خورشیدکلاه
معرف
بانوى خوشنویس در دوره ناصرالدین‌شاه قاجار
متن
خورشیدکلاه، بانوى خوشنویس در دوره ناصرالدین‌شاه قاجار. از تاریخ ولادت و وفات وى خبرى در دست نیست. براساس رقم او در انجامه قرآن دست‌نویسش (کتابخانه کاخ گلستان، ش1000)، مى‌دانیم که دختر میرزا علینقى حکیم‌الممالک*، بوده است. حکیم‌الممالک که جز خورشیدکلاه خانم هشت دختر دیگر و پنج پسر داشت، پسر حاج‌آقا اسماعیل جدیدالاسلام و نوه ملابابا کلیمى اصفهانى بود. حاج‌آقا اسماعیل (متوفى 1292)، نیاى خورشید کلاه خانم، از پیشخدمتان فتحعلى‌شاه و محمدشاه قاجار و ناصرالدین شاه، و حکیم‌الممالک پزشک مخصوص و از نزدیکان ناصرالدین‌شاه و علاوه بر آن، مدتى حاکم ولایاتى چون عراق (اراک) و بروجرد و قم بود (محبوبى اردکانى، ص 507ـ508، 537). طبق عریضه‌اى به خط خورشیدکلاه خانم موجود در قرآن دست‌نویس وى، گویا او همسر شاهزاده سیف‌الدین میرزا (سیف‌الدین میرزا سلطان)، از حاضررکابان و توپچیان ناصرالدین‌شاه، بوده است (← اعتمادالسلطنه، ج 2، ص 1234، ج 3، ص 2079).ظاهرآ ناصرالدین‌شاه در 1306، پیش از سفر سومش به اروپا، کتابت مصحفى را به خورشیدکلاه خانم سفارش داد و او این کار را تا چند روز پیش از بازگشت شاه، در صفر 1307 به پایان رساند (← ناصرالدین قاجار، کتاب 3، ص 570). پس از اتمام کتابت، خورشیدکلاه خانم عریضه‌اى به بانویى از نزدیکان انیس‌الدوله (همسر ناصرالدین‌شاه) نوشت. او در این عریضه از زحمتهایش، با وجود مشغله‌هاى بچه‌دارى و خانه‌دارى، براى کتابت مصحف سخن گفته و از پریشان‌روزگارى و تنگدستى شکوه سرداده و تقاضا کرده است که قرآن دست‌نویسش را به واسطه انیس‌الدوله به دست شاه برسانند تا از تهیدستى برهد. خورشیدکلاه در این عریضه بیان کرده است که پدرش به سبب عیالوارى و گرفتارى، و شاهزاده سیف‌الدین میرزا به سبب مشغله بسیار در امور نظامى، به احوال او بى‌توجه‌اند و چشم امید وى تنها به التفات شاه است. گفتنى است حکیم‌الممالک هم چند سالى پیش از آن (ح 1302)، در عریضه‌اى به ناصرالدین‌شاه، از بدهکارى بسیار و سختى روزگار نالیده و از او یارى خواسته است (← حکیم‌الممالک، ص 22ـ23؛ نیز ← حکیم‌الممالک*).مصحف دست‌نویس خورشیدکلاه خانم با ابعاد 29 × 19 سانتیمتر، در کتابخانه کاخ گلستان محفوظ است. خورشیدکلاه خانم این مصحف را در 508 صفحه، بر کاغذ ترمه به خط نسخ خوش کتابت کرده است و هر صفحه معمول آن هفده سطر دارد. این هنرمند در نَسْخ‌نویسى پیرو شیوه ایرانى میرزا احمد نیریزى* بوده است که تقریبآ تمام نَسْخ‌نویسان این روزگار پیرو وى بوده‌اند.بر پشت صفحه نخست این مصحف، مُهر میرزا احمدخان مشیرالسلطنه، از رجال دوره ناصرى، دیده مى‌شود که خود از خط خوش بهره داشت. در انجامه نسخه هم، خورشیدکلاه خانم در قطعه شعرى، ضمن ستایش ناصرالدین‌شاه و دعا براى بقاى سلامت و سلطنت او و نیز اشاره به امر شاه براى کتابت این مصحف، تاریخ اتمام کتابت را 1307 ذکر کرده و در پایان، نام خود را «خانه‌زاد، خورشیدکلاه بنت خانه‌زاد ابن‌خانه‌زاد علینقى‌ابن‌الحاج اسمعیل‌الملقب بحکیم‌الممالک» رقم زده است.مصحف خورشیدکلاه خانم، علاوه بر خطى خوش، تذهیبى درخور توجه دارد. دو صفحه نخست این نسخه که حاوى فاتحة‌الکتاب و آیات نخستین سوره بقره است، مزیّن به جدول‌بندى و کمنداندازى زرین و رنگین با حاشیه‌هاى مذهّب به شاخه‌هاى پیچکى و گلهاى انارى زرین است. در سایر صفحات هم، جدول‌بندى و کمنداندازى همچنان تکرار شده است، اما حاشیه‌هاى این صفحات ساده و فاقد تزیین‌اند. همچنین بین سطور در تمام صفحات با نقوش پیچکى طلااندازى شده است. تمام سرسوره‌ها در کتیبه‌هاى بازوبندى، با متن طلاپوش به قلم ثلث سرخ‌رنگ نوشته شده‌اند. پایان آیه‌ها گلهاى چهارپر طلایى آمده و نشان جزء و نصف و حزب در حاشیه‌هاى صفحات، ترنجهاى تزیینى طلاپوش به قلم ثلث سرخ‌رنگ است. جلد این مصحف مقوایى روغنى است با متن لیمویى که با پیچکهاى بندِ رومى طلایى و گلهاى رنگارنگ و حاشیه‌اى سیاه‌رنگ با نقشهاى برگ و خوشه انگور طلایى آذین یافته است. درون جلد هم از مقواى سیاه‌رنگ ساده است، با حاشیه‌اى سیاه‌رنگ و زنجیره‌اى طلایى (← آتاباى، ص150ـ152).منابع: بدرى آتاباى، فهرست قرآنهاى خطى کتابخانه سلطنتى، تهران 1351ش؛ محمدحسن‌بن على اعتمادالسلطنه، تاریخ منتظم ناصرى، چاپ محمداسماعیل رضوانى، تهران 1363ـ1367ش؛ علینقى‌بن اسماعیل حکیم‌الممالک، «نامه میرزا على‌نقى حکیم‌الممالک به ناصرالدین‌شاه و پاسخ آن»، وحید، سال 2، ش 11 (آبان 1344)؛ حسین محبوبى اردکانى، تعلیقات حسین محبوبى اردکانى بر المآثر و الآثار، در چهل سال تاریخ ایران، چاپ ایرج افشار، ج 2، تهران: اساطیر، 1368ش؛ ناصرالدین قاجار، شاه ایران، روزنامه خاطرات ناصرالدین شاه در سفر سوم فرنگستان، چاپ محمداسماعیل رضوانى و فاطمه قاضیها، تهران 1369ـ1373ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

گروه هنر و معماری

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده