خورموج (خرموج) شهر
معرف
مرکز شهرستان دشتى و نیز مرکز بخش مرکزى این شهرستان در استان بوشهر واقع در جنوب ایران
متن
خورموج (خرموج)، شهر، مرکز شهرستان دشتى و نیز مرکز بخش مرکزى این شهرستان در استان بوشهر واقع در جنوب ایران. خورموج در حدود هشتاد کیلومترى بندربوشهر و در ارتفاع شصت مترى از سطح دریا واقع شده است (← نقشه تقسیمات کشورى جمهورى اسلامى ایران). این شهر در میان کوههاى خورموج (بلندترین قله ح 1960 متر) در شمال و خاکى (خاکو) در جنوب‌شرقى، از رشته‌کوههاى زاگرس، قرار گرفته است. رود مند و رود شور/ سور، از شاخه‌هاى آن، در این شهر جارى‌اند (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 111، ص 43؛ فرهنگ جغرافیایى رودهاى کشور، ج 4، ص 192، 194؛ اقتدارى، ص 255ـ256). دماى شهر در گرم‌ترین روزها به ْ50 و در سردترین روزها به ْ15 مى‌رسد (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، همانجا).ساکنان شهر خورموج را قشقاییها، سادات، کللیها، خواجه‌ها و برخى طایفه‌هاى بومى تشکیل مى‌دهند که شیعه دوازده امامى‌اند و به زبان فارسى با گویش محلى سخن مى‌گویند و با زبان عربى نیز آشنایى دارند (همان، ج 111، ص 44؛ مرکز آمار ایران، ص 43ـ44؛ رزم‌آرا، ج 7، ص 92).از آثار باستانى شهر خورموج قلعه‌اى است که قدمت دست کم قسمتهایى از آن را به دوره ساسانى رسانده‌اند. این قلعه داراى دو بخش به نامهاى جلال‌خان و محمدخان است (اقتدارى، ص 213؛ افشار سیستانى، ج 1، ص 377ـ378).این شهر علاوه بر محصولات کشاورزى، داراى معادن سنگِ گچ است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، همانجا؛ نیز ← رزم‌آرا، همانجا).وجه تسمیه خورموج به درستى روشن نیست و اقوال مختلفى در باب آن آمده است؛ صرف‌نظر از معناى واژه خور، یعنى خلیج (← خور*)، خورموج را برگرفته از هورموز یا هرمز دانسته‌اند. همچنین خورموج را ترکیبى از خور (مخفف خورشید) و موج گفته‌اند (← افشار سیستانى، ج 2، ص 882؛ حمیدى، ذیل مادّه؛ شناسنامه شهرهاى استان بوشهر، ص 167).تاریخ خورموج نیز چندان روشن نیست؛ چنان‌که تا پیش از 1179، زمان سلطه یافتن کریم‌خان زند بر این منطقه (← پرى ، ص 157)، نامى از آن در منابع نبوده است. نیبور که در همین سال از این شهر دیدن کرده، آن‌را «مقرّ امیر منطقه بزرگى» ذکر کرده است (ج 2، ص 100). مابرلى در 1336/1918، از مراسمى نظامى یاد کرده که هنگام تعیین حاکم جدید خورموج برگزار شده است (← ص 455). خورموجى، صاحب کتاب نزهت‌الاخبار، در وصف کوتاهى از این شهر، اطلاعاتى در باب اوضاع سیاسى، اجتماعى و اقتصادى آن به دست داده است (← ص 88؛ نیز ← فسائى، ج 2، ص 1319).مسعود کیهان در 1311ش، بلوک خورموج به مرکزیت خورموج را در دشتستان، یکى از هفت ناحیه حکومت بنادر، ذکر کرده که داراى چهار قریه بوده است (ج 2، ص 477ـ479). خورموج در تقسیمات 1316ش، بخشى در شهرستان بوشهر شد (ایران. قانون تقسیمات کشورى آبان 1316، ص 7) و در سال 1323ش، دهستانى در دشتستان و جزو استان هفتم (فارس) به شمار مى‌آمد (ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، ج 2، ص 294ـ295، 299ـ300). این دهستان در 1327ش به شهر تبدیل و در 1352ش جزو استان بوشهر شد (ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1385ش، جدول ] 1[). با تشکیل شهرستان دشتى در 1358ش، خورموج مرکز آن گردید و در 1365ش، مرکز بخش مرکزى شهرستان دشتى شد (دایرة‌المعارف فارسى، ذیل مادّه؛ ایران. وزارت کشور، ذیل «استان بوشهر»؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1382ش، ذیل «استان بوشهر»).منابع: ایرج افشار سیستانى، نگاهى به بوشهر: مجموعه‌اى از اوضاع تاریخى، جغرافیایى، اجتماعى و اقتصادى استان بوشهر، تهران 1369ش؛ احمد اقتدارى، آثار شهرهاى باستانى سواحل و جزایر خلیج‌فارس و دریاى عمان، تهران 1375ش؛ ایران. قانون تقسیمات کشورى آبان 1316، قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران، مصوب 16 آبان ماه 1316، چاپ دوم، تهران ]بى‌تا[؛ ایران. وزارت کشور، تقسیمات کشور شاهنشاهى ایران، تهران 1355ش؛ ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، کتاب جغرافیا و اسامى دهات کشور، ج 2، تهران 1329ش؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، عناصر و واحدهاى تقسیمات کشورى : آذر 1385، ]تهران 1385ش[؛ همو، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران 1382ش؛ جعفر حمیدى، فرهنگ‌نامه بوشهر، تهران 1380ش؛ محمدجعفربن محمدعلى خورموجى، نزهت‌الاخبار: تاریخ و جغرافیاى فارس، چاپ على آل‌داود، تهران 1380ش؛ دایرة‌المعارف فارسى، به سرپرستى غلامحسین مصاحب، تهران 1345ـ1374ش؛ رزم‌آرا؛ شناسنامه شهرهاى استان بوشهر، گردآورى و تنظیم: رحیم جمالى، تهران: مرکز نشر و تحقیقات قلم آشنا، 1381ش؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى کشور جمهورى‌اسلامى ایران، ج 111ـ:119 کنگان ـ خورموج، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، 1368ش؛ فرهنگ جغرافیایى رودهاى کشور، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، 1381ش؛ حسن بن حسن فسائى، فارسنامه ناصرى، چاپ منصور رستگار فسائى، تهران 1367ش؛ مسعود کیهان، جغرافیاى مفصل ایران، تهران 1310ـ1311ش؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى اجتماعى ـ اقتصادى عشایر کوچنده :1377 جمعیت عشایرى دهستانها، کل کشور، تهران 1378ش؛ نقشه تقسیمات کشورى جمهورى اسلامى ایران، مقیاس 000، 500،1:2، تهران: سازمان نقشه‌بردارى کشور، 1383ش؛Frederick James Moberly, Operations in Persia: 1914- 1919, London 1987; Carsten Niebuhr, Reisebeschreibung nach Arabien und den umliegenden L(ndern, Graz 1968; John R. Perry, Karim Khan Zand: a history of Iran, 1747-1779, Chicago 1979.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

خسرو خسروی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده