس یگانه، عمان، تهران : وزارت امورخارجه، دفتر مطالعات سیاسى و بین‌المللى، 1374ش؛EI2, s.v. "H(a(sik" (by J. Schleifer); An Historical atlas of Islam, ed. William C. Brice, Leiden: Brill, 1981; Hulton, "An account of the Curia Muria isles, near the south- eastern coast of Arabia", Journal of the Royal Geographical Society of London, vol.11 (1841); John Gordon Lorimer, Gazetteer of the Persian Gulf, 'Oma(n, and central Arabia, Buckinghamshire 1986; The Sultanate of Oman [map], scale: 1:1,320,000, United Kingdom: GEO Projects, 1983; The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, 2005; Webster's new geographical dictionary, Springfield, Mass. 1980.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

بهزاد لاهوتی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده