خوری بشاره
معرف
نخستین رئیس‌جمهور لبنان پس از استقلال
متن
خورى، بشاره، نخستین رئیس‌جمهور لبنان پس از استقلال. او در 1307/1890، در خانواده‌اى مارونى در بیروت به دنیا آمد. پس از پایان تحصیلات مقدماتى در شهر بیت‌الدین، براى ادامه تحصیل به بیروت رفت و در رشته زبان عربى از دانشگاه سن ـ ژوزف فارغ‌التحصیل شد. او در 1330/1912 از دانشگاه پاریس دانشنامه حقوق گرفت و به وکالت پرداخت (طرابلسى، ص 84ـ85، 157؛ صلح ، ص 16؛ علیزاده، ص 158). خورى در همین سال به همراه امیل اِدِه* در تأسیس جمعیت لبنانى بیروت (جمعیة بیروت اللبنانیه) مشارکت کرد که هدف از آن، تحقق لبنان بزرگ و استقلال کشور بود. او در 1333/ 1915، پس از امضاى بیانیه‌اى درخصوص استقلال لبنان از حکومت عثمانى، تحت تعقیب مقامات عثمانى قرار گرفت و ناگزیر به مصر رفت. خورى در قاهره و اسکندریه به وکالت ادامه داد و با بنیان‌گذاران اتحادیه لبنان (الاتحاداللبنانى)، که از خودمختارى و تمامیت ارضى لبنان دفاع مى‌کردند، آشنا شد. پس از پایان جنگ جهانى اول، خورى در 1337/1919 به بیروت بازگشت و به وکالت ادامه داد. در 1338/1920، در تأسیس حزب ترقى با امیل اده همکارى کرد. این حزب پس از فروپاشى حکومت عثمانى، در چهارچوب نظام سیاسى لبنان فعالیت مى‌کرد (جوزف ابوجودة، ص 412؛ الموسوعة‌العربیة، ذیل مادّه؛ صلح، همانجا).خورى در 1338/1920، استاندار جبلِ لبنان* شد، اما پس از دو سال، در اعتراض به انتصاب حاکم فرانسوى به جاى حاکم لبنانى در لبنان از مقام خود استعفا داد. او در 1301ش/ 1922، به عضویت مجلس نمایندگان و ریاست دادگاه استیناف برگزیده شد (صلیبى، ص 217؛ طرابلسى، ص 157؛ الموسوعة العربیة، همانجا). خورى در 1305ش/1926، در نخستین هیئت دولت ریاست جمهورى شارل دِبّاس، وزیر کشور شد، اما پس از مدتى، مجلس سنا رأى اعتماد خود را از هیئت دولت پس گرفت. سپس خورى از 1306 تا 1308ش/ 1927ـ1929، سه‌بار به نخست‌وزیرى در همان زمانِ شارل دبّاس رسید. ولى دولتهاى وى ثبات نداشتند، لذا هرسه‌بار استعفا کرد (ماجد خلیل ماجد، ص 17ـ23؛ بعینى، ص 615؛ دیرى، ص 99).در 1311ش/1932، پس از پایان ریاست‌جمهورى شارل دبّاس، خورى قصد داشت در انتخابات ریاست‌جمهورى شرکت کند، اما فرانسویها با نادیده گرفتن قانون اساسى، دوره ریاست‌جمهورى دبّاس را یک سال دیگر تمدید کردند و در 1312ش/1933 نیز حبیب‌السعد (از سیاستمداران وابسته به فرانسه) را به ریاست‌جمهورى برگزیدند. در 1315ش/ 1936، خورى در انتخابات ریاست‌جمهورى شرکت کرد اما مجلس زیر نفوذ فرانسویها، امیل اده، را که به فرانسه گرایش پیدا کرده بود، با اختلاف اندک آرا به ریاست‌جمهورى انتخاب کرد (لبیب عبدالساتر، ص 208؛ صلیبى، ص 222ـ225؛ محمد زعیتر، ص 459). از این پس، خورى مخالفان رئیس‌جمهور را در مجلس رهبرى مى‌کرد و خواهان اجراى کامل و درست قانون اساسى در کشور شد. او که از 1314ش/ 1935 حزب اتحاد قانون اساسى (حزب الاتحاد الدستورى) را به همین منظور تأسیس کرده بود، در مجلس با تشکیل فراکسیون قانون اساسى (الکُتْلة الدستوریة)، جناح مخالف قدرتمندى در برابر امیل اده و فراکسیون ملى (الکُتْلة الوطنیة) به رهبرى وى تشکیل داد (صلیبى، 217، 222؛ لبیب عبدالساتر، ص 242).در 1320ش/1941، با وخامت اوضاع اقتصادى و تشدید اعتراضات مردمى بر ضد فرانسویها، امیل اده از ریاست جمهورى استعفا داد و فرانسویها آلفرد نقاش (دیگر سیاستمدار وابسته به فرانسه) را به‌جاى وى برگزیدند، اما با افزایش مخالفتهاى رهبران و فعالان سیاسى لبنانى، فرانسویها پذیرفتند که انتخابات مجلس در 1322ش/1943 برگزار شود. پس از انتخابات مجلس، فراکسیون قانون اساسى با اکثریت قاطع به پیروزى رسید و رقابت شدیدى بین بشاره خورى و امیل اده براى انتخاب رئیس‌جمهور به وجود آمد ولى با توجه به اختلافات در جناح امیل اده، وى از حضور در مجلس صرف‌نظر کرد. بنابراین، مجلس در 29 شهریور 1322/ 21 سپتامبر 1943 با اکثریت قاطع، بشاره خورى را که در حمایت رهبران کشورهاى عربى و انگلیس بود، به ریاست‌جمهورى برگزید. دو روز بعد خورى، ریاض‌الصُلح* (یکى از ملى‌گرایان برجسته سنّى) را به نخست‌وزیرى برگزید (لبیب عبدالساتر، ص 213ـ220؛ صلیبى، ص 236؛ هودسون ، ص 43).خورى و حامیان وى در مجلس تلاش کردند با ایجاد تغییراتى در قانون اساسى، لبنان را از قیمومت فرانسه خارج کنند تا قواى مجریه و مقننه به‌طور کامل در اختیار لبنانیها قرار گیرند. در 15 آبان 1322/ 7 نوامبر 1943، دولت این موارد اصلاحات را که به سند استقلال (وثیقة‌الاستقلال) یا میثاق ملى معروف شد، به مجلس ارائه کرد که در 16 آبان 1322/ 8 نوامبر 1943 به تصویب رسیدند. حذف کلمه قیمومت از قانون اساسى، تأکید بر حاکمیت ملى لبنان، حذف زبان فرانسه به عنوان زبان دوم رسمى کشور، استقلال لبنان در عرصه سیاست خارجى، تأکید بر عربى بودن لبنان و همکارى این کشور با کشورهاى عربى، از مهم‌ترین اصلاحات قانون اساسى بود. افزون بر این، سه منصب مهم سیاسى لبنان بین سه گروه تقسیم شد. ریاست‌جمهورى به مارونیها، نخست‌وزیرى به مسلمانان اهل سنّت و ریاست مجلس به شیعیان اختصاص یافت. بشاره خورى نیز با این تغییرات موافقت نمود و میثاق ملى را امضا کرد، که در روزنامه‌هاى رسمى لبنان منتشر شد (صلیبى، ص 236ـ237؛ بعینى، ص 331ـ332؛ پتران ، ص 33ـ34؛ لبیب عبدالساتر،ص220ـ223).فرانسویها در واکنش به این اقدام، در 19 آبان 1322/ 11 نوامبر 1943 بشاره خورى را به همراه ریاض‌الصلح و شمارى دیگر دستگیر و به قلعه راشیا تبعید کردند. آنها تغییرات ایجادشده در قانون اساسى را ملغا و مجلس را منحل کردند و امیل اده را به ریاست‌جمهورى و نخست‌وزیرى برگزیدند، اما تحریم دولت وى از سوى اکثر سیاستمداران لبنانى، اده را ناگزیر به استعفا کرد (لبیب عبدالساتر، ص 224؛ طرابلسى، ص 178؛ ملحم قربان، ج 1، ص 219). پس از آن، قیام بزرگ مردم لبنان برضد اقدامات اشغالگران فرانسوى آغاز شد. آنها خواهان آزادى بشاره خورى و همراهان وى شدند. نیروهاى فرانسوى تظاهرات و اعتصابات گسترده مردم را با خشونت سرکوب کردند. ملى‌گرایان نیز حکومتى موقت به ریاست حبیب ابى‌شهلا، رئیس مجلس نمایندگان، تشکیل دادند (طرابلسى، ص 179؛ نانته ، ص 408ـ409؛ محمد زعیتر، ص 497).فرانسویها نماینده خود، ژنرال کاترو ، را به لبنان اعزام کردند تا آرامش را به آنجا بازگرداند. پس از مذاکرات کاترو با ملى‌گرایان، از جمله بشاره خورى، فرانسویها وى و دیگر دستگیرشدگان را در 30 آبان 1322/ 22 نوامبر 1943 آزاد کردند و استقلال لبنان را پذیرفتند (الیاس قطار، ص 442ـ443؛ لبیب عبدالساتر، ص 237؛ صلح، ص 162).پس از خروج نیروهاى فرانسوى از لبنان، بشاره خورى مناسبات لبنان با فرانسه را کاهش داد اما فرانسه تلاش کرد به دلیل موقعیت راهبردى لبنان، مناسبات خود را با این کشور حفظ کند. سیاست خارجى خورى نیز که در آغاز جنگ سرد با امریکا همسویى نداشت، به‌تدریج به این کشور گرایش یافت (نانته، ص 423ـ425؛ حسّان حلّاق، ص 350ـ 354). او با گرایشهاى پان‌عربیستى نیز همراه شد و ضمن تأکید بر آرمانهاى ملت عرب و همکارى بیشتر کشورهاى عربى، با پیوستن به اتحادیه عرب موافقت کرد. لبنان از کشورهاى اثرگذار در تأسیس این اتحادیه در 1324ش/ 1945 بود. همچنین، خورى در جنگ جهانى دوم (1939ـ1945) برضد آلمان اعلام جنگ کرد و اجازه یافت در کنفرانس سان‌فرانسیسکو ــکه در آن سازمان ملل متحد بنیان‌گذارى شدــ شرکت کند. لبنان در 5 تیر 1324/ 26 ژوئن 1945 منشور سازمان ملل را امضا کرد و عضو آن شد. خورى با طرح سوریه بزرگ مبنى بر اتحاد اردن و سوریه و لبنان که ملک عبداللّه‌بن حسین* (پادشاه اردن) در 1325ش/ 1946 مطرح کرد، مخالفت نمود. در جنگ اعراب و اسرائیل 1327ش/1948 نیز، به دستور وى، نیروهاى لبنانى همگام با برخى از کشورهاى عربى در جنگ با اسرائیل، شرکت کردند (طرابلسى، ص 189ـ193؛ حسّان حلّاق، ص 269ـ270، 294ـ295، 304ـ305؛ نانته، همانجا).در 1328ش/1949، دوره ریاست‌جمهورى بشاره خورى به پایان رسید، اما هواداران او در مجلس که در اکثریت بودند، دوره ریاست جمهورى وى را شش سال دیگر تمدید کردند. بدین‌ترتیب، او دوباره رئیس‌جمهور شد، اما این اقدام سبب شکل‌گیرى جبهه مخالفان، به رهبرى کمال جنبلاط (← جنبلاط*) و کَمیل شمعون* شد. خورى در همین سال قیام آنطوان سعاده*، رهبر حزب قومى سوریه، را سرکوب و وى را دستگیر و در 17 تیر 1328/ 8 ژوئیه 1949 اعدام کرد (طرابلسى، ص 194ـ195؛ صلیبى، ص 240ـ241؛ لبیب عبدالساتر، ص 250ـ251). او احزاب شبه‌نظامى مانند حزب کتائب* را منحل نمود. این کار باعث شد که این احزاب به صف مخالفان بپیوندند. در 1329ش/1950، همه نیروها و احزاب مخالف خورى در تشکلى به‌نام جبهه ملى سوسیالیست (الجبهة‌الوطنیة الاشتراکیه)، به رهبرى کمیل شمعون و کمال جنبلاط، جمع شدند. آنها در انتخابات مجلس در 1330ش/ 1951، فراکسیون قدرتمندى در مجلس به‌وجود آوردند و حکومت خورى را به فساد سیاسى و اقتصادى و مقاومت در برابر اصلاحات متهم کردند و به دخالتهاى فؤاد خورى، برادر وى، اعتراض نمودند (صلیبى، ص 241ـ242؛ طرابلسى، ص 211ـ212؛ تاریخ معاصر کشورهاى عربى، ص 60ـ61).از سوى دیگر، کشته شدن ریاض‌الصلح (از حامیان خورى) در 1330ش/1951 در عَمّان/ امّان (پایتخت اردن) به دست یکى از اعضاى حزب قومى سوریه، جایگاه خورى را تضعیف کرد. در 1331ش/1952 با افزایش فشار مخالفان، اعتصابات گسترده‌اى شکل گرفت. در این میان، صائب‌سلام (وزیر سابق کشور) از درخواست خورى براى تشکیل هیئت دولت امتناع ورزید و ژنرال فؤاد شهاب، فرمانده ارتش، از اجراى دستور وى براى سرکوب مخالفان سر باز زد. در نتیجه، خورى ناگزیر در 27 شهریور 1331/ 18 سپتامبر 1952 استعفا داد. او پس از آن، از سیاست کناره‌گیرى کرد و به‌نوشتن خاطرات خود با عنوان حقائق لبنانیة پرداخت. این کتاب در 1339ش/ 1960 در بیروت به چاپ رسید. خورى در 1343ش/1964 درگذشت (لبیب عبدالساتر، ص 252؛ طرابلسى، همانجا؛ علیزاده، ص 158).منابع : الیاس دیرى، من یصنع‌الرئیس؟، بیروت 1402/1982؛ الیاس قطار، «دور الجنرال کاترو فى استقلال لبنان»، در الیوبیل‌الذهبى لاستقلال لبنان، بیروت: الجامعة‌اللبنانیة، 1996؛ تاریخ معاصر کشورهاى عربى، زیرنظر د.ر. فوبلیکوف و دیگران، ترجمه محمدحسین روحانى، تهران : توس، 1367ش؛ جوزف ابوجودة، «الرئیس بشارة‌الخورى و الحزب‌الدستورى، الاستقلال، در الیوبیل الذهبى لاستقلال لبنان، همان؛ حسّان حلّاق، تاریخ لبنان المعاصر: 1913ـ 1952، بیروت 1414/ 1994؛ حسن امین بعینى، دروز سوریة و لبنان فى عهدالانتداب الفرنسى : 1920ـ1943، دراسة فى تاریخهم السیاسى، بیروت 1993؛ کمال سلیمان صلیبى، تاریخ لبنان الحدیث، بیروت 1991؛ فواز طرابلسى، تاریخ لبنان الحدیث: من الامارة الى اتفاق الطائف، بیروت 2008؛ ه . علیزاده، فرهنگ سیاسى لبنان، ترجمه محمدرضا گلسرخى و محمدرضا معمارى، تهران 1368ش؛ لبنان: القرن فى صور، اعداد فارس ساسین و نواف سلام، بیروت: دارالنهار للنشر، 2008؛ لبیب عبدالستار، التاریخ المعاصر، بیروت 1983؛ ماجد خلیل ماجد، تاریخ الحکومات اللبنانیة: 1926ـ1996، التألیف، الثقة، الاستقالة، ]بیروت[ 1997؛ محمد زعیتر، المارونیة فى لبنان: قدیمآ و حدیثآ، بیروت ?]1414/ 1994[؛ ملحم قربان، تاریخ لبنان السیاسى الحدیث، ج 1، بیروت 1981؛ الموسوعة العربیة، دمشق: هیئة الموسوعة العربیة، 1998ـ، ذیل «الخورى، بشارة» (از على سلطان)؛ ژاک نانته، تاریخ لبنان، ترجمه اسداللّه علوى، مشهد 1379ش؛Michael C. Hudson, The precarious republic: political modernization in Lebanon, Boulder, Colo. 1985; Tabitha Petran, The struggle over Lebanon, NewYork 1987; Raghid Solh, Lebanon and Arabism: national identity and state formation, London 2004.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمد مالکی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده