خورعبدالله
معرف
خورى در شمال خلیج فارس
متن
خورعبداللّه، خورى در شمال خلیج فارس. خورعبداللّه، دومین خور بزرگ شمال خلیج‌فارس پس از خورموسى* است که میان دو کشور عراق و کویت قرار دارد. در شمال آن شبه‌جزیره فاو در عراق و در جنوب و مغرب آن دو جزیره بوبیان و وَرْبه، متعلق به کویت، قرار دارد (← >اطلس جامع جهان تایمز< ، نقشه 34؛ سیف مرزوق شملان، ص 96). مرز دریایى دو کشور از خورعبداللّه مى‌گذرد، اگرچه عراق بارها رسمیت آن را لغو کرده است (← مجتهدزاده، 1379ش، ص 596ـ597؛ نیز ← ادامه مقاله). خورعبداللّه تقریبآ مثلثى شکل و عرض دهانه شرقى خور به سمت خلیج‌فارس حدود 35 کیلومتر و عرض بخشهاى غربى آن کمتر از 10 کیلومتر است (← >اطلس جامع جهان تایمز<، همانجا). خورعبداللّه خورهاى کوچک دیگرى در سواحل دارد، از جمله بوبیان در مغرب خورعبداللّه، شتیانه در شمال و امّالقصر در مغرب که پر جزر و مدّ است (جعفرى ولدانى، ص 291؛ محمد عبداللّه خالد عبدالقادر، ص 192، نقشه 28). یکى از ویژگیهاى طبیعى خورعبداللّه، عمق کافى براى ایجاد بندر در سواحل و قابل کشتیرانى بودن آبراه آن است که بر اهمیت سیاسى و اقتصادى آن افزوده است (← جناب، ص 33؛ نوربخش، ص 145؛ جعفرى ولدانى، ص 386).عراق و کویت از آبهاى خورعبداللّه استفاده مشترک مى‌کنند و این خور مهم‌ترین راه دریایى به شمال کویت و جنوب عراق و مناسب‌ترین مسیر ارتباطى دریایى عراق با خلیج‌فارس است، لذا براى دو کشور اهمیت دارد. اهمیت خورعبداللّه براى عراقیها بیشتر است، زیرا بصره ــتنها بندر مهم عراق که با خلیج‌فارس ارتباط دریایى داردــ به دلیل فاصله زیاد با خلیج‌فارس موقعیت ممتازى ندارد و آبراه خورعبداللّه امکان ارتباط مناسب عراق با خلیج‌فارس را فراهم مى‌کند. همچنین کمترین ساحل در خلیج‌فارس به عراق تعلق دارد که محدودیت طبیعى مهمى براى این کشور است. به همین سبب عراق علاوه بر نپذیرفتن مرزهاى دریایى در خورعبداللّه، در پى تسلط بر دو جزیره جنوبى خورعبداللّه (بوبیان در شرق و وَربه در غرب) بوده است (← جعفرى ولدانى، ص 392؛ >اطلس جامع جهان تایمز<، همانجا؛ نیز ← محمدعبداللّه خالد عبدالقادر، ص190ـ191). جزیره بوبیان که در اواسط قرن چهاردهم/ بیستم خالى از سکنه و محل ماهیگیرى تابستانه کویتیها بود (حسن سلیمان محمود، ص 14) ــدر نزدیک‌ترین قسمت ــ از خاک کویت حدود دو کیلومتر و از خاک عراق حدود هشت کیلومتر فاصله دارد و اهمیت آن بیشتر به دلیل سواحل طولانى جزیره با خورعبداللّه و دهانه آن در خلیج‌فارس است؛ جزیره وربه حدود سه کیلومتر از کویت و حدود یک کیلومتر از عراق فاصله دارد و سبب منازعات بیشترى میان دو کشور شده است (← جعفرى ولدانى، ص 386، 393؛ >اطلس جامع جهان تایمز<، همانجا؛ کحّاله، ص 426).احتمالا قدیم‌ترین نقشه خلیج‌فارس که نام خورعبداللّه در آن آمده، نقشه کارستن نیبور (1146ـ1231/ 1733ـ1815) ازخلیج‌فارس است. در این نقشه جهت خورعبداللّه شمال‌شرقى ــجنوب‌شرقى است و بندر زُبیر (در جنوب بصره) در انتهاى خور قرار گرفته است (نیبور، نقشه بین ص310ـ311؛ نیز ← >خلیج‌فارس< ، ج 2، ص 435؛ نقشه عمومى خاورمیانه). در اواخر سده سیزدهم/ نوزدهم، لاریمر بارها از خورعبداللّه نام برده و گزارشهایى از سواحل آن و حضور نیروهاى بریتانیایى و عثمانى در آنجا ذکر کرده است (← ج 3، ص 1012، ج 5، ص 2648ـ2649، ج 8، ص 1053). دولتهاى بریتانیا و عثمانى به موجب معاهده‌اى در 1332/1914، جزایر بوبیان و وربه را متعلق به ایالت خودمختار کویت دانستند و پس از اعلام استقلال عراق در 1302ش/ 1923، مرزهاى دریایى دو کشور در خورعبداللّه به رسمیت شناخته شد (جعفرى‌ولدانى، ص 269). در 1311ش/ 1932 مجددآ درباره مرزهاى دریایى دو کشور در خورعبداللّه توافق شد (← ترسیم الحدود الکویتیة العراقیة، ص 98، 220ـ221). طبق این توافقنامه خورعبداللّه ضمن مرزهاى شرقى کویت با عراق درج شده است (محمد نایف عواد عنزى، ص 135؛ کویت از پیدایش تا بحران، ص 119)؛ اما عراق در اواخر دهه، درصدد احداث بندرى در خورعبداللّه و تصرف دو جزیره جنوبى آن بود و هنگامى‌که بریتانیا پیشنهاد کشتیرانى اجاره‌اى عراق در خورعبداللّه را مطرح کرد، کویت نپذیرفت (← جعفرى ولدانى، ص 268ـ269).در 1339ش/ 1960، پایگاه دریایى و بندر امّالقصر در ساحل شمالى خورعبداللّه ساخته شد (مجتهدزاده، 1379ش، ص590؛ جعفرى ولدانى، ص 393؛ نیز ← جناب، ص 33). پس از احداث امّالقصر و براى کارآمدى بیشتر آن، عراقیها گذرگاه کشتیرانى خورعبداللّه را لاى‌روبى کردند (مجتهدزاده، 1379ش، ص 597) و در 1340ش/ 1961 که استقلال کشور کویت اعلام شد، ادعاى عراقیها براى تصرف خورعبداللّه و دو جزیره جنوبى آن مطرح شد که بیشتر به سبب اهمیت یافتن فلات قاره در خلیج‌فارس و ذخایر نفت و گاز در این فلات و نیاز بیشتر به راه یافتن به خلیج‌فارس بود. با این حال، مرزهاى 1302ش/ 1923 در خورعبداللّه، در 1342ش/ 1963 تأیید شد (← مجتهدزاده، 1379ش، ص588، 595ـ596، ضمیمه2، 6052، ضمیمه 3، ص 606ـ607، ضمیمه 3؛ جعفرى ولدانى، ص 270، 276). ادعاى دوباره عراق در 1353ش/ 1974 با توافق دو دولت در واگذارى امتیاز استفاده بازرگانى به عراق از طریق بندر شعیبیه فروکش کرد، زیرا این امتیاز باتوجه به جنگ عراق با ایران* و بسته شدن اروندرود در زمان جنگ، براى عراق اهمیت زیادى داشت (← مجتهدزاده، 1372ش، ص 237؛ همو، 1379ش، ص590). نظامیان عراقى در زمان جنگ بارها از خورعبداللّه و جزایر جنوبى آن با موافقت کویت استفاده کردند، به‌ویژه پس از عملیات والفجر 8 در 1364 و 1365ش که نیروهاى ایران شبه‌جزیره فاو را در اختیار گرفتند (← مجتهدزاده، 1379ش، ص 596؛ جعفرى‌ولدانى، ص 282؛ سپاه پاسداران انقلاب اسلامى، ص 74ـ75).در 1370ش/ 1991، صدام‌حسین به کویت حمله کرد و نظامیان عراقى بر خورعبداللّه و سواحل و جزایر پیرامون آن مسلط شدند (← جنگ عراق با کویت*). پس از پایان جنگ و خروج اجبارى عراقیها از کویت، کمیسیون تعیین مرز عراق و کویت سازمان ملل براى تعیین مرزهاى آبى چهل کیلومترى در خورعبداللّه تشکیل شد. این کمیسیون به‌جز تغییرات اندک، مرزهاى توافق شده در سالهاى 1302ش/ 1923، 1311ش/ 1932 و 1342ش/ 1963 را پذیرفت، اما سند جدیدى براى داورى درباره مرزهاى آبى دو کشور در خورعبداللّه ارائه نکرد (← مجتهدزاده، 1379ش، ص 597ـ598، 600؛ نقشه؛ نیز ← محمدعبداللّه خالد عبدالقادر، ص 211، نقشه 32، ص 324ـ326؛ فیلى‌رودبارى، ص 133ـ 136).منابع: ترسیم الحدود الکویتیة العراقیة: الحق التاریخى و الارادة الدولیة، باشراف و مراجعة عبداللّه یوسف غنیم، کویت: مرکز البحوث و الدراسات الکویتیة، 1994؛ اصغر جعفرى ولدانى، کانونهاى بحران در خلیج‌فارس، تهران 1377ش؛ محمدعلى جناب، خلیج‌فارس : آشنایى با امارات آن، تهران 1349ش؛ حسن سلیمان محمود، الکویت : ماضیها و حاضرها، ]بغداد [1387/1968؛ سپاه پاسداران انقلاب اسلامى. مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، اطلس جنگ ایران و عراق: فشرده نبردهاى زمینى، 31 شهریور 1359ـ29 مرداد 1367، تهران 1379ش؛ سیف مرزوق شملان، من تاریخ الکویت، کویت 1406/ 1986؛ لواء فیلى رودبارى، کویت، تهران: وزارت امورخارجه، دفتر مطالعات سیاسى و بین‌المللى، 1375ش؛ عمررضا کحّاله، جغرافیة شبه‌جزیرة‌العرب، چاپ احمدعلى، مکه 1384/1964؛ کویت از پیدایش تا بحران، تهران : قصیده‌سرا، 1381ش؛ پیروز مجتهدزاده، خلیج‌فارس: کشورها و مرزها، تهران 1379ش؛ همو، کشورها و مرزها در منطقه ژئوپلیتیک خلیج‌فارس، ترجمه حمیدرضا ملک‌محمدى نورى، تهران 1372ش؛ محمدعبداللّه خالد عبدالقادر، الحدودالکویتیة العراقیة: دراسة فى الجغرافیا السیاسیة، کویت 2000؛ محمد نایف عواد عنزى، تاریخ العلاقات‌السیاسیة بین الکویت و العراق فى الفترة 1961ـ 1973م، کویت 2001؛ نقشه عمومى خاورمیانه، مقیاس 000، 750،1:3، تهران : گیتاشناسى، 1382ش؛ حسین نوربخش، فرهنگ دریایى خلیج‌فارس : صید، دریا، کشتى، تهران 1381ش؛John Gordon Lorimer, Gazetteer of the Persian Gulf, 'Oma(n, and central Arabia, Buckinghamshire 1986; Carsten Niebuhr, Beschreibung von Arabien, Graz 1969; Persian Gulf: atlas of old and historical maps (3000 B.C.-2000 A.D), compiled and edited by the editorial board: Mohammad - Reza Sahab etal., Tehran: [Ministry of Foreign Affairs], Center for Documents and Diplomatic History, 2005; The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, 2005.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

وحید ریاحی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده