خوری رشیدسلیم ← شاعر قروی
معرف
خورى، رشیدسلیم ← شاعر قروى#
متن
خورى، رشیدسلیم ← شاعر قروىNNNNخورى، فارِس، نخست‌وزیر و رئیس مجلس سوریه در اولین سالهاى پس از استقلال. وى در 28 رمضان 1290/ 20 نوامبر 1873 در روستاى الکفیر از توابع شهر حاصیبا در لبنان به‌دنیا آمد (عنجرینى، 2010؛ موسوعة‌السیاسة، ذیل «فارس الخورى»؛ قس صالح زهرالدین، ص 592، که سال تولد او را 1294/1877 دانسته است). پدرش، یعقوب‌بن جبورالخورى، مسیحى پروتستان و داراى زمینهاى کشاورزى در روستاى الکفیر بود (عنجرینى، 2010؛ «فارس الخورى»، 2010).خورى تحصیلات ابتدایى را در زادگاهش گذراند و براى ادامه تحصیل به مدرسه امریکایى در صیدا رفت (خوند، ذیل «فارس الخورى»؛ صالح زهرالدین، همانجا). سپس به کالج پروتستان سوریه ــکه بعدها به دانشگاه امریکایى بیروتتغییرنام دادــ رفت و مدرک کارشناسى خود را در 1315/1897 در رشته علوم از این دانشگاه گرفت و دو سال در آنجا تدریس کرد (موسوعة‌السیاسة؛ صالح زهرالدین، همانجاها؛ یازجى، 2010). فارس خورى، به صورت خودآموز، زبانهاى ترکى و فرانسه را فراگرفت و هم‌زمان به مطالعه کتابهاى رشته حقوق پرداخت. او نزد برخى استادان برجسته حقوق وکالت آموخت و مدرک معادل کارشناسى حقوق گرفت و اجازه وکالت یافت (عنجرینى، 2010). سپس به دمشق رفت و در 1320/1902 در کنسولگرى انگلیس در دمشق استخدام شد و تا زمان اعلام قانون اساسى دولت عثمانى در 1326/1908، به عنوان مترجم فعالیت کرد (یازجى، 2010؛ موسوعة‌السیاسة، همانجا).فارس خورى فعالیتهاى سیاسى خود را به‌طور جدّى در 1326/1908، با پیوستن به جمعیت اتحاد و ترقى*، آغاز کرد. او در این مدت در روزنامه‌هاى مصرى و سورى اشعارى نیز به چاپ رساند. در 1330/1912، با پى بردن به گرایشهاى پان‌ترکیستى اعضاى جمعیت اتحاد و ترقى، از آن خارج شد (یازجى، 2010). او در 1332/1914، به نمایندگى دمشق در مجلس مبعوثان عثمانى برگزیده شد (صالح زهرالدین، ص 594؛ موسوعة‌السیاسة، همانجا؛ نشاشیبى، توضیحات روحانى، ص 487). خورى در مجلس عثمانى ضمن ایراد سخنرانیهایى، از سیاستهاى جمال‌پاشا*، حاکم عثمانى در سوریه، به شدت انتقاد مى‌کرد. سرانجام، مقامات ترک وى را به اتهام همکارى با فیصل‌بن حسین (فیصل اول*) در سوریه و توطئه‌چینى بر ضد دولت عثمانى، در 1334/1916 دستگیر، زندانى و محاکمه کردند، اما پس از مدتى آزاد شد (صالح زهرالدین، ص 597؛ یازجى، 2010؛ عنجرینى، 2010). پس از پایان جنگ جهانى اول و فروپاشى حکومت عثمانى، در 1336/ 1918 ارتش فیصل‌بن حسین وارد سوریه شد و فارس خورى در 17 ذیحجه/ 24 سپتامبر همان سال از استانبول به سوریه بازگشت، که با خروج ترکها و تشکیل دولت ملى سوریه هم‌زمان بود (على سلطان، 1987الف، ص 528ـ530؛ یازجى، 2010؛ عنجرینى، 2010). پس از ورود فیصل به سوریه ــکه براساس موافقت‌نامه سایکس ـ پیکو* ، حاکم سوریه شد ــ فارسخورى تشکیل «مجلس شورا» را مطرح کرد و خود نیز به عضویت آن درآمد (على سلطان، 1987ب، ص 27؛ یازجى، 2010). همچنین وى یکى از بنیان‌گذاران مدرسه عالى حقوق عربى (معهدالحقوق العربى) در 1337/1919 بود و به عنوان استاد در آنجا تدریس مى‌کرد (على زهرالدین، ص 529، 598؛ عنجرینى، 2010).در 1339/1920 فارس خورى در دولت رضاپاشا الرکابى، وزیر دارایى شد و در دولتهاى هاشم اتاسى* و علاءالدین دروبى نیز این منصب را داشت (على حداد، 2010؛ عنجرینى، 2010).در 1338/ 1920 که فرانسه سوریه را اشغال کرد، خورى از وزارت دارایى کناره گرفت و به وکالت پرداخت (سفرجلانى، ص 38؛ «فارس‌الخورى»، 2010). وى سپس با تعدادى از همفکران خود، مانند عبدالرحمان شهبندر*، حسن حکیم، فوزى غَزِّى، سعید حیدر و عثمان شراباتى، حزب مردم (حزب‌الشعب) را براى مبارزه با استعمار فرانسه در 1304ش/ 1925 تأسیس کرد. شهبندر به ریاست و خورى به نایب رئیسى این حزب برگزیده شدند (هاشم عثمان، ص 115ـ116؛ سفرجلانى، ص 107ـ108؛ یازجى، 2010). اهداف این حزب عبارت بود از تحقق حاکمیت ملى، وحدت اراضى سوریه، دستیابى به آزادى فردى و دموکراسى، و حمایت از صنعت و اقتصاد ملى (هاشم عثمان، ص 116ـ117). او در 1304ش/ 1925 از قیام بزرگ مردم سوریه بر استعمارگران فرانسوى حمایت کرد، اما فرانسویها این قیام را سرکوب کردند (ولید معلم، ص 185ـ188؛ عنجرینى، 2010). خورى به همراه تعدادى از اعضاى حزب مردم دستگیر و به جزیره آرواد سوریه در مدیترانه تبعید گردید. او پس از مدتى آزاد شد و در 1305ش/ آوریل 1926 سرپرستى وزارت معارف را در دولت الداماد احمد نامى برعهده گرفت، اما پس از اندکى، او و دو تن از وزیران ملى‌گراى دیگر، در اعتراض به سرکوب مردم سوریه از سوى نیروهاى فرانسوى، از سمت خود استعفا کردند که در واکنش به آن، در 22 خرداد 1305/ 12 ژوئن 1926 به حَسَکه و سپس به أمیون‌الکوره در لبنان تبعید شدند. آنان در 1307ش/ 1928 به سوریه بازگشتند (یازجى، 2010؛ عنجرینى، 2010).فارس خورى در همان سال، با تعدادى از همفکران خود (از جمله هاشم اتاسى، ابراهیم هنانو، جمیل مردم، لطفى‌حفار، سعدالدین جابرى و توفیق شیشکلى)، حزب تجمع ملى (حزب الکُتلة‌الوطنیة) را تأسیس کرد و به عضویت شوراى مرکزى آن درآمد و به نایب‌رئیسى حزب برگزیده شد. این حزب درصدد بود به روشهاى دیپلماتیک به قیمومت فرانسه پایان دهد (هاشم عثمان، ص 121ـ124؛ على حداد، 2010؛ رایسنر ، ص 53 ـ54). با تشدید اعتصابات و تظاهرات مردمى، فرانسه ناگزیر شخصیتهاى مهم حزب تجمع ملى را براى اجلاس استقلال سوریه، به پاریس دعوت کرد. هیئتى، به ریاست هاشم اتاسى و عضویت فارس خورى، در اول فروردین 1315/ 21 مارس 1936 به پاریس رفتند. در 18 شهریور/ 9 سپتامبر همان سال، هیئت سورى استقلال سوریه را، در چهارچوب معاهده‌اى بین فرانسه و سوریه تثبیت کرد (عنجرینى، 2010؛ هاشم عثمان، ص 127). پس از آن، در همان سال، انتخابات مجلس سوریه برگزار شد. خورى به نمایندگى دمشق انتخاب و با اکثریت آرا به ریاست مجلس برگزیده شد (یازجى، 2010). در انتخابات مجلس 1322ش/ ژوئیه 1943، وى بار دیگر به نمایندگى و ریاست مجلس انتخاب گردید (ملکى ، ص 96). در 22 مهر1323/ 14 اکتبر 1944 و متعاقب استعفاى سعداللّه جابرى، خورى از سوى شُکرى قوتلى* (رئیس‌جمهورى سوریه)، نخست‌وزیر و مسئول تشکیل دولت شد. وى در 1323ـ 1324ش/ 1944ـ1945 سه بار دولت تشکیل داد (هاشم عثمان، ص 134؛ على‌حداد، 2010). در اواخر جنگ جهانى دوم، سوریه در 6 فروردین 1324/ 26 مارس 1945 به دولتهاى محور به رهبرى آلمان اعلام جنگ کرد و درنتیجه، هیئت سورى به ریاست خورى در همان سال در اجلاس سانفرانسیسکوحضور یافت و سوریه به سازمان ملل متحد پیوست (ولید معلم، ص 417ـ418).فارس خورى در تأسیس اتحادیه عرب* نقش بسزایى داشت و در جلسات اولیه تدوین میثاق این اتحادیه شرکت نمود. اتحادیه عرب در 2 فروردین 1324/ 22 مارس 1945 اعلام موجودیت کرد (یازجى، 2010).خورى در 20 فروردین 1324/ 9 آوریل 1945 دومین دولت خود را تشکیل داد و گسترش آزادیها را از برنامه‌هاى اصلى خود اعلام کرد (حورانى، ج 1، ص 387ـ388). در 1326ش/ 1947 سوریه به مدت دو سال به عضویت غیردائم شوراى امنیت سازمان ملل پذیرفته شد. فارس خورى سرپرستى هیئت سورى را در شوراى امنیت سازمان ملل برعهده گرفت و تا اواخر 1327ش/ 1948 در این سمت باقى ماند. وى در 1326ش/ اوت 1947 و 1327ش/ ژوئن 1948 رئیس شوراى امنیت سازمان ملل متحد شد. او در این مدت براى به نتیجه رسیدن مسائل جهان‌عرب، و از جمله قضیه فلسطین، بسیار کوشید و مخالفت خود را با تقسیم فلسطین و تشکیل دولت یهودى اعلام کرد (یازجى، 2010؛ عنجرینى، 2010).فارس خورى پس از آن به سوریه بازگشت و بار دیگر ریاست مجلس را برعهده گرفت. در 10 فروردین 1328/ 30 مارس 1949، متعاقب کودتاى ژنرال حسنى زعیم*، حکومت قوتلى سرنگون شد. زعیم از خورى خواست دولت را تشکیل دهد، اما خورى نپذیرفت. درنتیجه، زعیم مجلس را منحل کرد. خورى پس از آن از مناصب سیاسى کنار رفت و فقط در چند مورد ریاست هیئتهاى سورى اعزامى به سازمان ملل را برعهده گرفت (امل‌میخائیل بشور، ص 138ـ140؛ «فارس‌الخورى»، 2010). در 1333ش/ 1954 هاشم اتاسى رئیس‌جمهورى سوریه شد. به دستور وى، فارس خورى در 7 آبان 1333/ 29 اکتبر 1954 دولت را تشکیل داد، اما حمایت خورى از پیمان بغداد* و تمایل وى براى پیوستن سوریه به این پیمان، تظاهرات و اعتصابات فراوانى در سوریه در پى داشت، تا جایى که خورى ناگزیر در 18 بهمن 1333/ 7 فوریه 1955 از نخست‌وزیرى استعفا کرد (امل‌میخائیل بشور، ص 290ـ297؛ حورانى، ج 2، ص 1687، ج 3، ص 1723ـ1726).خورى در اواخر عمر خود به عنوان عضو انجمن حقوق بین‌الملل فعالیت مى‌کرد و هر سال یک بار به مرکز این انجمن در ژنو مى‌رفت. خورى در 12 دى 1340/ 2 ژانویه 1962 در دمشق درگذشت («فارس‌الخورى»، 2010). از مهم‌ترین آثار اوست: موجز فى علم المالیه، اصول المحاکمات الحقوقیه، و صَک‌الجزاء (موسوعة‌السیاسة، همانجا؛ «فارس الخورى»، 2010).منابع : امل میخائیل بشور، دراسة فى تاریخ سوریا السیاسى المعاصر، ]بى‌جا[: جروس برس، ]بى‌تا.[؛ اکرم حورانى، مُذَکِّرات اکرم الحورانى، قاهره 2000؛ مسعود خوند، الموسوعة التاریخیة الجغرافیة، بیروت 1994ـ2004؛ یوهانس رایسنر، الحرکات الاسلامیة فى سوریة: من الاربعینیات و حتى نهایة عهدالشیشکلى، ترجمة محمدابراهیم اتاسى، بیروت 2005؛ محیى‌الدین عبدالرحمان سفرجلانى، تاریخ‌الثورة السوریة، ]دمشق [1381/ 1961؛ صالح زهرالدین، موسوعة رجالات من بلاد العرب، بیروت 2001؛ على حداد، «فارس‌الخورى المواطن السورى الاول فى ذکرى وفاته (1962-1873)»، إعلان دمشق للتغییر الوطنى الدیمقراطى، 2010.Retrieved Oct. 13, 2010, from http://www.nidaasyria.org/ ar/articles/issues/515;على سلطان، تاریخ سوریة: 1908ـ1918، نهایة‌الحکم الترکى، دمشق 1987الف؛ همو، تاریخ سوریة: 1918ـ 1920، حکم فیصل‌بن الحسین، دمشق 1987ب؛ محمد عنجرینى، «فارس‌الخورى ( 1) : الوطنیة، العروبة، الاسلام»، رابطة ادباء الشام، 2010.Retrieved Oct. 13, 2010, from http://www.odabasham. net/print.php? sid=4450 & cat;«فارس الخورى»، مرکز الشرق العربى للدراسات الحضاریة و الاستراتیجیة، 2010.Retrieved Oct. 12, 2010, from http://www.asharqalarabi. org.uk/center/rijal-fares.htm;موسوعة السیاسة، چاپ عبدالوهاب کیالى، بیروت: المؤسسة العربیة للدراسات و النشر، 1979ـ1994؛ ناصرالدین نشاشیبى، در خاورمیانه چه گذشت؟، ترجمه م.ح. روحانى، تهران 1357ش؛ ولید معلم، سوریة : 1916ـ1946م، الطریق الى الحرّیة، دمشق 1988؛ هاشم عثمان، الاحزاب السیاسیة فى سوریة السریة و العلنیة، بیروت 2001؛ ندره عبداللّه یازجى، «صفحات عن فارس‌الخورى»، معابر، 2010.Retrieved Oct. 13, 2010, from http://www. maaber.org/ independance/ independance-4. htm; James A. Melki, "Syria and The State Department, 1937-47", Middle Eastern studies, vol.33, no.1 (Jan.1997).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ابراهیم رسولی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده