خوانساری محمدتقی
معرف
فقیه و مرجع تقلید شیعى قرن چهاردهم
متن
خوانسارى، محمدتقى، فقیه و مرجع تقلید شیعى قرن چهاردهم. او در 1305 در خوانسار در خانواده‌اى که به علم و فضل و ادب مشهور بود، به‌دنیا آمد. پدر او سیداسداللّه موسوى خوانسارى از تبار ابوالقاسم جعفربن حسین خوانسارى بود که در منابع نسب او را به امام هفتم موسى کاظم علیه‌السلام رسانده‌اند (← آقابزرگ طهرانى، قسم 1، ص 246؛ شریف رازى،ج 1، ص 321ـ322؛ حسینى یزدى و همکاران، ص 423؛ نیز ← خوانسارى*، خاندان).محمدتقى تحصیل مقدمات علوم دینى را در خوانسار به پایان برد و در 1322 براى ادامه تحصیل به عراق رفت. او نزد محمدکاظم خراسانى، سیدمحمدکاظم طباطبایى یزدى، شیخ‌الشریعه اصفهانى، محمدحسین نائینى و ضیاءالدین عراقى فقه و اصول آموخت و از عراقى اجازه اجتهاد نیز دریافت کرد. همچنین در حکمت و فلسفه اسلامى از درس شیخ‌على قوچانى استفاده کرد (← عراقى، ج 1، مقدمه آصفى، ص20؛ تبریزى خیابانى، ص 211؛ حسینى یزدى و همکاران، ص 424).در 1332، با شروع جنگ جهانى اول و درگیر شدن حکومت عثمانى با دولت انگلیس، و اشغال شدن بعضى از مناطق جنوبى عراق، شمارى از طلاب و علماى نجف، از جمله خوانسارى، به مقابله با اشغالگران برخاستند. او در جبهه جنگ مجروح و پس از غلبه نیروهاى انگلستان بر مجاهدان عراقى اسیر شد و به مدت چهار سال به منطقه هندوچین ــکه بخشى از آن مستعمره انگلیس بودــ تبعید شد (← حسینى یزدى و همکاران، ص 424ـ425؛ «آیة‌اللّه سیدمحمدتقى خوانسارى»، ص 99ـ 100؛ قس ابن‌الرضا، ج 1، ص 499، که تبعیدگاه او را هند دانسته‌است).خوانسارى سپس به زادگاهش بازگشت و به دعوت شیخ‌عبدالکریم حائرى یزدى* راهى اراک شد و در حوزه علمى آنجا به تدریس پرداخت. در 1340، همراه با حائرى یزدى براى تشکیل و توسعه حوزه علمیه به قم رفت و ضمن تدریس دروس فقه و اصول، در درس حائرى نیز حضور یافت. پس از وفات حائرى، گروهى از علما و مردم مرجعیت وى را پذیرفتند و او همراه با سیدمحمد حجت کوه‌کمرى و سیدصدرالدین صدر تا هنگام ورود حاج آقاحسین بروجردى به قم مسئولیت رسیدگى به وضع طلاب و سرپرستى حوزه علمیه قم را برعهده داشت (تبریزى خیابانى، ص 213؛ شریف رازى، ج 1، ص 322؛ حسینى یزدى و همکاران، ص 426). خوانسارى در تثبیت مرجعیت حاج‌آقاحسین بروجردى* و اقامت او در قم نقش جدّى داشت (← بدلا، ص 94).خوانسارى چه در دوره سطح و چه در درس خارج شاگردان متعددى داشت، از جمله امام خمینى، سیدمحمد محقق یزدى مشهور به داماد، مرتضى حائرى، شیخ موسى زنجانى و ابراهیم علوى خوئى (← امام خمینى، ج 1، مقدمه هاشمى، ص 6؛ حائرى‌یزدى، مقدمه امراللهى، ص 7؛ حسینى اشکورى، ج 2، ص 832؛ موسوعة مؤلفى الامامیة، ج 1، ص 418؛ موسوعة طبقات‌الفقهاء، ج 14، قسم 1، ص 517؛ نیز براى نام دیگر شاگردان او ← ابن‌الرضا، ج 1، ص 502ـ510). محمدعلى اراکى ــکه شاگرد خوانسارى به‌شمار نمى‌رفت و دوست و هم‌مباحثه او بود (← استادى، ص 577ـ578)ــ به سبب علاقه شدید به او در درسش حضور مى‌یافت، چنان‌که شرح‌حال او را نگاشته (← تبریزى خیابانى، ص 212ـ213؛ استادى، ص 473ـ476) و تقریرات درس او را نوشته است (← ادامه مقاله). حتى حاشیه خوانسارى بر عروة‌الوثقى کار مشترک وى و اراکى شمرده شده است (← استادى، ص 171). خوانسارى داماد اراکى نیز بود (← همان، ص 134ـ135).خوانسارى در امور سیاسى نیز فعال بود. برخى از مهم‌ترین فعالیتهاى سیاسى‌اش عبارت بودند از: حمایت از فدائیان اسلام؛ حمایت از جنبش ملى شدن صنعت نفت؛ فتوا به وجوب مشارکت در هفدهمین انتخابات مجلس شوراى ملى ایران؛ معارضه با کشف حجاب زنان و حمایت از فلسطینیان، در پى اشغال سرزمینشان در 1326ـ1327ش/1947ـ1948 (← د.اسلام، چاپ دوم؛ د.ا.د.ترک، ذیل مادّه؛ استادى، ص 607؛ خوانسارى، ص 129).خوانسارى به داشتن فضائل اخلاقى و معنوى نیز مشهور بود. مهم‌ترین عامل این شهرت، سلوک زاهدانه او در طول زندگى و به ویژه ماجراى اقامه نماز استسقاء (طلب باران) است. در 1323ش/1944 که بخشهاى مرکزى ایران در اشغال متفقین بود، مردم با خشکسالى و قحطى بى‌سابقه‌اى مواجه شدند، ازاین‌رو مردم قم در شهریور آن سال از خوانسارى خواستند که به برگزارى نماز استسقاء اقدام کند. او همراه با بیست هزار نفر راهى بیابان شد و سه روز پیاپى نماز را بجا آورد. در سومین روز باران تندى بارید و حتى لشکریان خارجى مقیم منطقه را شگفت‌زده کرد، به‌طورى که خبر آن در مطبوعات آن زمان انعکاس گسترده‌اى یافت. چند تن از شاعران معاصر او، در اشعارى که پس از درگذشت وى در مدح او سروده‌اند، به این واقعه اشاره کرده‌اند (← تبریزى خیابانى، ص 213؛ شریف رازى، ج 1، ص 324ـ325؛ نیز براى گزارش شاهدان این واقعه ← نورى، ص 36؛ ابن‌الرضا، ج 1، ص 511). ریحان یزدى، از معاصران خوانسارى، از ویژگیهاى اخلاقى و معنوى خوانسارى مطالبى مى‌دانسته، ولى به سببِ اینکه خوانسارى اجازه نقل و ضبط آنها را نداده، از ذکر آن خوددارى کرده است (← 169).محمدتقى خوانسارى در 1331ش بر اثر بیمارى گوارشى و قلبى درگذشت و در مسجد بالاسر در حرم حضرت معصومه علیهاسلام در کنار قبر استادش، حائرى یزدى، به خاک سپرده شد (آقابزرگ طهرانى، قسم 1، ص 246؛ حسینى یزدى و همکاران، ص 427؛ موسوعة‌طبقات‌الفقهاء، ج 14، قسم2، ص 628). پس از وفات او، مجله مجموعه حکمت شماره دوازدهم خود را به یادواره وى اختصاص داد (آقابزرگ طهرانى؛ حسینى یزدى و همکاران، همانجاها). از فرزندان خوانسارى، دو تن یعنى سیدمحمدباقر و سیدمحمدعلى عالم دینى بودند (← شریف رازى، ج 1، ص 326؛ ابن‌الرضا، ج 1، ص 514).تألیفات خوانسارى عبارت‌اند از: حاشیه بر عروة‌الوثقى سیدمحمدکاظم طباطبایى که نتیجه مباحثات وى با محمدعلى اراکى بوده و همراه با حواشى علماى دیگر در 1371 در قم چاپ سنگى و بعدها به نام اراکى نیز چاپ شده است؛ رساله عملیه با عنوان منتخب‌الاحکام؛ اثر فتوایى ذخیرة‌العباد که مبسوط‌تر از منتخب است؛ حاشیه بر مناسک‌الحج شیخ‌انصارى؛ مختصرالاحکام؛ و رساله تقویم‌الصلاة (← تبریزى خیابانى، ص 212؛ مشار، 1344ش، ستون 622؛ همو، 1350ـ 1355ش، ج 2، ستون 2399، ج 4، ستون 4955، 4972؛ آقابزرگ طهرانى، همانجا؛ امینى، ج 2، ص 546؛ استادى، ص 171). تقریرات محمدعلى اراکى از درس او با عنوان رسالة فى الدماء الثلاثة و احکام الاموات و التیمم در 1415 در قم همراه با کتاب الطهارة اراکى چاپ شده است.منابع : محمدمحسن آقابزرگ طهرانى، طبقات اعلام الشیعة : نقباءالبشر فى‌القرن‌الرابع عشر، مشهد، قسم 1ـ4، 1404؛ «آیة‌اللّه سیدمحمدتقى خوانسارى 'قدس‌سره،»، نور علم، ش 6 (مهر 1363)؛ مهدى ابن‌الرضا، ضیاء الابصار فى ترجمة علماء خوانسار، قم 1382ش؛ رضا استادى، یادنامه حضرت آیة‌اللّه‌العظمى اراکى «ره»، ]اراک[ 1375ش؛ امام‌خمینى، المکاسب‌المحرمة، قم 1415؛ محمدهادى امینى، معجم رجال الفکر و الادب فى‌النجف خلال الف عام، ]نجف[ 1413/ 1992؛ حسین بدلا، «مصاحبه با حجة‌الاسلام والمسلمین سیدحسین بدلا»، حوزه، سال 8، ش 1 و 2 (فروردین ـ تیر 1370)؛ على تبریزى خیابانى، کتاب علماء معاصرین، چاپ سنگى تهران 1366؛ مرتضى حائرى‌یزدى، کتاب‌الخمس، تحقیق محمدحسین امراللهى، قم 1418؛ احمد حسینى اشکورى، تراجم‌الرجال، قم 1414؛ محمدعلى حسینى‌یزدى، رسول علوى، و على‌اکبر زمانى‌نژاد، دانشمندان خوانسار، قم 1378ش؛ محمدتقى خوانسارى، «جایگاه مجلس در نگاه آیة‌اللّه‌العظمى سیدمحمدتقى خوانسارى 'قدس‌سره،، حوزه، سال 8، ش 5 (آذر و دى 1370)؛ علیرضا ریحان‌یزدى، آینه دانشوران، با مقدمه و تعلیقات و اضافات ناصر باقرى بیدهندى، قم 1372ش؛ محمد شریف‌رازى، گنجینه دانشمندان، تهران 1352ـ1354ش؛ ضیاءالدین عراقى، مقالات الاصول، ج 1، چاپ محسن عراقى و منذر حکیم، قم 1414؛ خانبابا مشار، فهرست کتابهاى چاپى عربى، تهران 1344ش؛ همو، فهرست کتابهاى چاپى فارسى، تهران 1350ـ1355ش؛ موسوعة طبقات‌الفقهاء، اشراف جعفر سبحانى، قم : مؤسسة الامام الصادق، 1418ـ1424؛ مؤسسة مؤلفى الامامیة، قم : مجمع‌الفکرالاسلامى، 1378ـ1379ش؛ حسین نورى، «مصاحبه با استاد آیت‌اللّه حسین نورى»، حوزه، سال 5، ش 3 (مرداد و شهریور 1367)؛EI2Kh, s.v. "wa(nsa(r((, Sayyid Muh(ammad Tak(((" (by Abdul-Hadi Hairi); TDVI(A, s.v. "Ha(nsa(r((, Muhammed Tak((" (by Avni I(lhan).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

زهره حسینی آهق

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده