خوجه چلبی ← ابوالسعودافندی
معرف
خوجه چلبى ← ابوالسعودافندى#
متن
خوجه چلبى ← ابوالسعودافندىNNNNخودزکو، الکساندر بوریکو (خوتسکو، خودسکو، خوچسکو، خوچکو، خوجکو، چودزکو و شودزکو نیز ضبط شده است)، دولتمرد، شاعر، و از نخستین ایران‌شناسان لهستانى. وى که گاه با عموزاده‌اش، لئونارد خودزکو (1800ـ1871)، کتابدار سوربن و نویسنده چند کتاب درباره لهستان، اشتباه گرفته مى‌شود (د. ایرانیکا، ذیل مادّه)، فرزند یان خودزکو بوریکو، نویسنده و شخصیت ملى مشهور لهستانى ـ بلاروس ـ لیتوانیایى بود (لالکو ، ص 111؛ ریخمان ، ص 151). خانواده وى از خاندانهاى قدیمى و فرهنگ‌دوست و پژوهشگر بودند (← خودزکو، 1381ش، ص 1ـ2). او در 2 اوت 1804/ 22 جمادى‌الاولى 1219 در کشیویچه در لیتوانى آن زمان و بلاروس امروز متولد شد (ثروت، ص 144؛ لالکو، همانجا).خودزکو از 1820/ 1235 تا 1823/ 1238، در دانشگاه ویلنا ، مرکز اصلى زبانها و ادبیات شرقى، به تحصیل پرداخت(ریخمان، همانجا؛ ثروت، ص 145) و به عضویت انجمن مخفى فیلوماتها (یا طرفداران دانش)، گروهى از دانشجویانمیهن‌پرست که براى استقلال لهستان مبارزه مى‌کردند، درآمد. او در 1823/ 1238 به‌همین سبب زندانى و در 1824/ 1239 آزاد شد (ثروت، همانجا؛ دولتشاهى، ص 82). وى سپس به مؤسسه مطالعات شرقى سن‌پترزبورگ ، وابسته به وزارت خارجه روسیه رفت و تا 1830/ 1246 در آنجا به فراگیرى زبان فارسى نزد میرزاجعفر توپچى‌باشى و همچنین زبانهاى ترکى و عربى پرداخت (رئیس‌نیا، ص 305؛ ثروت، ص 146) و به سبب آشنایى کامل به زبان فارسى، نخست مترجم هیئت اعزامى روسیه به تبریز و منشى و مترجم سفارت در تهران (ثروت، همانجا؛ ماخالسکى ، ص400) و سپس به گفته ثروت (همانجا) کنسول روسیه در رشت گردید و میرزا الکساندر نامیده شد (دولتشاهى، همانجا).خودزکو، نخستین پژوهشگر اروپایى است که به مطالعه زبان و فرهنگ عامه اقوام ایرانى پرداخته است (ماخالسکى، همانجا). او از 1246/1830 تا 1257/1841 در هنگام اقامتش در ایران، به سفرهاى فراوان و شکار مى‌رفت و مانند اعضاى انجمن فیلوماتها که از هنرهاى سنّتى الهام مى‌جستند، ترانه‌هاى محلى و افسانه‌ها و داستانهاى عامیانه گویشهاى ایرانى را مستقیمآ از نقالان و ترانه‌سرایان و مردم عادى گردآورى مى‌کرد (ریخمان، ص 153، 155). وى بعدها از دست‌نوشته‌هایى که در ایران گردآورد و بعضى از آنها اختصاصآ براى او نسخه‌بردارى شده بود، ترجمه‌هاى فراوانى از داستانهاى عامیانه، اشعار و تعزیه‌نامه‌هاى فارسى و ترکى و گویشهاى مختلف منتشر کرد. اصل دست‌نوشته‌ها در کتابخانه ملى فرانسه نگهدارى مى‌شود (د.ایرانیکا، همانجا).خودزکو در 1841/ 1257، از طریق یونان و ایتالیا به فرانسه رفت و به جمعیت مهاجران لهستانى در پاریس پیوست و به همکارى با شاعر رومانتیک، آدام میتسکى‌یویچ (1798ـ 1855) پرداخت. در 1844/ 1260، از خدمت در وزارت خارجه روسیه کناره گرفت. از 1852/ 1268 تا 1855/ 1271، کارشناس امور شرق در وزارت امور خارجه فرانسه و از 1855/ 1271 تا زمان بازنشستگى در 1300/1883، استاد مطالعات زبانهاى اسلاو در کولژ دو فرانس بود (ثروت، ص 146ـ148، 150؛ لالکو، ص 112).در 1274/1858، فرخ‌خان امین‌الدوله، سرپرستى 42 دانشجوى ایرانى را که به فرانسه اعزام شده بودند، به خودزکو سپرد (سرابى، ج 1، مقدمه حسنعلى غفارى، ص 7). امیرنظام گروسى، سفیر وقت ایران در پاریس، از خدمات خودزکو در این زمینه ستایش کرد. در آن زمان، خودزکو قصد داشت دو پسر نوجوانش را ــکه هر دو در زبان‌آموزى مستعد بودندــ براى خدمت به دولت ایران، به تهران بفرستد (امیرنظام گروسى، ص 7، 129ـ130).در مورد شخصیت و اخلاق خودزکو، آراى مختلفى وجود دارد. انگلیسیها، وى را فردى زیرک و باپشتکار اما دسیسه‌باز دانسته‌اند (← بامداد، ج 2، ص 129؛ ثروت، ص 149). محمدشاه، خودزکو را به دریافت نشان مرتبه دوم شیر و خورشید (کمربند الماس‌نشان) مفتخر کرد. وى نشانها و القاب دیگرى نیز از سایر کشورها دریافت کرد و به عضویت انجمن سلطنتى آسیایى بریتانیا و ایرلند درآمد (← ثروت، ص 148ـ149؛ د. ایرانیکا، همانجا). او وابسته دانشگاه کراکوف و نایب‌رئیس انجمن تاریخ لهستان و از بنیان‌گذاران انجمن زبان‌شناسى پاریس و عضو انجمن آسیایى در پاریس نیز بود (د.ایرانیکا، همانجا). خودزکو در 19 دسامبر 1891/ 16 جمادى‌الاولى 1309 در نزدیکى پاریس درگذشت (قورخانچى، ص 87؛ ریخمان، ص 154).نخستین اثر خودزکو در زمینه سنّتها و ادبیات قومى ایران، نمونه‌هایى از اشعار عامیانه ایران... بود که از گفتار شفاهى مردم گردآورى و سپس به انگلیسى ترجمه کرد. این اثر نخست در 1842 و سپس در 1864 در لندن منتشر گردید (ثروت، ص 161). ژرژ ساند نیز بخشى از آن را به فرانسه ترجمه کرد (د.ایرانیکا، همانجا). این اثر نخستین کار باارزش در زمینه گردآورى، انتشار و معرفى حماسه کوراوغلو در سطح جهانى است (رئیس‌نیا، ص 304). بخش اصلى کتاب، شامل سیزده مجلس از حماسه کوراوغلو و بخشهاى بعدى گزیده‌اى از ترانه‌هاى عامیانه گویشهاى مختلف ایرانى است. ترجمه فارسى بخش ترانه‌هاى ترکمنى این اثر در نخبه سیفیّه، تألیف محمدعلى قورخانچى (ص 89ـ97)، و بخش دیگرى از آن نیز در ترانه‌هاى محلى ساکنان کرانه‌هاى جنوبى دریاى خزر، تألیف خودزکو، در تهران منتشر شده است.وى از 1852/ 1268 تا 1855/ 1271، مقالاتى در زمینه فرهنگ و ترانه‌هاى عامیانه ایران در مجلات منتشر کرد؛ از جمله: >«ترانه‌هاى مردمى ایران»< ، >«ترانه‌هاى مردمى ترکمنى، ترجمه گویشهاى ترکمن و ترکى شرق»< ، >«آوازهاى تاریخى افغانستان به زبان پشتو»< (د. ایرانیکا، همانجا).خودزکو به نمایشهاى ایرانى، به‌ویژه تعزیه علاقه‌مند بود. وى در 1249/1833 در تهران دست‌نویسى از حسین‌على‌خان خواجه، معین‌البکاء دربار، خرید که شامل 33 نسخه تعزیه‌نامه بود (ثروت، ص 158ـ159). تاریخ تدوین این مجموعه به اواخر دوره فتحعلى‌شاه و اوایل دوره محمدشاه قاجار مى‌رسد و قدیم‌ترین نسخه تاریخ‌دار تعزیه است (جُنگ شهادت، ج 1، مقدمه محجوب، ص 13). این مجموعه با عنوان جُنگ شهادت در بخش نسخ خطى فارسى کتابخانه ملى پاریس ثبت گردیده است. خودزکو بعضى از این تعزیه‌ها را ترجمه، ویرایش، شرح و سپس منتشر کرد (ثروت، ص 159؛ چلکووسکى ،ص 259). در 1878 نیز ترجمه فرانسوى پنج تعزیه‌نامه از آن مجموعه را همراه با مقدمه‌اى توضیحى، با عنوان >تئاتر ایرانى، گزینشى از تعزیه‌ها< در پاریس منتشر کرد که در 1355ش/1976 نیز در تهران تجدید چاپ شد. خودزکو مقدمه این کتاب را به انواع نمایش ایرانى (از جمله خیمه‌شب‌بازى* و تعزیه*) اختصاص داده است. او از نخستین پژوهشگرانى است که به تعزیه و قابلیتهاى آن پرداخته است (← خودزکو، 1976، ص VIII، XXXII-X). در 1355ش نیز شش مجلس از تعزیه‌نامه‌هاى آن مجموعه در کتاب جُنگ شهادت، چاپ زهرا اقبال، منتشر شد.از مقالات خودزکو درباره حرفه سیاسى و سفرهایش به ایران اینهاست: >«ره‌آوردهاى مأموریت سیاسى»< (1849)،>«گیلان، یا دریاى خزر»< ، >«سفرى از تهران به دروازه خزر»< ، >«ستایندگان حقوق و منابع نفت باکو»<(1856)، >«چاپ سنگى در ایران»< (1857)، >«قوانین مربوطه به زنان نزد ایرانیان»< (1857) و کتاب >درباره پرورش کرمهاى ابریشم در ایران< (پاریس 1843).آثار وى در زمینه زبانهاى شرقى و زبان‌شناسى عبارت‌اند از : کتاب >دستور زبان فارسى یا اصول زبان فارسى مدرن< ،پاریس 1852، با ویرایش جدید در 1883، که همواره بحث‌برانگیزترین کتاب او بوده است (براى اطلاع بیشتر ← ثروت، ص 153ـ154)؛ >مترجم ترک< (آموزش زبان ترکى)،پاریس 1854؛ و مقاله >«مطالعات زبان‌شناسى درباره زبان کردى (گویش سلیمانیه)»< ، 1857 (خودزکو، 1381ش،ص 3ـ4؛ ریخمان، ص 153؛ براى فهرست آثار وى ← خودزکو، 1381ش، ص 2ـ4).به‌ندرت همعصرانش قدر و مرتبه آثار پیشرو خودزکو را درک کرده‌اند، چنان‌که نویسندگان و نمایندگان سیاسى هم‌دوره او چون باربیه دومنار ، گوبینو و نیکولا از وى نام نبرده‌اند؛ اما یولیوس مول تلاشهاى او را در زمینه پژوهش درباره تئاتر ایرانى ستوده است (← د. ایرانیکا، همانجا). بعدها سهم خودزکو در شناخت تعزیه‌خوانى را ارنست رنان و کالمار(← همانجا) و نیز پیتر چلکووسکى (ص 259ـ260) به دقت ارزیابى کرده‌اند.خودزکو ترجمه‌ها و آثار فراوانى نیز در زمینه زبان‌شناسى و ادبیات عامه و افسانه‌هاى اسلاو دارد، از جمله: >ترانه‌هاى مردم‌پسند اسلاو< و >ترانه‌هاى تاریخى عامیانه اوکراین<(رئیس‌نیا، ص350؛ خودزکو، 1381ش، ص 4)؛ که در میان هم‌وطنانش اقبال چندانى نیافت؛ در حالى‌که آثارش در باب ایران جزء آثار مهم شرق‌شناسى به‌شمار مى‌رود (ثروت، ص 150).وى اشعارى نیز به لهستانى سروده که بسیارى از آنها تحت‌تأثیر زبان و مضامین فارسى است (← جنگ شهادت، ج 1، همان مقدمه، ص10؛ ماخالسکى، ص400).منابع : حسنعلى‌بن محمدصادق امیرنظام گروسى، امیرنظام در سفارت فرانسه و انگلستان، چاپ احمد سهیلى خوانسارى، ]تهران ?1357ش[؛ مهدى بامداد، شرح‌حال رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجرى، تهران 1357ش؛ منصور ثروت، «خوجکو»، نامه انجمن، سال 5، ش 2 (تابستان 1384)؛ جُنگ شهادت: مجموعه 33 مجلس تعزیه، ج 1، چاپ زهرا اقبال (نامدار)، زیرنظر محمدجعفر محجوب، تهران : سروش، 1355ش؛ الکساندر بوریکو خودزکو، ترانه‌هاى محلى ساکنان کرانه‌هاى جنوبى دریاى خزر، ترجمه جعفر خمامى‌زاده، تهران 1381ش؛ علیرضا دولتشاهى، لهستانیان و ایران، تهران 1386ش؛ یان ریخمان، «مسافران لهستانى در ایران»، ترجمه ایوُنا نوویسکا، بخارا، ش 47 (بهمن و اسفند 1384)؛ رحیم رئیس‌نیا، کوراوغلو در افسانه و تاریخ، تهران 1377ش؛ حسین‌بن عبداللّه سرابى، مخزن‌الوقایع: شرح مأموریت و مسافرت فرخ‌خان امین‌الدوله، ج 1، چاپ کریم اصفهانیان و قدرت‌اللّه روشنى، تهران 1344ش؛ محمدعلى قورخانچى، نخبه سیفیّه: در تاریخ و جغرافیاى استرآباد، چاپ منصوره اتحادیه (نظام مافى) و سیروس سعدوندیان، تهران 1360ش؛Peter J. Chelkowski, "Bibliographical spectrum", in Ta`ziyeh: ritual and drama in Iran, ed. Peter J. Chelkowski, New York: NewYork University Press, 1979; Alexander Borejko Chodzko, Th(atre persan, choix de t(azi(s ou drames, Paris 1878, repr. Tehran 1976; EIr., Ihar Lalko(, "Alexander Calmard); Jean (by s.v."Chodz(ko" Chodzko, as the forerunner of unveiling the Azerbaijani culture in the West", Varliq); de l'Iran ensh, vol.25, no.129 (1382 Pologne litt(rature "La Machalski, Franciszek (aper(u bio-bibliographique)", in Hommage universel [( l'Iran], Acta Iranica, 3, Tehran and Li(ge 1974.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدرضا خاکی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده