خورموجی محمدجعفر
معرف
ملقب به حقایق‌نگار، مورخ عصر ناصرالدین شاه قاجار
متن
خورموجى، محمدجعفر، ملقب به حقایق‌نگار، مورخ عصر ناصرالدین شاه قاجار. او در 1225 در شیراز متولد شد. پدرش، میرزامحمدعلى، و اجداد او اهل خورموج* بودند و ضابطى و کلانترى آنجا را به عهده داشتند. میرزا محمدجعفر نیز شغل پدران خود را پیشه کرد. وى تا 1258 در این شغل بود و در این سال میرزامحمدخان دشتى معروف به حاجى‌خان، حکمران دشتى، به خورموج حمله کرد و آن ناحیه را از اختیار محمدجعفرخان بیرون آورد. وى در 1260 به شیراز رفت. در 1262، به امارت دیوان‌خانه عدلیه منصوب شد. در مدت اقامت خود در شیراز، به مطالعه و تحقیقات تاریخى درباره ایالت فارس پرداخت و نخستین اثر خود، آثار جعفرى، را در این خصوص تألیف کرد که در 1276 چاپ شد (خورموجى، 1380ش الف، ص 77؛ همو، 1380ش ب، ص 63، مقدمه آل‌داود، ص 29؛ همو، 1363ش، ج 1، مقدمه خدیوجم، ص بیست، یادداشت ایرج افشار، ص بیست‌وپنج).خورموجى در همان سال از شیراز به تهران رفت. ناصرالدین شاه نسخه‌اى از آثار جعفرى را خواند و محمدجعفرخان را مأمور نوشتن تاریخ سلطنت خویش، به دور از تکلف و تملق، کرد. خورموجى در 1277 به حقایق‌نگار ملقب گردید (همو، 1363ش، ج 1، ص 1ـ2، ج 2، ص 267). کتابى که خورموجى تألیف کرد، مقبولِ شاه واقع نشد. همچنین در 1283 حسام‌السلطنه، والى فارس، از میرزاجعفر به شاه شکایت برد زیرا وصول اقساط دیوانى و بلوک آنجا موقوف به مراجعت میرزا به شیراز بود. ازاین‌رو، حقایق‌نگار به فارس بازگردانده شد. این ماجرا با وساطت مستوفى‌الممالک، فرخ‌خان امین‌الدوله و عزیزخان مُکرى پایان گرفت، اما خورموجى از آن پس طرف توجه نبود و کتابش نیز در توقیف ماند (همو، 1380ش ب، همان مقدمه، ص 30). وى پس از این واقعه آثار دیگرى تألیف کرد. در اواخر عمر نیز به عتبات مهاجرت کرد و در 1301 در بغداد درگذشت (← وقایع‌اتفاقیه، ص 206).خورموجى در تاریخ‌نویسى از تملقات منشیانه دورى جسته ولى مانند نویسندگان این دوره صنایع ادبى زیادى به کار برده است و مطالب کتاب در مواردى اطناب دارد (خورموجى، 1363ش، همان مقدمه، ص بیست). آثار شناخته‌شده او بدین ترتیب‌اند: آثار جعفرى، از جمله فارسنامه‌هاى مهم که آن را در 1276 در تهران به چاپ رساند. آثار جعفرى دو بخش دارد. بخش اول در تاریخ و جغرافیا و زندگینامه بزرگان فارس است و بخش دوم که موجزتر است، درباره جغرافیاى جهان. از نکات مهم این کتاب پرداختن به خلیج‌العجم (فارس) و جزایر واقع در آن است که جزو ایران بودند (همو، 1380ش الف، مقدمه شعبانى، ص 8ـ9، نیز ← ص 100ـ108).حقایق‌الاخبار ناصرى مهم‌ترین کتاب خورموجى درباره تاریخ قاجار است. وى کتاب را به دستور ناصرالدین شاه (← ج 1، ص 2) در دو جلد تألیف کرد. در این کتاب، نظم و توالى زمانى حفظ شده و کتاب به صورت سال‌شمار با نام شاهان یا نام رجال منظّم شده است. جلد اول، شامل تاریخچه مختصر ایل قاجار و سرگذشت شاهان قاجار تا پایان دوره محمدشاه است. در این جلد، شرح وقایع بیست سال سلطنت ناصرالدین شاه، از چگونگى به تخت نشستن وى تا 1284، مفصّل‌تر ذکر شده است. امتیاز این کتاب بر دیگر تاریخهاى دوره ناصرى این است که در آن جزئیات قتل امیرکبیر به صراحت و درستى بیان شده است (← ج 1، ص 103ـ105). جلد دوم کتاب، از وقایع 1278 آغاز مى‌شود و شامل وقایع پراکنده‌اى است چون تغییر و تبدیل حکام و فرمانروایان دنیا (← ج 2، ص 277ـ280)، تعیین ولیعهد ناصرالدین‌شاه (ج 2، ص 290ـ292) و نیز وقایع فارس و مختصرى از احوال مؤلف از 1280 تا 1284 (ج 2، ص 304ـ316). حقایق‌الاخبار در 1284 چاپ سنگى شد، اما بلافاصله به دلیل ناخشنودى شاه و درباریان از مطالب آن، جمع‌آورى گردید. این کتاب در 1344ش با تصحیح حسین خدیوجم به چاپ رسید (همان، مقدمه خدیوجم، ج 1، ص ده، بیست‌ودو).حقایق‌المصیبة کتاب دیگر خورموجى در ذکر وقایع کربلاست. این کتاب در تهران چاپ سنگى شد (همو، 1380ش ب، همان مقدمه، ص 40).تحفة‌المعتمدیه، از تألیفات ادبى خورموجى است. وى این کتاب را در 1292 براى یحیى‌خان قزوینى معتمدالملک، برادر میرزاحسین‌خان سپهسالار حاکم فارس، نوشت. خورموجى تحفة‌المعتمدیه را در یک مقدمه درباره معتمدالملک و چهار باب درباره قصه و امثال عرب، شاعران پارسى‌زبان و نثرنویسان پارسى‌نویس و آثار آنان نوشته است. این کتاب تاکنون به چاپ نرسیده و تنها یک نسخه خطى از آن برجاى مانده است (همان مقدمه، ص 41).نزهت‌الاخبار، در تاریخ و جغرافیا و زندگینامه رجال و دانشمندان و شاعران فارس، از دیگر آثار اوست. این کتاب منبع مورد استفاده فارسنامه فسایى و آثارالعجم بوده است و صورت تفصیلى و تکمیل یافته آثار جعفرى است. بخشى از کتاب تکرار حقایق الاخبار است و چون در این دوره خورموجى از دیوان و دربار جدا شده بود، با آزادى فکرى بیشترى تألیف شده است. از این کتاب تنها یک نسخه برجاى‌مانده است (همان، ص 43ـ44، 48، 50).آئینه مظفرى، در واقع جلد دوم نزهت‌الاخبار است که مؤلف آن را به این نام خوانده و در 1296 به نام مظفرالدین میرزا تألیف کرده است. این دو کتاب در یک مجلد تدوین شده‌اند، اما موضوع آئینه مظفرى متفاوت است و تاریخ و جغرافیاى مختصر همه کشورهاى جهان از جمله ایران را در برمى‌گیرد و براساس قاره‌ها تقسیم شده است. مؤلف برخى مطالب این کتاب را از آثار جعفرى اقتباس کرده ولى اطلاعات آن تازه‌تر است. وى همچنین از منابع خارجى نیز اقتباس کرده است (همان، ص 50ـ51).منابع : محمدجعفربن محمدعلى خورموجى، آثار جعفرى، چاپ احمد شعبانى، شیراز 1380ش الف؛ همو، حقایق‌الاخبار ناصرى، چاپ حسین خدیوجم، تهران 1363ش؛ همو، نزهت‌الاخبار: تاریخ و جغرافیاى فارس، چاپ على آل‌داود، تهران 1380ش ب؛ وقایع اتفاقیه : مجموعه گزارشهاى خفیه‌نویسان انگلیس در ولایات جنوبى ایران از سال 1291 تا 1322 قمرى، چاپ سعیدى سیرجانى، تهران: نوین، 1362ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

منیژه ربیعی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده